# Το Βυζάντιο τον 7ο αιώνα: αναδιοργάνωση και εξελληνισμός

> Τα θέματα, ο στρατός και η γλώσσα μιας αυτοκρατορίας που αλλάζει.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/byzantium-7th-century

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν τα θέματα, πώς από στρατιωτικές μονάδες έγιναν διοικητικές περιφέρειες και ποιος τα κυβερνούσε.
- Να περιγράφεις τον στρατιώτη-αγρότη και τα στρατιωτόπια, και να εξηγείς γιατί ο θεσμός ενίσχυσε τη μικρή και τη μεσαία ιδιοκτησία.
- Να αναγνωρίζεις τις αλλαγές στην κρατική μηχανή, με τον λογοθέτη του Γενικού και τον λογοθέτη του Δρόμου.
- Να εξηγείς τον εξελληνισμό του κράτους μετά το 630 και να τον τεκμηριώνεις με τον νέο αυτοκρατορικό τίτλο.

## Μια αυτοκρατορία που αλλάζει για να μείνει όρθια

Στις αρχές του 7ου αιώνα το Βυζάντιο μοιάζει να διαλύεται. Στα Βαλκάνια οι
Άβαροι και οι Σλάβοι λεηλατούν πόλεις και ύπαιθρο. Στην Ανατολή οι Πέρσες
παίρνουν τη Συρία (613) και τα Ιεροσόλυμα (614) και μεταφέρουν τον Τίμιο
Σταυρό στην πρωτεύουσά τους. Ο **Ηράκλειος** (610–641), που τον έφερε στον
θρόνο ο στρατός, κερδίζει τελικά τον πόλεμο με τους Πέρσες και το 630 υψώνει
ξανά τον Σταυρό στα Ιεροσόλυμα. Λίγα χρόνια μετά, όμως, οι Άραβες παίρνουν
οριστικά τις ανατολικές επαρχίες.

Ένα κράτος που χάνει τόσα εδάφη μέσα σε μία γενιά συνήθως δεν επιβιώνει. Το
Βυζάντιο επιβίωσε, και θα κρατήσει άλλα οκτακόσια χρόνια. Το ερώτημα της
ενότητας είναι **τι άλλαξε μέσα του**. Η απάντηση έχει δύο μέρη: μια νέα
οργάνωση του στρατού και της διοίκησης, τα **θέματα**, και μια νέα ταυτότητα,
τον **εξελληνισμό**.

## Η εσωτερική αναδιοργάνωση

### Από στρατιωτικό σώμα σε περιφέρεια

Για να κυβερνηθεί αποτελεσματικότερα το κράτος, έγινε μια μεγάλη διοικητική
μεταρρύθμιση: η δημιουργία των **θεμάτων**. Η λέξη άλλαξε νόημα μέσα στον χρόνο:

1. Στην αρχή **θέμα** ήταν μια **στρατιωτική μονάδα**, που μετακινούνταν μέσα
   στην επικράτεια.
2. Όταν οι μονάδες αυτές **εγκαταστάθηκαν μόνιμα** κάπου, θέμα ονομάστηκε και η
   **περιοχή** όπου εγκαταστάθηκαν.
3. Οι περιοχές αυτές έγιναν **διοικητικές περιφέρειες**.

Επικεφαλής του θέματος ήταν ο **στρατηγός**, που είχε στα χέρια του **και τη
στρατιωτική και την πολιτική εξουσία**. Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη **Μικρά
Ασία, γύρω στα μέσα του 7ου αιώνα**. Αργότερα ο θεσμός απλώθηκε και στη
Βαλκανική. Πάνω του στηρίχτηκε όλη η οργάνωση του **Μεσοβυζαντινού** κράτους.

### Ο στρατιώτης-αγρότης

Ο στρατιώτης του θέματος δεν ήταν μισθοφόρος. Είχε ένα κτήμα, το
**στρατιωτόπιο**, και από τα έσοδά του αγόραζε και συντηρούσε το **άλογο και τον
οπλισμό** του. Το κτήμα περνούσε από τον πατέρα στον **πρωτότοκο γιο**, και μαζί
του περνούσε και η **υποχρέωση να υπηρετήσει** στον στρατό.

Η ιδέα ήταν απλή και ισχυρή: ο άνθρωπος που υπερασπίζεται τη χώρα
υπερασπίζεται ταυτόχρονα **το δικό του χωράφι**.

### Τι άλλαξε στην άμυνα και στην κοινωνία

- **Οι μισθοφόροι εξαφανίστηκαν.** Οι νέοι στρατιώτες-αγρότες πολεμούσαν με
  αυταπάρνηση, γιατί έτσι προστάτευαν και την ιδιοκτησία τους.
- **Η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία δυνάμωσε**, και για δεύτερο λόγο: στις
  αβαροσλαβικές επιδρομές πολλοί **μεγάλοι γαιοκτήμονες αφανίστηκαν**, και τα
  εγκαταλειμμένα χωράφια τους τα κατέλαβαν ελεύθεροι ακτήμονες ή
  μικροϊδιοκτήτες.
- **Η κοινωνία αναδιαρθρώθηκε ριζικά.** Οι **ελεύθεροι αγρότες** έγιναν η πιο
  δυναμική τάξη του Μεσοβυζαντινού κράτους, οργανωμένοι σε εύρωστες και
  ομοιογενείς **κοινότητες χωριών**.

### Η κρατική μηχανή

Από τα μέσα του 7ου αιώνα οι κρατικές υπηρεσίες **εξαρτώνταν άμεσα από τον
αυτοκράτορα**. Δίπλα στον **λογοθέτη του Γενικού**, που είχε την ευθύνη των
οικονομικών, εμφανίστηκε ο **λογοθέτης του Δρόμου**. Σιγά σιγά έγινε ο πρώτος
αξιωματούχος της αυτοκρατορίας, κάτι σαν πρωθυπουργός. Το γραφείο του
υποδεχόταν και τους ξένους πρέσβεις, γι' αυτό θα τον ξαναβρείς στη βυζαντινή
διπλωματία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πριν ή μετά τα θέματα;*

## Ο εξελληνισμός του κράτους

Μετά το **630** το Βυζάντιο έχασε μεγάλο μέρος των ανατολικών επαρχιών του:
τη Συρία, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο. Η απώλεια είχε ένα απρόσμενο
αποτέλεσμα. Το κράτος απέκτησε **εθνολογική ομοιογένεια**, γιατί οι
περισσότεροι κάτοικοι που του έμειναν ήταν **Έλληνες ή ελληνόφωνοι**.

Έτσι τα **ελληνικά** πήραν τη θέση των **λατινικών** ως επίσημη γλώσσα του
κράτους. Η αλλαγή φαίνεται καθαρά στους τίτλους του αυτοκράτορα. Ο Ηράκλειος
υιοθέτησε τον ελληνικό τίτλο **βασιλεύς**, με την προσθήκη **«πιστός εν
Χριστώ»**. Άφησε έτσι τους παλιούς ρωμαϊκούς τίτλους: **imperator Romanorum**
(αυτοκράτωρ Ρωμαίων), **caesar** (καίσαρ) και **augustus** (αύγουστος).

Ο νέος τίτλος λέει δύο πράγματα μαζί: η γλώσσα του κράτους είναι πια
ελληνική, και η εξουσία του ηγεμόνα θεμελιώνεται στη **χριστιανική πίστη**. Οι
Βυζαντινοί δεν έπαψαν να λένε τον εαυτό τους **Ρωμαίους**. Άλλαξε η γλώσσα και
η ταυτότητα του κράτους, όχι το όνομα.

> **Κλειδί**
>
> **Θέματα:** στρατιωτικές μονάδες που, όταν εγκαταστάθηκαν μόνιμα, έδωσαν το
> όνομά τους στις περιοχές όπου εγκαταστάθηκαν· οι περιοχές έγιναν διοικητικές
> περιφέρειες με επικεφαλής τον στρατηγό, που είχε στρατιωτική και πολιτική
> εξουσία. Τα πρώτα οργανώθηκαν στη Μικρά Ασία στα μέσα του 7ου αιώνα.
>
> **Στρατιωτόπια:** κτήματα των στρατιωτών των θεμάτων, από τα έσοδα των οποίων
> συντηρούσαν άλογο και οπλισμό· περνούσαν με την υποχρέωση στράτευσης στον
> πρωτότοκο γιο.
>
> **Λογοθέτης του Δρόμου:** αξίωμα που εμφανίστηκε από τα μέσα του 7ου αιώνα και
> έγινε βαθμιαία ο πρώτος αξιωματούχος της αυτοκρατορίας, ένα είδος
> πρωθυπουργού.
>
> **Εξελληνισμός του κράτους:** η αντικατάσταση των λατινικών από τα ελληνικά ως
> επίσημης γλώσσας μετά το 630, όταν το κράτος, χάνοντας τις ανατολικές επαρχίες,
> έγινε εθνολογικά ομοιογενές· φαίνεται στον τίτλο «βασιλεύς πιστός εν Χριστώ».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο αιώνας που άλλαξε το Βυζάντιο*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε ποιες συνέπειες είχε η δημιουργία των θεμάτων για την άμυνα και για την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου.

1. **Το σχέδιο.** Ξεκίνα με μία πρόταση για το τι ήταν τα θέματα και τα
   στρατιωτόπια, γιατί χωρίς αυτό οι συνέπειες δεν εξηγούνται. Μετά δύο
   παράγραφοι: άμυνα, κοινωνία.
2. **Η βάση.** Στρατιωτικές μονάδες εγκαταστάθηκαν μόνιμα και οι περιοχές τους
   έγιναν διοικητικές περιφέρειες υπό τον στρατηγό. Οι στρατιώτες είχαν
   στρατιωτόπια και από αυτά συντηρούσαν άλογο και οπλισμό.
3. **Η άμυνα.** Οι μισθοφόροι εξέλιπαν. Ο στρατιώτης-αγρότης πολεμούσε με
   αυταπάρνηση, γιατί υπερασπιζόταν ταυτόχρονα τη δική του γη.
4. **Η κοινωνία.** Ενισχύθηκε η μικρή και η μεσαία ιδιοκτησία, και επειδή οι
   μεγάλοι γαιοκτήμονες αποδεκατίστηκαν στις επιδρομές και η γη τους πέρασε σε
   ακτήμονες και μικροϊδιοκτήτες. Οι ελεύθεροι αγρότες, σε εύρωστες κοινότητες
   χωριών, έγιναν η πιο δυναμική τάξη. Κλείσε με τη λέξη που ζητά η ερώτηση: η
   κοινωνία **αναδιαρθρώθηκε ριζικά**.

### Παράδειγμα 2: «Από τότε που η βασιλεία των Ρωμαίων ακρωτηριάστηκε σε Ανατολή και Δύση, από τα χρόνια του Ηρακλείου του Λίβυου, όσοι βασίλεψαν μετά από αυτόν, μη έχοντας πού και πώς να ασκήσουν την εξουσία τους, μοίρασαν σε μικρά τμήματα και τη διοίκησή τους και τα στρατιωτικά σώματα· και κυρίως εξελληνίστηκαν και άφησαν την πάτρια ρωμαϊκή γλώσσα.» — Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων, προοίμιο (10ος αι.), δική μας απόδοση. Ποιες δύο αλλαγές συνδέει ο συγγραφέας με τις απώλειες του 7ου αιώνα, και τι προσθέτει η ιστορική αφήγηση;

1. **Ποιος μιλά και πότε.** Ένας αυτοκράτορας του 10ου αιώνα, τρεις αιώνες μετά.
   Κοιτάζει πίσω και εξηγεί πώς έφτασε το κράτος του να είναι όπως είναι.
2. **Η πρώτη αλλαγή.** «Μοίρασαν σε μικρά τμήματα τη διοίκηση και τα στρατιωτικά
   σώματα»: αυτά είναι τα θέματα. Η αιτία, κατά τον συγγραφέα, είναι ο
   ακρωτηριασμός της επικράτειας. Με λιγότερη γη, το κράτος οργανώθηκε σε
   μικρότερες μονάδες, όπου στρατός και διοίκηση ενώθηκαν.
3. **Η δεύτερη αλλαγή.** «Εξελληνίστηκαν και άφησαν την πάτρια ρωμαϊκή
   γλώσσα», δηλαδή τα λατινικά. Η αφήγηση εξηγεί γιατί: χωρίς τις ανατολικές
   επαρχίες, οι περισσότεροι κάτοικοι ήταν Έλληνες ή ελληνόφωνοι. Ο τίτλος
   «βασιλεύς πιστός εν Χριστώ» είναι το επίσημο σημάδι.
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή συνδέει και τις δύο αλλαγές με την ίδια αιτία, την
   απώλεια εδαφών. Η αφήγηση προσθέτει τις λεπτομέρειες που λείπουν:
   στρατιωτόπια, ελεύθεροι αγρότες, εθνολογική ομοιογένεια. Πρόσεξε και το
   «Λίβυος»: ο Ηράκλειος ήρθε από την Αφρική, όπου ο πατέρας του ήταν έξαρχος.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Θέμα δεν σημαίνει απλώς «επαρχία».** Πρώτα ήταν στρατός, μετά τόπος. Αν σε
>   ρωτήσουν τι ήταν τα θέματα, πες και τα δύο στάδια.
> - Ο **στρατηγός** του θέματος δεν ήταν μόνο στρατιωτικός: είχε και την
>   **πολιτική** εξουσία. Αυτό ακριβώς ήταν το καινούργιο.
> - **Λογοθέτης του Γενικού** = οικονομικά. **Λογοθέτης του Δρόμου** = ο πρώτος
>   αξιωματούχος, με αρμοδιότητα και τους ξένους πρέσβεις. Μην τους μπερδέψεις.
> - Ο εξελληνισμός αφορά τη **γλώσσα του κράτους και τους τίτλους**. Οι
>   Βυζαντινοί εξακολουθούσαν να λένε τους εαυτούς τους Ρωμαίους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Θέματα**: στρατιωτικές μονάδες → μόνιμη εγκατάσταση → διοικητικές
>   περιφέρειες· επικεφαλής ο **στρατηγός**· πρώτα στη **Μικρά Ασία, μέσα 7ου
>   αιώνα**.
> - **Στρατιωτόπια**: άλογο και οπλισμό από τα έσοδα του κτήματος· κτήμα και
>   θητεία στον **πρωτότοκο γιο**.
> - Συνέπειες: τέλος των μισθοφόρων, ενίσχυση της **μικρής και μεσαίας
>   ιδιοκτησίας**, οι **ελεύθεροι αγρότες** η πιο δυναμική τάξη.
> - Κρατική μηχανή: υπηρεσίες κάτω από τον αυτοκράτορα· **λογοθέτης του Γενικού**
>   και **λογοθέτης του Δρόμου**.
> - Μετά το **630**: εθνολογική ομοιογένεια, τα ελληνικά επίσημη γλώσσα,
>   **«βασιλεύς πιστός εν Χριστώ»** αντί για imperator, caesar, augustus.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν αρχικά τα θέματα, πριν γίνουν διοικητικές περιφέρειες;
   - Επαρχίες που κυβερνούσε ένας πολιτικός υπάλληλος, χωριστά από τον στρατό
   - Στρατιωτικές μονάδες που μετακινούνταν στην επικράτεια
   - Μεγάλα κτήματα της Εκκλησίας στη Μικρά Ασία
   - Οι σλαβικές εγκαταστάσεις στη Βαλκανική
2. Ποιος είχε την ανώτατη εξουσία σε ένα θέμα, και ποια εξουσία ήταν αυτή;
   - Ο λογοθέτης του Δρόμου, μόνο η οικονομική διαχείριση
   - Ο επίσκοπος της πρωτεύουσας του θέματος, η πολιτική εξουσία
   - Ο στρατηγός, με στρατιωτική και πολιτική εξουσία
   - Οι πρωτότοκοι γιοι των στρατιωτών, η δικαστική εξουσία
3. Πού και πότε οργανώθηκαν τα πρώτα θέματα;
   - Στη Βαλκανική, στα τέλη του 8ου αιώνα
   - Στην Αίγυπτο, πριν από την αραβική κατάκτηση
   - Στην Ιταλία, την εποχή του Ιουστινιανού
   - Στη Μικρά Ασία, γύρω στα μέσα του 7ου αιώνα
4. Τι εξασφάλιζε ο στρατιώτης του θέματος από το στρατιωτόπιό του;
   - Τον μισθό που του κατέβαλλε κάθε χρόνο ο λογοθέτης του Γενικού
   - Τα έσοδα για να συντηρεί το άλογο και τον οπλισμό του
   - Απαλλαγή από τη στρατιωτική υπηρεσία για όλη την οικογένεια
   - Έναν τίτλο ευγενείας για τον πρωτότοκο γιο
5. Εκτός από τα στρατιωτόπια, ποιος άλλος λόγος ενίσχυσε τη μικρή και τη μεσαία ιδιοκτησία τον 7ο αιώνα;
   - Ο Ηράκλειος μοίρασε στους αγρότες τη γη των μοναστηριών
   - Οι αγρότες αγόραζαν φθηνά γη από το κράτος
   - Πολλοί μεγάλοι γαιοκτήμονες αποδεκατίστηκαν στις αβαροσλαβικές επιδρομές
   - Οι Πέρσες έδιωξαν τους μεγάλους γαιοκτήμονες από τη Μικρά Ασία
6. Ποιος αξιωματούχος έγινε βαθμιαία ο πρώτος της αυτοκρατορίας, ένα είδος πρωθυπουργού;
   - Ο λογοθέτης του Δρόμου
   - Ο λογοθέτης του Γενικού, που είχε τα οικονομικά
   - Ο στρατηγός του μεγαλύτερου θέματος της Ανατολής
   - Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως
7. Γιατί το Βυζάντιο απέκτησε εθνολογική ομοιογένεια μετά το 630;
   - Επειδή οι Σλάβοι της Βαλκανικής αφομοιώθηκαν αμέσως
   - Επειδή έχασε μεγάλο μέρος των ανατολικών επαρχιών του
   - Επειδή ο Ηράκλειος απαγόρευσε με νόμο κάθε άλλη γλώσσα στην αυτοκρατορία
   - Επειδή εγκατέστησε Έλληνες από την Ιταλία στη Συρία
8. Ποιον τίτλο υιοθέτησε ο Ηράκλειος, δείχνοντας τον εξελληνισμό του κράτους;
   - Imperator Romanorum
   - Αύγουστος και καίσαρ των Ρωμαίων
   - Βασιλεύς πιστός εν Χριστώ
   - Στρατηγός αυτοκράτωρ

## Ασκήσεις

1. Ποια γλώσσα αντικατέστησαν τα ελληνικά ως επίσημη γλώσσα του κράτους, μετά το 630;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης στα χρόνια του Ηρακλείου. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου του 7ου αιώνα από το 610 ως το 646, με κρυμμένη τη χρονολογία της πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης.*
3. Εξήγησε γιατί οι ελεύθεροι αγρότες έγιναν η πιο δυναμική τάξη της μεσοβυζαντινής κοινωνίας.
4. «Ένα σώμα του αυτοκρατορικού στρατού ήρθε στο στρατόπεδο κοντά στην Άμνεια της Παφλαγονίας, για να ετοιμάσει εκστρατεία κατά των Αράβων. Οι αξιωματικοί έκαναν προσεκτική επιθεώρηση και ζητούσαν από τους στρατιώτες να παρουσιαστούν με τα άλογα και τα πολεμικά τους αμάξια. Ενός πολύ φτωχού στρατιώτη, του Μουσούλιου, το άλογο ψόφησε λίγο πριν από την επιθεώρηση· χρήματα για άλλο δεν είχε, και ο εκατόνταρχος τον απειλούσε οργισμένος.» — Νικήτας, Βίος του αγίου Φιλαρέτου (821/822), έκδ. Fourmy–Leroy, Byzantion 9 (1934), 125–127, συντομευμένη δική μας απόδοση. Γιατί ήταν τόσο σοβαρό για τον Μουσούλιο ότι έχασε το άλογό του; Τι δείχνει το επεισόδιο για το σύστημα των θεμάτων;
5. Κάποιος υποστηρίζει: «Η απώλεια των ανατολικών επαρχιών ήταν για το Βυζάντιο μόνο καταστροφή.» Κρίνε την άποψη με βάση όσα έμαθες για τον 7ο αιώνα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/byzantium-7th-century
