# Οι σταυροφορίες

> Γιατί ξεκίνησαν: η Δύση, το Βυζάντιο, οι Σελτζούκοι και το κάλεσμα του πάπα.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/crusades

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς από ποιους δύο παράγοντες γεννήθηκε η ιδέα των Σταυροφοριών στη Δύση τον 11ο αιώνα.
- Να διακρίνεις την εξήγηση των δυτικών χρονογράφων από τα συμπεράσματα της ιστορικής έρευνας για την πρωτοβουλία των παπών.
- Να αναλύεις τα συμφέροντα του παπισμού και του Αλέξιου Α΄ Κομνηνού, και γιατί οι σταυροφόροι έγιναν δεκτοί με δυσπιστία.
- Να διαβάζεις κριτικά τις πηγές για το κήρυγμα του 1095 και να ξεχωρίζεις τα θρησκευτικά από τα υλικά κίνητρα.

## Ποιος ήθελε τις Σταυροφορίες;

Τον Νοέμβριο του 1095 ένας πάπας μιλά σε πλήθος ιπποτών και κληρικών και τους
καλεί να πάρουν τον δρόμο για την Ιερουσαλήμ. Οι χρονογράφοι γράφουν ότι το
πλήθος φώναξε με μια φωνή: **«Ο Θεός το θέλει!»**. Μέσα σε λίγους μήνες χιλιάδες
άνθρωποι ξεκινούν για την Ανατολή.

Το εύκολο συμπέρασμα είναι ότι οι Σταυροφορίες ήταν απάντηση σε μια επίθεση,
ότι οι Τούρκοι έκαναν κάτι και η Δύση αντέδρασε. Η ενότητα δείχνει ότι η
εικόνα είναι πιο σύνθετη. Θα δεις **πού γεννήθηκε η ιδέα**, **ποιος την ήθελε και
γιατί**, και γιατί το Βυζάντιο, που υποτίθεται ότι θα βοηθούσαν, τους υποδέχτηκε
**με δυσπιστία**.

## Πώς γεννήθηκε η ιδέα

Η ιδέα των Σταυροφοριών γεννήθηκε στη **Δυτική Ευρώπη τον 11ο αιώνα**, από τον
συνδυασμό **δύο παραγόντων**:

1. **Την αναβίωση των προσκυνημάτων.** Τον **10ο αιώνα** ξαναζωντάνεψε η παλιά
   παράδοση του ταξιδιού στους **Αγίους Τόπους**.
2. **Τις φήμες για ωμότητες.** Από το τέλος της χιλιετίας απλώθηκε στη Δύση
   έντονη φημολογία ότι οι **Άραβες** και οι **Τούρκοι** κακοποιούσαν τους
   προσκυνητές.

Οι Τούρκοι (οι **Σελτζούκοι**) ήταν ήδη από το **1055** κύριοι της **Βαγδάτης** και
προστάτες των Χαλιφών. Κατέκτησαν τη **Συρία** και κυρίευσαν τα **Ιεροσόλυμα**.

## Τι λένε οι χρονογράφοι, τι λέει η έρευνα

Οι δυτικοί χρονογράφοι του **12ου αιώνα** αναφέρουν ως **κύρια αιτία** τον
**φανατισμό των Τούρκων**. Η ιστορική έρευνα όμως **δεν επιβεβαιώνει** αυτή την άποψη.

Η **πρωτοβουλία ήρθε από τους πάπες**. Είχαν ήδη δώσει χαρακτήρα **ιερού πολέμου**
στην **Reconquista**, την ανάκτηση των χριστιανικών εδαφών της **Ισπανίας** από τους
Άραβες. Η Σταυροφορία ήταν η ίδια ιδέα, με άλλο προορισμό.

Πρόσεξε τη διαφορά. Οι χρονογράφοι γράφουν μετά τα γεγονότα και δικαιολογούν
μια εκστρατεία που έγινε στο όνομα της πίστης· γι' αυτό τονίζουν την απειλή.
Ο ιστορικός ρωτά **ποιος πήρε την απόφαση και τι κέρδιζε**.

## Τα συμφέροντα των δύο πλευρών

### Ο παπισμός

Κατά την **επικρατέστερη άποψη**, η ιδέα της σταυροφορίας ήταν **ξένη στο
Βυζάντιο**. Στη Δύση όμως πρόσφερε στον παπισμό μια ευκαιρία: να ενισχύσει τη θέση
του απέναντι στους **Γερμανούς ηγεμόνες**, και κυρίως στον **Ερρίκο Δ΄**. Στον αγώνα
τους εναντίον του, οι πάπες ζητούσαν τη στήριξη των **βυζαντινών αυτοκρατόρων**.
Μια εκστρατεία που ξεκινούσε από τον πάπα και ένωνε τους ιππότες της Δύσης
έδειχνε ποιος ήταν ο ηγέτης της Χριστιανοσύνης.

### Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός

Τα δύσκολα χρόνια του πολέμου με τους **Πατζινάκες** και τους **Κομάνους**, ο **Αλέξιος
Α΄** είχε προσπαθήσει να στρατολογήσει **μισθοφόρους στη Δύση**. Από τον πάπα
περίμενε **μισθοφόρους, όχι σταυροφόρους**: στρατιώτες που θα υπηρετούσαν τον ίδιο,
όχι ανεξάρτητες στρατιές με δικούς τους αρχηγούς και δικό τους σκοπό.

Υπήρχε και ένα πρόβλημα χρόνου. Οι σταυροφόροι εμφανίστηκαν μπροστά στην Πόλη
όταν ο Αλέξιος είχε **ήδη απαλλαγεί από τους κινδύνους** και ετοιμαζόταν να
εκστρατεύσει ο ίδιος στην Ανατολή. Η βοήθεια ερχόταν αργά, σε άλλη μορφή, και
με αρχηγούς που δεν ήξερε αν μπορούσε να εμπιστευτεί. Γι' αυτό τους δέχτηκε **με
δυσπιστία**.

## Το κήρυγμα του 1095

Τον **Νοέμβριο του 1095** ο **πάπας Ουρβανός Β΄** κήρυξε την **Πρώτη Σταυροφορία**,
στη σύνοδο του **Κλερμόν** στη Γαλλία. Ο λόγος του δεν σώζεται αυτούσιος.
Τον ξέρουμε από **μεταγενέστερους χρονογράφους**, που μας δίνουν τη **γενική ιδέα και
όχι το ακριβές περιεχόμενο**. Σύμφωνα με αυτούς, ο πάπας κάλεσε τους πιστούς σε
**ιερό πόλεμο κατά των Αράβων** για την **απελευθέρωση των Αγίων Τόπων** και έκλεισε
με το σύνθημα **«Ο Θεός το θέλει»**.

Ένας από αυτούς, ο Φουλχέριος της Σαρτρ, γράφει ότι ο πάπας υποσχέθηκε σε όσους
πέθαιναν στον δρόμο ή στη μάχη **άφεση αμαρτιών**. Αυτό ήταν κάτι νέο: ο πόλεμος
γινόταν τρόπος σωτηρίας της ψυχής.

Τι ακολούθησε το ξέρεις εν μέρει από την ενότητα για το 1204: η Πρώτη Σταυροφορία
(1096–1099) πήρε την Ιερουσαλήμ, και η Τέταρτη κατέληξε στην άλωση της
Κωνσταντινούπολης. Εδώ σε απασχολεί **γιατί ξεκίνησαν**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο κίνητρο;*

> **Κλειδί**
>
> **Σταυροφορίες:** εκστρατείες της Δύσης προς την Ανατολή, με επίσημο σκοπό την
> απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, που κήρυξε πρώτος ο πάπας Ουρβανός Β΄ τον
> Νοέμβριο του 1095· η ιδέα γεννήθηκε από την αναβίωση των προσκυνημάτων και τις
> φήμες για ωμότητες κατά των προσκυνητών.
>
> **Ιερός πόλεμος:** πόλεμος που κηρύσσεται στο όνομα της πίστης και
> παρουσιάζεται ως θέλημα του Θεού· οι πάπες τον είχαν ήδη εφαρμόσει στη
> Reconquista της Ισπανίας.
>
> **Reconquista:** η ανάκτηση των χριστιανικών εδαφών της Ισπανίας από τους Άραβες,
> στην οποία οι πάπες είχαν δώσει χαρακτήρα ιερού πολέμου πριν από τις
> Σταυροφορίες.
>
> **«Ο Θεός το θέλει»:** το σύνθημα με το οποίο, κατά τους μεταγενέστερους
> χρονογράφους, έκλεισε το κήρυγμα του 1095.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς φτάσαμε στο 1095*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί οι σταυροφόροι έγιναν δεκτοί με δυσπιστία από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό.

1. **Το σχέδιο.** Η δυσπιστία έχει δύο ρίζες: **τι περίμενε** ο Αλέξιος και **πότε** ήρθαν
   οι σταυροφόροι. Πρόσθεσε στην αρχή μία πρόταση για το ότι η ιδέα ήταν ξένη στο
   Βυζάντιο.
2. **Μια ξένη ιδέα.** Κατά την επικρατέστερη άποψη, η σταυροφορία, ο ιερός πόλεμος
   που κηρύσσει ο πάπας, ήταν ξένη στο Βυζάντιο. Ο Αλέξιος δεν είχε ζητήσει κάτι
   τέτοιο.
3. **Τι περίμενε.** Στον πόλεμο με τους Πατζινάκες και τους Κομάνους είχε προσπαθήσει
   να στρατολογήσει μισθοφόρους στη Δύση. Από τον πάπα περίμενε μισθοφόρους, δηλαδή
   στρατό στην υπηρεσία του. Ήρθαν σταυροφόροι, με δικούς τους αρχηγούς και δικό
   τους σκοπό.
4. **Πότε ήρθαν.** Εμφανίστηκαν όταν είχε ήδη απαλλαγεί από τους κινδύνους και
   ετοίμαζε δική του εκστρατεία στην Ανατολή. Η «βοήθεια» ήταν πια μεγάλος και
   απρόβλεπτος στρατός πάνω στο έδαφός του. Γι' αυτό τους δέχτηκε με δυσπιστία.

### Παράδειγμα 2: «Η γη αυτή που κατοικείτε, κλεισμένη από παντού από τη θάλασσα και από βουνοκορφές, έχει στενέψει από το πλήθος σας· δεν ξεχειλίζει από πλούτη και μόλις δίνει τροφή σε όσους την καλλιεργούν. Γι' αυτό αλληλοσπαράζεστε, πολεμάτε ο ένας τον άλλον. \[...] Πάρτε τον δρόμο για τον Άγιο Τάφο, πάρτε τη γη από εκείνο το ανόσιο γένος και υποτάξτε την σε σας. \[...] Αναλάβετε λοιπόν αυτόν τον δρόμο για την άφεση των αμαρτιών σας, βέβαιοι για την αμάραντη δόξα της βασιλείας των ουρανών.» — Ροβέρτος ο Μοναχός, Ιστορία της Ιερουσαλήμ, Ι, 1–2 (γύρω στο 1107), δική μας απόδοση. Ποια κίνητρα για τη συμμετοχή στη Σταυροφορία βάζει ο χρονογράφος στο στόμα του πάπα; Ξεχώρισε τα θρησκευτικά από τα υλικά, και πες πόσο ακριβώς μπορεί να αποδίδει ο λόγος τα λόγια του Ουρβανού.

1. **Τα υλικά κίνητρα.** Η Δύση είναι γεμάτη ανθρώπους, φτωχή, και μόλις τρέφει όσους
   την καλλιεργούν. Η Ανατολή δίνει γη: «υποτάξτε την σε σας». Ο ιππότης που
   πολεμά τον γείτονά του για λίγη γη βρίσκει διέξοδο.
2. **Τα θρησκευτικά κίνητρα.** Ο Άγιος Τάφος, η «άφεση των αμαρτιών», η «δόξα της
   βασιλείας των ουρανών». Ο πόλεμος γίνεται δρόμος σωτηρίας.
3. **Ένα τρίτο, πιο κρυφό.** «Αλληλοσπαράζεστε»: ο πάπας θέλει να βγάλει τη βία
   των ιπποτών έξω από την Ευρώπη. Αυτό δένει με το βιβλίο σου: η πρωτοβουλία ήταν
   του παπισμού, που κέρδιζε ρόλο ηγέτη της Χριστιανοσύνης.
4. **Πόσο ακριβές είναι.** Ο Ροβέρτος γράφει δέκα χρόνια μετά, ξέροντας ότι η
   Ιερουσαλήμ πάρθηκε. Όπως λέει το βιβλίο, οι χρονογράφοι δίνουν τη γενική ιδέα και
   όχι το ακριβές περιεχόμενο. Η πηγή δείχνει τι πίστευαν οι σύγχρονοι ότι κινούσε
   τους σταυροφόρους· όχι λέξη προς λέξη τι είπε ο πάπας.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Αιτία κατά τους χρονογράφους ≠ αιτία κατά την έρευνα.** Οι χρονογράφοι λένε «ο
>   φανατισμός των Τούρκων». Η έρευνα λέει «η πρωτοβουλία των παπών». Αν ρωτηθείς για
>   τις αιτίες, πες και τα δύο και πες ποια ισχύει.
> - Οι **δύο παράγοντες** της ιδέας είναι **η αναβίωση των προσκυνημάτων** και **οι
>   φήμες για ωμότητες**. Μην προσθέσεις στο ίδιο σημείο τα συμφέροντα του πάπα· αυτά
>   είναι η εξήγηση της πρωτοβουλίας.
> - Ο Αλέξιος ζήτησε **μισθοφόρους**· δεν «κάλεσε τις Σταυροφορίες». Η διαφορά είναι
>   όλη η ουσία της δυσπιστίας του.
> - Ο λόγος του Ουρβανού **δεν σώζεται αυτούσιος**. Ό,τι διαβάζεις είναι απόδοση
>   μεταγενέστερων χρονογράφων.

> **Θυμήσου**
>
> - Η ιδέα: **11ος αιώνας**, από την **αναβίωση των προσκυνημάτων** (10ος αι.) και τις
>   **φήμες για ωμότητες** κατά των προσκυνητών.
> - Τούρκοι κύριοι της **Βαγδάτης από το 1055**· Συρία και Ιεροσόλυμα.
> - Χρονογράφοι: **φανατισμός των Τούρκων**. Έρευνα: **πρωτοβουλία των παπών**, με
>   πρότυπο τη **Reconquista**.
> - Παπισμός: ευκαιρία απέναντι στον **Ερρίκο Δ΄**. Αλέξιος Α΄: ήθελε **μισθοφόρους**,
>   όχι σταυροφόρους· είχε ήδη απαλλαγεί από τους κινδύνους → **δυσπιστία**.
> - **Νοέμβριος 1095**: ο **Ουρβανός Β΄** κηρύσσει την Πρώτη Σταυροφορία· «**Ο Θεός το
>   θέλει**».

## Ερωτήσεις

1. Από τον συνδυασμό ποιων δύο παραγόντων γεννήθηκε η ιδέα των Σταυροφοριών;
   - Από το Σχίσμα του 1054 και τη νορμανδική κατάκτηση της Ιταλίας
   - Από την αναβίωση των προσκυνημάτων και τις φήμες για ωμότητες κατά των προσκυνητών
   - Από τον υπερπληθυσμό της Δύσης και την ανάγκη του Βυζαντίου για μισθοφόρους
   - Από τη Reconquista και την άλωση της Βαγδάτης από τους Μογγόλους μετά από μακρά πολιορκία
2. Από πότε οι Τούρκοι ήταν κύριοι της Βαγδάτης και προστάτες των Χαλιφών;
   - Από το 632, μετά τον θάνατο του Μωάμεθ
   - Από το 1095
   - Από το 1055
   - Από το 1204
3. Τι αναφέρουν ως κύρια αιτία των Σταυροφοριών οι δυτικοί χρονογράφοι του 12ου αιώνα, και τι λέει γι' αυτό η έρευνα;
   - Τον φανατισμό των Τούρκων· η έρευνα δεν το επιβεβαιώνει
   - Την πρωτοβουλία των παπών· η έρευνα το απορρίπτει
   - Το αίτημα του Αλέξιου Α΄ για σταυροφόρους· η έρευνα το επιβεβαιώνει πλήρως
   - Την πείνα στη Δύση· η έρευνα συμφωνεί και θεωρεί ότι δεν υπήρξε θρησκευτικό κίνητρο
4. Σε ποια προηγούμενη επιχείρηση είχαν ήδη δώσει οι πάπες χαρακτήρα ιερού πολέμου;
   - Στη μάχη του Πουατιέ κατά των Αράβων
   - Στον πόλεμο του Βυζαντίου με τους Πατζινάκες και τους Κομάνους στα Βαλκάνια
   - Στην εκστρατεία του Καρλομάγνου κατά των Λογγοβάρδων
   - Στην ανάκτηση της Ισπανίας από τους Άραβες (Reconquista)
5. Ποια ευκαιρία πρόσφερε η ιδέα της σταυροφορίας στον παπισμό;
   - Να ενώσει τις δύο Εκκλησίες με απόφαση οικουμενικής συνόδου
   - Να ενισχύσει τη θέση του απέναντι στους Γερμανούς ηγεμόνες, κυρίως τον Ερρίκο Δ΄
   - Να κατακτήσει την Κωνσταντινούπολη
   - Να πάρει την Αίγυπτο, τον σιτοβολώνα της Ανατολής, για τα Παπικά Κράτη
6. Τι περίμενε ο Αλέξιος Α΄ από τον πάπα;
   - Σταυροφόρους για να απελευθερώσουν τα Ιεροσόλυμα
   - Την αναγνώρισή του ως αυτοκράτορα και της Δύσης
   - Μισθοφόρους
   - Χρήματα για να πληρώσει φόρο στους Πατζινάκες
7. Γιατί, εκτός από τη διαφορά ανάμεσα σε μισθοφόρους και σταυροφόρους, η άφιξη των σταυροφόρων ενόχλησε τον Αλέξιο;
   - Επειδή ήρθαν όταν είχε ήδη απαλλαγεί από τους κινδύνους και ετοίμαζε δική του εκστρατεία
   - Επειδή ήρθαν την ώρα που οι Πατζινάκες πολιορκούσαν την Πόλη και δεν μπορούσε να τους φιλοξενήσει
   - Επειδή ήταν άοπλοι
   - Επειδή είχαν αρχηγό τον πάπα
8. Πώς ξέρουμε τι είπε ο Ουρβανός Β΄ όταν κήρυξε την Πρώτη Σταυροφορία;
   - Από το πρωτότυπο κείμενο του λόγου, που σώζεται στο αρχείο του Βατικανού
   - Από την Άννα Κομνηνή, που ήταν παρούσα
   - Από μεταγενέστερους χρονογράφους, που δίνουν τη γενική ιδέα
   - Από τις επιστολές του Αλέξιου Α΄ προς τον πάπα

## Ασκήσεις

1. Ποιος πάπας κήρυξε την Πρώτη Σταυροφορία, τον Νοέμβριο του 1095;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία που ξεκίνησαν οι σταυροφόροι. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 1055 ως την Πρώτη Σταυροφορία, με κρυμμένη τη χρονολογία της αναχώρησης των σταυροφόρων.*
3. Εξήγησε γιατί η ιστορική έρευνα αποδίδει την πρωτοβουλία των Σταυροφοριών στους πάπες και όχι στον φανατισμό των Τούρκων.
4. «Οι πιο απλοί από αυτούς πίστευαν αληθινά ότι πήγαιναν να προσκυνήσουν τον τάφο του Κυρίου και να επισκεφθούν τους Αγίους Τόπους· οι πιο πονηροί όμως, κυρίως ο Βοημούνδος και όσοι σκέφτονταν όπως αυτός, είχαν άλλο, κρυφό σκοπό: ήλπιζαν ότι στο πέρασμά τους θα μπορούσαν να πάρουν και την ίδια τη Βασιλεύουσα.» — Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς, Χ, 5, 10 (γύρω στο 1148), δική μας απόδοση. Ποιες δύο ομάδες σταυροφόρων ξεχωρίζει η συγγραφέας, και πώς φωτίζει η πηγή τη δυσπιστία του Αλέξιου Α΄;
5. «Η Πρώτη Σταυροφορία ήταν η απάντηση της Δύσης σε ένα αίτημα βοήθειας του Βυζαντίου.» Κρίνε την άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/crusades
