# Οι Ανακαλύψεις και η Ευρώπη μετά από αυτές

> Οι Ευρωπαίοι ανακαλύπτουν τον κόσμο, και τι άλλαξε στην οικονομία και την πολιτική.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/discoveries

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις δύο κατευθύνσεις των εξερευνήσεων, των Πορτογάλων γύρω από την Αφρική και των Ισπανών προς τα δυτικά, με τους θαλασσοπόρους και τις χρονολογίες τους.
- Να εξηγείς πώς ο Κολόμβος, ο Βεσπούτσι και ο Μαγγελάνος άλλαξαν την εικόνα που είχαν οι Ευρωπαίοι για τη γη.
- Να αναλύεις τις οικονομικές συνέπειες των Ανακαλύψεων: τη μετατόπιση προς τον Ατλαντικό, τα πολύτιμα μέταλλα, την άνοδο των τιμών και τις βάσεις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.
- Να εξηγείς τον κοινωνικό μετασχηματισμό με πρωταγωνίστρια την αστική τάξη και την ανάπτυξη νέων επιστημών.

## Ένας κόσμος που μεγάλωσε σε τριάντα χρόνια

Το 1480 ένας μορφωμένος Ευρωπαίος ήξερε τρεις ηπείρους και ένα θαλάσσιο
κέντρο του εμπορίου, τη **Μεσόγειο**. Το 1522 ένα καράβι είχε κάνει τον γύρο της
γης, μια νέα ήπειρος είχε όνομα, και τα μπαχαρικά της Ινδίας έφταναν στη
Λισαβόνα από τη θάλασσα. Τι άλλαξε σε τόσο λίγα χρόνια, και τι κόστισε αυτή η
αλλαγή στην ίδια την Ευρώπη;

Το πλαίσιο, με δυο λόγια: οι Οθωμανοί έλεγχαν τους δρόμους προς την Ασία, οι
Βενετοί και οι Άραβες κρατούσαν το εμπόριο των μπαχαρικών, και η καραβέλα, η
πυξίδα και ο αστρολάβος επέτρεψαν στους ναυτικούς να αφήσουν τις ακτές. Αυτά
όμως είναι εκτός εξεταστέας ύλης. Εδώ μας ενδιαφέρουν **τα ταξίδια** και **τι
άλλαξαν**.

## Οι Ευρωπαίοι ανακαλύπτουν τον κόσμο

Πορτογάλοι και Ισπανοί ήθελαν το ίδιο πράγμα, να φτάσουν στην **ανατολική
Ασία**, αλλά πήραν **αντίθετες κατευθύνσεις**.

### Οι Πορτογάλοι: γύρω από την Αφρική

- Τα πρώτα ταξίδια τα **χρηματοδότησε** ο πρίγκιπας **Ερρίκος ο
  Θαλασσοπόρος** (1394–1460). Στόχος: ο θαλάσσιος δρόμος για τις Ινδίες,
  **παραπλέοντας την Αφρική**.
- Ο **Βαρθολομαίος Ντιάζ** έφτασε στο **ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας** το
  **1488**.
- Ο **Βάσκο ντα Γκάμα** προχώρησε ως το **Κάλικουτ** των Ινδιών το **1498**.
  Όταν γύρισε στη Λισαβόνα τον **Σεπτέμβριο του 1499** με τα αμπάρια γεμάτα
  μπαχαρικά, ο νέος εμπορικός δρόμος ήταν πια **πραγματικότητα**.
- Το **1500** ο **Αλβαρέζ Καμπράλ**, πλέοντας για τις Ινδίες, παρασύρθηκε ως
  τη **Βραζιλία** και την κατέλαβε στο όνομα του βασιλιά του.

*Παγκόσμιος χάρτης με τους σταθμούς των Πορτογάλων: τη Νότια Αφρική (ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας), την Ινδία (Κάλικουτ) και τη Βραζιλία.*

### Οι Ισπανοί: προς τα δυτικά

- Ο **Χριστόφορος Κολόμβος** (1451–1506), Γενουάτης στην υπηρεσία του βασιλιά
  της **Ισπανίας**, ήταν πεπεισμένος ότι η γη είναι **σφαιρική** και έπλευσε
  **δυτικά** για να φτάσει στην Ασία (ταξίδια **1492–1504**). Όταν
  αποβιβάστηκε στο **Σαν Σαλβαδόρ (1492)**, πίστεψε ότι είχε φτάσει στις
  **Ινδίες**, και το πίστευε ως το τέλος.
- Το **1507** ο Φλωρεντινός **Αμέρικο Βεσπούτσι**, στην υπηρεσία του βασιλιά
  της **Πορτογαλίας**, διαπίστωσε ότι οι χώρες του Κολόμβου δεν ήταν Ασία αλλά
  **νέα ήπειρος**, και προσπάθησε να τη χαρτογραφήσει. Η ήπειρος πήρε
  αργότερα το **όνομά του**.

### Ο πρώτος περίπλους της γης

Οι Ισπανοί δεν ήθελαν να αφήσουν στους Πορτογάλους το **μονοπώλιο** του
εμπορίου με την Ανατολή και έψαχναν **συντομότερο** δρόμο. Το ταξίδι το ανέλαβε
ένας **Πορτογάλος στην υπηρεσία της Ισπανίας**, ο **Φερδινάνδος Μαγγελάνος**
(1480–1521). Ταξίδεψε δυτικά, παρακάμπτοντας τη **Νότια Αμερική**. Το ταξίδι
κράτησε **δυόμισι χρόνια (1519–1522)** και **απέδειξε ότι η γη είναι
σφαιρική**. Ο ίδιος ο Μαγγελάνος σκοτώθηκε στον δρόμο, το 1521· το ταξίδι το
ολοκλήρωσαν οι σύντροφοί του.

Πρόσεξε την ειρωνεία των υπηκοοτήτων: ο Κολόμβος, Γενουάτης, δούλευε για την
Ισπανία· ο Βεσπούτσι, Φλωρεντινός, για την Πορτογαλία· ο Μαγγελάνος,
Πορτογάλος, για την Ισπανία. Οι θαλασσοπόροι πήγαιναν όπου υπήρχε **ηγεμόνας
να χρηματοδοτήσει**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα μεγάλα ταξίδια*

Μετά τα ταξίδια ήρθε η **κατάκτηση**. Η κατάληψη των νέων χωρών συνοδεύτηκε από
σφαγές των ντόπιων πληθυσμών, λεηλασίες και, για τις φυτείες, από το εμπόριο
σκλάβων από την Αφρική. Το βιβλίο τα εξετάζει σε ενότητα που είναι εκτός
εξεταστέας ύλης, αλλά χωρίς αυτά οι «συνέπειες» που ακολουθούν δεν
διαβάζονται σωστά: ο πλούτος που έφτασε στην Ευρώπη είχε κι αυτή την
προέλευση.

## Η Ευρώπη μετά τις Ανακαλύψεις

### Οικονομικές μεταβολές

**Το κέντρο μετακινείται.** Το κέντρο της παγκόσμιας οικονομίας πέρασε από τη
**Μεσόγειο** στον **Ατλαντικό** και στη **Βόρεια Θάλασσα**. Τα λιμάνια της
**Σεβίλλης**, της **Λισαβόνας** και της **Αμβέρσας** ξεπέρασαν σε κίνηση τη
**Βενετία** και τη **Γένουα**. Η δυτική και η βόρεια Ευρώπη έγιναν το κέντρο
των διεθνών εξελίξεων.

**Το χρήμα.** Το ασήμι και το χρυσάφι που έφταναν **αύξησαν την κυκλοφορία του
χρήματος**. Το νόμισμα έγινε το **αποκλειστικό μέσο ανταλλαγής** και το **μέτρο
όλων των αξιών**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εισαγωγές αργύρου της Ισπανίας από την Αμερική, σε χιλιόγραμμα ανά δεκαετία*

**Τα κεφάλαια.** Τα κέρδη του εμπορίου άρχισαν να **επενδύονται** σε
εμπορικές, **τραπεζικές**, **χρηματιστηριακές** και **ασφαλιστικές**
επιχειρήσεις. Έτσι μπήκαν οι **βάσεις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος**, ενώ η
**φεουδαρχική** δομή της οικονομίας άρχισε να κλονίζεται.

**Η βιοτεχνία** προόδευσε στην **υφαντουργία**, στη **μεταξουργία** και στην
**τυπογραφία**. Βοήθησε ο σταδιακός **παραγκωνισμός των συντεχνιών**, των
μεσαιωνικών θεσμών που περιόριζαν την ελεύθερη δραστηριότητα του ατόμου.

**Η γεωργία** έμεινε το **θεμέλιο** της οικονομίας και εμπλουτίστηκε με
**αποικιακά προϊόντα** άγνωστα ως τότε στην Ευρώπη.

**Οι τιμές.** Οι μεγάλες ποσότητες πολύτιμων μετάλλων **έριξαν την αξία τους**.
Για τον ίδιο λόγο οι τιμές των αγαθών **ανέβηκαν**, σε πολλές περιπτώσεις κατά
**300% με 400%** ως τα τέλη του 16ου αιώνα. Αν ένα μέτρο σιτάρι κόστιζε 10
νομίσματα, μπορούσε να φτάσει τα 40 ή τα 50.

### Κοινωνικός μετασχηματισμός και ανανέωση της σκέψης

Οι οικονομικές μεταβολές έφεραν μια διαφοροποίηση της κοινωνίας,
**περιορισμένη στην αρχή αλλά ουσιαστική**. Κύριος μοχλός της ήταν μια **νέα
κοινωνική τάξη, η αστική**.

Η ίδια αλλαγή δεν χτύπησε όλους το ίδιο:

| Ομάδα        | Τι σήμαινε η άνοδος των τιμών                                               |
| ------------ | --------------------------------------------------------------------------- |
| **Χωρικοί**  | μπορούσε να έχει **θετικά** αποτελέσματα: πουλούσαν ακριβότερα ό,τι παρήγαν |
| **Ευγενείς** | **ολέθριες** επιπτώσεις                                                     |
| **Εργάτες**  | **ολέθριες** επιπτώσεις                                                     |

Η εξήγηση για τους χωρικούς και τους εργάτες προκύπτει από τον ίδιο τον
μηχανισμό: όποιος πουλά αγαθά κερδίζει από την ακρίβεια, όποιος ζει από σταθερό
εισόδημα ή μεροκάματο χάνει. Η κοινωνία μπήκε σε μια φάση **αναπροσαρμογών και
αναταράξεων**, σε μια μακριά διαδικασία που θα **ωρίμαζε τον 18ο αιώνα, με τον
Διαφωτισμό**.

Οι πρακτικές ανάγκες, μαζί με τη φυσική περιέργεια του ανθρώπου, έφεραν και
την ανάπτυξη **επιστημών**: της **γεωγραφίας**, της **αστρονομίας**, των
**μαθηματικών**, της **ζωολογίας**, της **βοτανικής**, της **εθνογραφίας**.

> **Κλειδί**
>
> **Μετατόπιση του οικονομικού κέντρου:** μετά τις Ανακαλύψεις, το κέντρο της
> παγκόσμιας οικονομίας πέρασε από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό και στη Βόρεια
> Θάλασσα· η Σεβίλλη, η Λισαβόνα και η Αμβέρσα ξεπέρασαν τη Βενετία και τη Γένουα.
>
> **Κεφαλαιοκρατικό σύστημα (οι βάσεις του):** τα κεφάλαια που συσσώρευσε το
> εμπόριο επενδύθηκαν σε εμπορικές, τραπεζικές, χρηματιστηριακές και
> ασφαλιστικές επιχειρήσεις, ενώ η φεουδαρχική δομή της οικονομίας κλονιζόταν.
>
> **Άνοδος των τιμών:** η εισαγωγή μεγάλων ποσοτήτων χρυσού και αργύρου μείωσε την
> αξία τους και ανέβασε τις τιμές των αγαθών, συχνά κατά 300–400% ως τα τέλη του
> 16ου αιώνα.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε πώς οι Ανακαλύψεις συνέβαλαν στη διαμόρφωση των βάσεων του κεφαλαιοκρατικού συστήματος στην Ευρώπη.

1. **Το σχέδιο.** Μια αλυσίδα αιτίων: μέταλλα → χρήμα → κεφάλαια → επενδύσεις →
   νέοι θεσμοί. Κάθε κρίκος δένει με τον επόμενο· μη γράψεις λίστα χωρίς
   «γι' αυτό».
2. **Τα μέταλλα και το χρήμα.** Ο χρυσός και ο άργυρος της Αμερικής αύξησαν την
   **κυκλοφορία του χρήματος**. Το νόμισμα έγινε αποκλειστικό μέσο ανταλλαγής και
   μέτρο όλων των αξιών. Ο πίνακας του αργύρου δείχνει την κλίμακα: από 17.500 σε
   270.000 χιλιόγραμμα τη δεκαετία, μέσα σε μισό αιώνα.
3. **Τα κεφάλαια.** Το εμπόριο, που είχε μετακινηθεί στον Ατλαντικό, έφερε
   **κέρδη** που συσσωρεύτηκαν και επενδύθηκαν σε εμπορικές, τραπεζικές,
   χρηματιστηριακές και ασφαλιστικές επιχειρήσεις.
4. **Το παλιό που υποχωρεί.** Η βιοτεχνία προόδευσε καθώς παραγκωνίζονταν οι
   **συντεχνίες**, και η **φεουδαρχική** δομή άρχισε να κλονίζεται. Φορέας της
   νέας οικονομίας ήταν η **αστική τάξη**. Αυτό απαντά στο «πώς»: οι Ανακαλύψεις
   δεν δημιούργησαν μόνες τους τον καπιταλισμό, αλλά του έδωσαν το χρήμα και τα
   κεφάλαια.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε μια πηγή: η επιστολή του Κολόμβου μετά το πρώτο ταξίδι (1493).

1. **Η πηγή.** «Σε τριάντα τρεις μέρες πέρασα στις Ινδίες με τον στόλο που μου
   έδωσαν οι εκλαμπρότατοι βασιλείς και κύριοί μας. Εκεί βρήκα πάρα πολλά νησιά,
   κατοικημένα από αμέτρητους ανθρώπους, και όλα τα κατέλαβα για λογαριασμό των
   Μεγαλειοτήτων τους, με διακήρυξη και με τη βασιλική σημαία ανοιγμένη, χωρίς να
   μου φέρει κανείς αντίρρηση. Στο πρώτο έδωσα το όνομα Σαν Σαλβαδόρ.» —
   Κολόμβος, επιστολή προς τον Λουίς ντε Σανταγκέλ, Φεβρουάριος 1493, δική μας
   απόδοση από τα ισπανικά.
2. **Ποιος γράφει και σε ποιον.** Ο Κολόμβος γράφει στον αξιωματούχο που είχε
   βοηθήσει να βρεθούν τα χρήματα του ταξιδιού. Έχει κάθε λόγο να δείξει
   **επιτυχία** στους χρηματοδότες του, άρα θέλει να διαβαστεί με προσοχή.
3. **Τι μας λέει.** (α) Πιστεύει ότι έφτασε στις **Ινδίες**: η πεποίθηση που κράτησε
   ως το τέλος, και που διόρθωσε ο Βεσπούτσι το 1507. (β) Η πρώτη του πράξη είναι
   η **κατάληψη στο όνομα του στέμματος**: τα ταξίδια τα χρηματοδοτούσαν ηγεμόνες
   και ήταν από την αρχή υπόθεση κυριαρχίας. (γ) Το «χωρίς αντίρρηση» λέει πολλά
   για το πώς έβλεπε τους ντόπιους: δεν ρωτήθηκαν.
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή είναι πολύτιμη για το **τι πίστευε** ο Κολόμβος και
   για το **πνεύμα** των ταξιδιών, όχι για το πού ήταν πραγματικά. Μια πηγή μπορεί
   να είναι αξιόπιστη για τις προθέσεις του συγγραφέα και λανθασμένη για τα
   γεγονότα.

> **Πρόσεχε**
>
> - Ο **Κολόμβος δεν ήταν Ισπανός**, ούτε ο **Μαγγελάνος**. Μην μπερδέψεις
>   καταγωγή και υπηρεσία: Γενουάτης για την Ισπανία, Φλωρεντινός (Βεσπούτσι) για
>   την Πορτογαλία, Πορτογάλος (Μαγγελάνος) για την Ισπανία.
> - Τη σφαιρικότητα της γης ο Κολόμβος **την πίστευε**· την **απέδειξε** το ταξίδι
>   του Μαγγελάνου (1519–1522).
> - Η άνοδος των τιμών **δεν βλάπτει όλους**. Οι χωρικοί μπορούσαν να κερδίσουν·
>   οι ευγενείς και οι εργάτες χτυπήθηκαν.
> - Η **γεωργία έμεινε θεμέλιο** της οικονομίας, παρά την πρόοδο του εμπορίου
>   και της βιοτεχνίας.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πορτογάλοι, γύρω από την Αφρική**: Ερρίκος ο Θαλασσοπόρος· **Ντιάζ 1488**
>   (Καλή Ελπίδα)· **ντα Γκάμα 1498** (Κάλικουτ), επιστροφή Σεπτέμβριος 1499·
>   **Καμπράλ 1500** (Βραζιλία).
> - **Ισπανοί, δυτικά**: **Κολόμβος 1492** (Σαν Σαλβαδόρ, «Ινδίες»)·
>   **Βεσπούτσι 1507** (νέα ήπειρος)· **Μαγγελάνος 1519–1522** (σφαιρική γη).
> - **Οικονομία**: Μεσόγειος → **Ατλαντικός, Βόρεια Θάλασσα**· χρήμα, κεφάλαια,
>   **βάσεις του κεφαλαιοκρατικού συστήματος**· συντεχνίες παραγκωνίζονται·
>   τιμές **+300–400%**.
> - **Κοινωνία**: μοχλός η **αστική τάξη**· κέρδος για χωρικούς, ζημιά για ευγενείς
>   και εργάτες· νέες επιστήμες· ωρίμανση τον 18ο αιώνα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια κατεύθυνση ακολούθησαν οι Πορτογάλοι για να φτάσουν στις Ινδίες;
   - Δυτικά, μέσα από τον Ατλαντικό ως την Αμερική
   - Από τη στεριά, ακολουθώντας τον δρόμο του μεταξιού
   - Γύρω από την Αφρική, με θαλάσσιο δρόμο
   - Βόρεια, από τη Βόρεια Θάλασσα και τη Σκανδιναβία
2. Πότε έγινε «πραγματικότητα» ο νέος θαλάσσιος δρόμος για τις Ινδίες;
   - Το 1488, όταν ο Ντιάζ έφτασε στο ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας
   - Τον Σεπτέμβριο του 1499, με την επιστροφή του ντα Γκάμα
   - Το 1492, όταν ο Κολόμβος έφτασε στο Σαν Σαλβαδόρ
   - Το 1522, με το τέλος του ταξιδιού του Μαγγελάνου
3. Τι διαπίστωσε το 1507 ο Αμέρικο Βεσπούτσι;
   - Ότι η γη είναι σφαιρική, κάνοντας τον γύρο της
   - Ότι η Βραζιλία βρισκόταν στο δρόμο για τις Ινδίες
   - Ότι υπήρχε θαλάσσιος δρόμος γύρω από την Αφρική
   - Ότι οι χώρες του Κολόμβου ήταν μια νέα ήπειρος
4. Ποια φράση για τον Μαγγελάνο είναι σωστή;
   - Ήταν Πορτογάλος στην υπηρεσία της Ισπανίας
   - Ήταν Ισπανός που ταξίδεψε γύρω από την Αφρική
   - Ήταν Γενουάτης, όπως ο Χριστόφορος Κολόμβος
   - Ήταν Φλωρεντινός στην υπηρεσία της Πορτογαλίας
5. Πού μετατοπίστηκε το κέντρο της παγκόσμιας οικονομίας μετά τις Ανακαλύψεις;
   - Στον Ινδικό Ωκεανό και στα λιμάνια της Ανατολής
   - Στη Βενετία και στη Γένουα, που έγιναν πλουσιότερες
   - Στον Ατλαντικό Ωκεανό και στη Βόρεια Θάλασσα
   - Στην Κωνσταντινούπολη των Οθωμανών
6. Γιατί ανέβηκαν οι τιμές των αγαθών στην Ευρώπη τον 16ο αιώνα;
   - Επειδή τα αποικιακά προϊόντα κατέστρεψαν τη γεωργία
   - Επειδή οι συντεχνίες απαγόρευσαν την ελεύθερη παραγωγή
   - Επειδή σταμάτησαν οι εισαγωγές αργύρου από την Αμερική
   - Επειδή τα πολλά πολύτιμα μέταλλα έχασαν από την αξία τους
7. Για ποια κοινωνική ομάδα η άνοδος των τιμών μπορούσε να έχει θετικά αποτελέσματα;
   - Για τους εργάτες των πόλεων
   - Για τους χωρικούς
   - Για τους ευγενείς
   - Για κανέναν· ζημιώθηκαν όλοι
8. Τι βοήθησε την πρόοδο της βιοτεχνίας στην υφαντουργία, στη μεταξουργία και στην τυπογραφία;
   - Ο παραγκωνισμός των συντεχνιών, που περιόριζαν την ελεύθερη δράση
   - Η επιστροφή στη φεουδαρχική οργάνωση της παραγωγής
   - Η απαγόρευση του εμπορίου με τις αποικίες
   - Η μείωση της κυκλοφορίας του χρήματος στην Ευρώπη

## Ασκήσεις

1. Ποιος Πορτογάλος θαλασσοπόρος, πλέοντας για τις Ινδίες το 1500, παρασύρθηκε ως τη Βραζιλία;
2. Στον χάρτη σημειώνονται με αριθμούς τέσσερις σημερινές χώρες. Σε ποια από αυτές βρίσκεται το Κάλικουτ, όπου έφτασε ο Βάσκο ντα Γκάμα το 1498; Γράψε τον αριθμό και το όνομά της.
   *Παγκόσμιος χάρτης με τέσσερις χώρες σημειωμένες με τους αριθμούς 1 ως 4.*
3. Εξήγησε πώς άλλαξε η ευρωπαϊκή κοινωνία μετά τις Ανακαλύψεις και γιατί οι αλλαγές δεν επηρέασαν όλους με τον ίδιο τρόπο.
4. «Η κύρια και σχεδόν η μόνη αιτία, που κανείς ως τώρα δεν την έχει αναφέρει, είναι η αφθονία του χρυσού και του αργύρου, που σήμερα είναι μεγαλύτερη σε αυτό το βασίλειο απ' ό,τι τα τελευταία τετρακόσια χρόνια.» — Ζαν Μποντέν, Απάντηση στα παράδοξα του κυρίου ντε Μαλεστρουά (1568), για την ακρίβεια στη Γαλλία· δική μας απόδοση. Ποιο φαινόμενο εξηγεί ο Μποντέν, πώς συνδέεται η εξήγησή του με τις Ανακαλύψεις, και τι δείχνουν τα στοιχεία του βιβλίου για την κλίμακά του;
5. Ποιοι κέρδισαν και ποιοι έχασαν από τη μετατόπιση του κέντρου της οικονομίας στον Ατλαντικό; Κρίνε αν ήταν «πρόοδος για την Ευρώπη» ή για ένα μέρος της.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/discoveries
