# Η ακμή του Βυζαντίου: κοινωνία, διπλωματία και Σχίσμα

> Η μακεδονική δυναστεία, η βυζαντινή διπλωματία και το Σχίσμα του 1054.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/byzantine-heyday

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον εκχριστιανισμό των Σλάβων (Ρώσοι, Μοραβοί, Βούλγαροι) και τον ανταγωνισμό των δύο Εκκλησιών ως το Πρώτο Σχίσμα (867).
- Να εξηγείς πώς άλλαξαν η ανώτερη αριστοκρατία, η μεσαία τάξη και η κοινωνία του χωριού, και τι ήταν οι δυνατοί, οι πάροικοι και το αλληλέγγυον.
- Να αναγνωρίζεις τα μέσα της βυζαντινής διπλωματίας και τον ρόλο του λογοθέτη του Δρόμου.
- Να διακρίνεις τις αφορμές από την κύρια αιτία του Σχίσματος του 1054.

## Η αυτοκρατορία που μοιάζει ανίκητη

Μετά το 843 το Βυζάντιο μπαίνει στην πιο λαμπρή του εποχή. Ο στρατός νικά
στη Μικρά Ασία, οι πόλεις γεμίζουν εμπόρους, και οι ξένοι πρέσβεις που
φτάνουν στην Πόλη μένουν άφωνοι μπροστά στον θρόνο του αυτοκράτορα. Μέσα
στην ίδια εποχή όμως ωριμάζουν δύο προβλήματα: οι **δυνατοί** στην ύπαιθρο και η
ρήξη με τη **Ρώμη**, που θα κορυφωθεί το **1054**.

Η ενότητα έχει τέσσερα κομμάτια: πώς το Βυζάντιο **εκχριστιάνισε τους Σλάβους**,
πώς ήταν η **κοινωνία** του, πώς έκανε **διπλωματία**, και γιατί έγινε το
**Σχίσμα**.

## Προοίμιο της ακμής (843–867)

Στα χρόνια του **Μιχαήλ Γ΄ (842–867)** προόδευσαν η παιδεία και η οικονομία, και
ο στρατός πέτυχε σημαντικές νίκες κατά των Αράβων στη Μικρά Ασία. Το Βυζάντιο
στράφηκε τότε προς τον **σλαβικό κόσμο** και επιδίωξε τον εκχριστιανισμό του.

### Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων

| Λαός          | Πώς έγινε                                                                                                                                                                                                                                                                         |
| ------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ρώσοι**     | Μετά από μια **ανεπιτυχή ρωσική επίθεση κατά της Κωνσταντινούπολης (860)**, βυζαντινοί ιεραπόστολοι έριξαν τους πρώτους σπόρους του Χριστιανισμού στο νεοσύστατο Ρωσικό Κράτος.                                                                                                   |
| **Μοραβοί**   | Το **863**, μετά από πρόσκληση του ηγεμόνα **Ραστισλάβου**, φτάνει αποστολή με επικεφαλής τους Θεσσαλονικείς **Κωνσταντίνο-Κύριλλο** και **Μεθόδιο**.                                                                                                                             |
| **Βούλγαροι** | Οι Βούλγαροι ζητούν ιεραποστόλους από τον **πάπα**. Το Βυζάντιο επεμβαίνει αστραπιαία: στρατός και στόλος αποκλείουν σύνορα και παράλια. Ο ηγεμόνας **Βόρης** ενδίδει και το **864** βαπτίζεται στην Κωνσταντινούπολη με ανάδοχο τον αυτοκράτορα, παίρνοντας το όνομα **Μιχαήλ**. |

Ο **Κωνσταντίνος** ήταν λόγιος και ήξερε τη **σλαβονική**, την αρχαία σλαβική
γλώσσα. Επινόησε το **γλαγολιτικό αλφάβητο** και μετέφρασε την Αγία Γραφή στα
σλαβονικά. Έτσι η Λειτουργία και το κήρυγμα στη Μοραβία άρχισαν να γίνονται
στη γλώσσα του λαού. Αργότερα οι μαθητές τους εκδιώχθηκαν και κυριάρχησε ο
φραγκικός κλήρος, αλλά το έργο των δύο αδελφών έμεινε: οι Σλάβοι τους οφείλουν
τις **απαρχές της εθνικής τους φιλολογίας**, και ο βυζαντινός πολιτισμός ρίζωσε
βαθιά.

### Ο ανταγωνισμός των Εκκλησιών και το Πρώτο Σχίσμα

1. Μετά τη βάπτιση του Βόρη, ο ελληνικός κλήρος οργάνωσε τη βουλγαρική Εκκλησία
   κατά τις οδηγίες του πατριάρχη **Φωτίου**.
2. Ο Βόρης συνέτριψε τους **βογιάρους**, τους ευγενείς που έμεναν πιστοί στην
   παλιά θρησκεία. Απογοητεύτηκε όμως που η Εκκλησία του δόθηκε σε **Έλληνα
   επίσκοπο** και στράφηκε ξανά προς τη **Ρώμη**.
3. Ο Φώτιος, με τη στήριξη του αυτοκράτορα, απέκρουσε τη νέα επέμβαση και
   κατηγόρησε τη Ρώμη για θέματα λατρείας και εκκλησιαστικής τάξης, κυρίως
   όμως για το δόγμα ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται **και από τον Υιό
   (filioque)**.
4. Η **σύνοδος του 867** απέρριψε το filioque και αναθεμάτισε τον **πάπα Νικόλαο**:
   το **Πρώτο Σχίσμα**.
5. Η **σύνοδος του 870** στην Κωνσταντινούπολη έκλεισε το ζήτημα: η Βουλγαρία
   θα υπαγόταν στη δικαιοδοσία του **Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως**.

## Η κοινωνία της ακμής

### Η ανώτερη αριστοκρατία

Ήδη από τον **8ο αιώνα** το κράτος προσπαθούσε να βάλει στη θέση των παλιών
μεγαλογαιοκτημόνων μια **παλατιανή αριστοκρατία**, που πληρωνόταν για τα αξιώματα
που κατείχε. Οι οικογένειες των νέων γαιοκτημόνων έτρεχαν στην Πόλη για ένα
προσοδοφόρο αξίωμα.

Από τα **τέλη του 10ου αιώνα** η αριστοκρατία της **γης** και η αριστοκρατία των
**αξιωμάτων** ενώνονται με **επιγαμίες**. Μέσα στην ενιαία πια κυρίαρχη τάξη
ξεχωρίζουν οι **βασιλικοί**, που μονοπωλούν τα ανώτατα στρατιωτικά και πολιτικά
αξιώματα. Είναι ακόρεστοι για πλούτο, γιατί ξέρουν ότι μια μέρα μπορεί να
χάσουν την εύνοια του αυτοκράτορα. Οι αγροτικές κοινότητες και ο δήμος πέφτουν
σιγά σιγά κάτω από την προστασία των **δυνατών**.

### Η μεσαία τάξη

Τον **10ο και τον 11ο αιώνα** διαμορφώνεται μια **εμποροβιοτεχνική τάξη**, πηγή
της ευημερίας της εποχής. Απόδειξη είναι η **αύξηση της νομισματικής
κυκλοφορίας**. Την αποτελούν τολμηροί μεγαλέμποροι, που αφήνουν για καιρό την
οικογένειά τους για μακρινά ταξίδια και κερδίζουν τεράστια ποσά από τα
πολύτιμα προϊόντα της Ανατολής: μπαχαρικά, πολύτιμους λίθους, υφάσματα. Η ακμή
της τοποθετείται στο **πρώτο μισό του 11ου αιώνα**. Τότε μπαίνει και στην
πολιτική: μπορεί να **ενθρονίζει και να εκθρονίζει** αυτοκράτορες, όπως τον
**Μιχαήλ Ε΄ Καλαφάτη (1041–1042)**, και τα μέλη της γίνονται δεκτά στη
**Σύγκλητο**.

### Το χωριό και η πάλη κατά των δυνατών

Στο βυζαντινό **χωρίον** (κοινότητα) ξεχωρίζει ο **ιερέας**, με το αδιαμφισβήτητο
ηθικό του κύρος. Τη μεγαλύτερη οικονομική δύναμη την έχουν οι **δυνατοί**, που
ζουν συχνά λίγο έξω από το χωριό. Τον κορμό αποτελούν οι **ελεύθεροι
μικροϊδιοκτήτες**, συχνά με τη βοήθεια δούλων.

Από τα τέλη του 8ου αιώνα οι διαφορές βαθαίνουν και μια νέα αριστοκρατία
ανεβαίνει και πλουτίζει. Οι μικροκαλλιεργητές, βουλιαγμένοι στους φόρους,
προτιμούν να δώσουν τη γη τους και να γίνουν **πάροικοι** των δυνατών,
παραιτούμενοι μόνοι τους από μια οδυνηρή ελευθερία.

Ο φόρος όσων εγκατέλειπαν τη γη τους έπεφτε στους **γείτονες**, που, μη
μπορώντας να πληρώσουν, έφευγαν κι αυτοί. Η αλληλεγγύη της κοινότητας γύριζε
εναντίον της. Γι' αυτό ο **αγώνας κατά των δυνατών** ήταν από τα σημαντικότερα
μέτωπα της πολιτικής των **Μακεδόνων**. Το μεγαλύτερο πλήγμα για τους δυνατούς
ήταν το **αλληλέγγυον**, νόμος που υποχρέωνε τους **εύπορους γείτονες** να
πληρώνουν τους φόρους των φτωχών αγροτών της κοινότητας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια ομάδα της κοινωνίας;*

## Η βυζαντινή διπλωματία

Σήμερα κάθε κράτος έχει μόνιμες πρεσβείες σε άλλα. Στον Μεσαίωνα αυτό **δεν
υπήρχε**: κάθε διακρατικό ζήτημα το έλυνε μια **ευκαιριακή αποστολή πρέσβεων**.
Οι πρέσβεις πάντως ήταν, κατά το εθιμικό δίκαιο της εποχής, **σεβαστοί και
απαραβίαστοι**.

Για την ασφάλεια και τη διεθνή του δύναμη, το Βυζάντιο στηριζόταν σε μια πολύ
επιδέξια διπλωματία. Εκτός από τις συχνές πρεσβείες, χρησιμοποιούσε:

- **χορηγίες** σε χρήμα ή σε δώρα στους ξένους ηγεμόνες·
- **συμμαχίες**, που βασίζονταν συχνά σε **επιγαμίες**·
- **εμπορικές συνθήκες**·
- και, το σπουδαιότερο, τον **εκχριστιανισμό** άλλων λαών.

Τις κατευθύνσεις της εξωτερικής πολιτικής τις χάραζε ο **αυτοκράτορας**. Ο
**λογοθέτης του Δρόμου**, στενός του συνεργάτης ήδη από τον 7ο αιώνα, υποδεχόταν
τους ξένους πρέσβεις και όριζε τα μέλη των βυζαντινών πρεσβειών.

## Το Σχίσμα του 1054

Η ρήξη του 867 δεν έκλεισε ποτέ πραγματικά. Το **1054** έγινε το Σχίσμα των δύο
Εκκλησιών.

- **Οι αφορμές:** διαφωνίες σε θεολογικά και δογματικά ζητήματα: η **νηστεία
  του Σαββάτου**, η **αγαμία του κλήρου**, η χρήση των **αζύμων** στη Θεία
  Λειτουργία, και κυρίως το **filioque**.
- **Η κύρια αιτία:** η διεκδίκηση από τη Ρώμη της **πρωτοκαθεδρίας** στον
  χριστιανικό κόσμο, που η Κωνσταντινούπολη δεν μπορούσε να δεχτεί.
- **Τα πρόσωπα:** μεγάλες ευθύνες έχουν ο πατριάρχης **Μιχαήλ Κηρουλάριος** και ο
  καρδινάλιος **Ουμβέρτος**, εκπρόσωπος της Ρώμης. Οι δύο αδιάλλακτοι ιεράρχες
  έφεραν τα πράγματα στα άκρα, και οι συζητήσεις τελείωσαν με **αμοιβαίους
  αφορισμούς**.

Οι σύγχρονοι **δεν έδωσαν μεγάλη σημασία** στο γεγονός. Η κοσμοϊστορική του
σημασία φάνηκε αργότερα, κυρίως **τις παραμονές της Άλωσης** από τους Τούρκους.
Άμεση συνέπεια πάντως ήταν μια έντονη αντιβυζαντινή διάθεση στην Ιταλία, που
διευκόλυνε έμμεσα τη **νορμανδική κατάκτηση** των βυζαντινών κτήσεων εκεί (1071).

> **Κλειδί**
>
> **Γλαγολιτικό αλφάβητο:** το αλφάβητο που επινόησε ο Κωνσταντίνος-Κύριλλος για
> τη σλαβονική γλώσσα, για να μεταφραστεί η Αγία Γραφή και να γίνεται η Λειτουργία
> στη Μοραβία στη γλώσσα του λαού.
>
> **Filioque:** το δόγμα της Ρωμαϊκής Εκκλησίας ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται «και
> από τον Υιό»· το απέρριψε η σύνοδος του 867 (Πρώτο Σχίσμα).
>
> **Δυνατοί:** οι μεγάλοι γαιοκτήμονες, που πίεζαν ασφυκτικά τις αγροτικές
> κοινότητες και τις έφερναν κάτω από την προστασία τους.
>
> **Πάροικοι:** αγρότες που παραχωρούσαν τη γη τους στους δυνατούς και
> εξαρτιόνταν από αυτούς, χάνοντας την ελευθερία τους.
>
> **Αλληλέγγυον:** νόμος της εποχής των Μακεδόνων που υποχρέωνε τους εύπορους
> γείτονες να πληρώνουν τους φόρους των φτωχών αγροτών της κοινότητας· το
> μεγαλύτερο πλήγμα κατά των δυνατών.
>
> **Σχίσμα (1054):** η ρήξη της Εκκλησίας της Ρώμης και της Εκκλησίας της
> Κωνσταντινούπολης με αμοιβαίους αφορισμούς, με κύρια αιτία τη διεκδίκηση της
> πρωτοκαθεδρίας από τη Ρώμη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη ρωσική επίθεση στο Σχίσμα*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί ο αγώνας κατά των δυνατών ήταν από τα σημαντικότερα μέτωπα της εσωτερικής πολιτικής των Μακεδόνων.

1. **Το σχέδιο.** Ξεκίνα από το πρόβλημα στο χωριό, πέρνα στο πώς το πρόβλημα
   χειροτέρευε μόνο του, και κλείσε με το μέτρο του κράτους.
2. **Το πρόβλημα.** Από τα τέλη του 8ου αιώνα οι διαφορές μεγαλώνουν. Οι
   μικροκαλλιεργητές, βουλιαγμένοι στους φόρους, δίνουν τη γη τους στους δυνατούς
   και γίνονται πάροικοι.
3. **Ο φαύλος κύκλος.** Ο φόρος όσων έφευγαν έπεφτε στους γείτονες· εκείνοι, μη
   μπορώντας να τον πληρώσουν, έφευγαν κι αυτοί. Η αλληλεγγύη της κοινότητας
   στρεφόταν εναντίον της, και η μικρή ιδιοκτησία λιγόστευε.
4. **Γιατί αυτό αφορούσε το κράτος.** Ο μικροϊδιοκτήτης πλήρωνε φόρους και έδινε
   στρατιώτες· αν χανόταν, χάνονταν και τα δύο. Γι' αυτό οι Μακεδόνες πολέμησαν
   τους δυνατούς, με κορυφαίο μέτρο το **αλληλέγγυον**, που φόρτωνε τους φόρους των
   φτωχών στους εύπορους γείτονες.

### Παράδειγμα 2: «Μπροστά στον θρόνο του αυτοκράτορα στεκόταν ένα δέντρο από επιχρυσωμένο χαλκό· στα κλαδιά του κάθονταν πουλιά, κι αυτά από επιχρυσωμένο χαλκό, που κελαηδούσαν το καθένα με τη φωνή του είδους του. Ο θρόνος ήταν φτιαγμένος με τέτοια τέχνη, που τη μια στιγμή φαινόταν χαμηλός, την άλλη ψηλότερος, και αμέσως μετά πανύψηλος. Τον φύλαγαν τεράστια λιοντάρια \[...] που χτυπούσαν με την ουρά το δάπεδο και βρυχώνταν με ανοιχτό στόμα. \[...] Όταν, μετά την τρίτη προσκύνηση, σήκωσα το κεφάλι, εκείνον που λίγο πριν είχα δει να κάθεται σε μέτριο ύψος τον είδα, ντυμένο με άλλα ρούχα, να κάθεται σχεδόν στο ύψος της οροφής.» — Λιουτπράνδος της Κρεμόνας, Ανταπόδοσις, VI, 5 (γύρω στο 960), δική μας απόδοση. Τι ήθελε να πετύχει η βυζαντινή αυλή με αυτή την υποδοχή, και πώς συνδέεται με τη διπλωματία της αυτοκρατορίας;

1. **Ποιος γράφει.** Ο Λιουτπράνδος, Ιταλός κληρικός, περιγράφει την πρώτη του
   πρεσβεία στην Πόλη, στα μέσα του 10ου αιώνα. Είναι ξένος και θαμπώνεται· αυτό
   ακριβώς ήθελαν οι οικοδεσπότες του.
2. **Τι βλέπει.** Μηχανήματα: πουλιά που κελαηδούν, λιοντάρια που βρυχώνται,
   θρόνος που ανεβαίνει. Και τελετουργικό: τριπλή προσκύνηση, ο αυτοκράτορας
   αλλάζει ρούχα χωρίς να το δει κανείς.
3. **Τι ήθελε η αυλή.** Να δείξει πλούτο, τεχνική υπεροχή και έναν ηγεμόνα που
   στέκεται πάνω από τους ανθρώπους. Ο πρέσβης θα γύριζε και θα έλεγε στον κύριό
   του ότι αυτή η αυτοκρατορία δεν συγκρίνεται με καμία.
4. **Η σύνδεση.** Η βυζαντινή διπλωματία δεν χρησιμοποιούσε μόνο πρεσβείες,
   χορηγίες, επιγαμίες και εμπορικές συνθήκες. Χρησιμοποιούσε και την εντύπωση:
   ένα κράτος που πείθει ότι είναι ισχυρό χρειάζεται λιγότερο να πολεμήσει. Η
   υποδοχή των πρέσβεων ήταν αρμοδιότητα του λογοθέτη του Δρόμου.

> **Πρόσεχε**
>
> - **867 ≠ 1054.** Το 867 είναι το **Πρώτο Σχίσμα** (Φώτιος, πάπας Νικόλαος, filioque,
>   με φόντο τη Βουλγαρία). Το 1054 είναι **το Σχίσμα** (Κηρουλάριος, Ουμβέρτος).
> - Στο 1054 **αφορμές** είναι η νηστεία του Σαββάτου, η αγαμία, τα άζυμα, το
>   filioque. **Κύρια αιτία** είναι η πρωτοκαθεδρία της Ρώμης. Οι εξετάσεις το
>   ζητούν συχνά χωριστά.
> - **Δυνατοί ≠ βασιλικοί.** Δυνατοί είναι οι μεγάλοι γαιοκτήμονες που πιέζουν το
>   χωριό. Βασιλικοί είναι όσοι, μέσα στην κυρίαρχη τάξη, μονοπωλούν τα ανώτατα
>   αξιώματα στην Πόλη.
> - Το **αλληλέγγυον** δεν το πλήρωναν «όλοι οι χωρικοί μαζί»: το φόρτωνε το κράτος
>   στους **εύπορους** γείτονες.

> **Θυμήσου**
>
> - **860** Ρώσοι· **863** Κύριλλος και Μεθόδιος στη Μοραβία, γλαγολιτικό αλφάβητο·
>   **864** βάπτιση του Βόρη.
> - **867** Πρώτο Σχίσμα (Φώτιος, filioque, πάπας Νικόλαος)· **870** η Βουλγαρία στο
>   Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.
> - Αριστοκρατία: παλατιανή από τον 8ο αιώνα, επιγαμίες από τα τέλη του 10ου,
>   **βασιλικοί**· μεσαία τάξη με ακμή στο **α΄ μισό του 11ου**.
> - Χωριό: ιερέας, δυνατοί, μικροϊδιοκτήτες· **πάροικοι**· οι Μακεδόνες και το
>   **αλληλέγγυον**.
> - Διπλωματία: πρέσβεις, χορηγίες, επιγαμίες, εμπορικές συνθήκες,
>   **εκχριστιανισμός**· λογοθέτης του Δρόμου.
> - **1054**: αφορμές τα δογματικά, αιτία η **πρωτοκαθεδρία**· Κηρουλάριος και
>   Ουμβέρτος.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος κάλεσε το 863 βυζαντινούς ιεραποστόλους στη Μοραβία;
   - Ο Βούλγαρος ηγεμόνας Βόρης, που ήθελε να βαπτιστεί
   - Ο πατριάρχης Φώτιος, για να προλάβει τον φραγκικό κλήρο
   - Ο ηγεμόνας της χώρας Ραστισλάβος
   - Ο πάπας Νικόλαος
2. Ποιο ήταν το έργο του Κωνσταντίνου-Κυρίλλου στη Μοραβία;
   - Επινόησε το γλαγολιτικό αλφάβητο και μετέφρασε την Αγία Γραφή στα σλαβονικά
   - Οργάνωσε τη βουλγαρική Εκκλησία με Έλληνα επίσκοπο
   - Έφερε τη Λειτουργία στα λατινικά, όπως ζητούσε η Ρώμη για όλους τους λαούς της Δύσης
   - Βάφτισε τον Βόρη στην Κωνσταντινούπολη
3. Τι αποφάσισε η σύνοδος του 867;
   - Ότι η Βουλγαρία υπάγεται στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως
   - Απέρριψε το filioque και αναθεμάτισε τον πάπα Νικόλαο
   - Αποκατέστησε τις εικόνες
   - Αφόρισε τον Μιχαήλ Κηρουλάριο και τον καρδινάλιο Ουμβέρτο με κοινή απόφαση
4. Ποιοι ήταν οι βασιλικοί στην κοινωνία της ακμής;
   - Οι μεγάλοι γαιοκτήμονες που ζούσαν λίγο έξω από τα χωριά
   - Οι συγγενείς του αυτοκράτορα που κληρονομούσαν τον θρόνο
   - Οι πρέσβεις που έστελνε ο λογοθέτης του Δρόμου σε ξένες αυλές
   - Όσοι μονοπωλούσαν τα κυριότερα αξιώματα
5. Τι αποδεικνύει, κατά το βιβλίο, την ευημερία που έφερε η μεσαία τάξη τον 10ο–11ο αιώνα;
   - Η αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας
   - Η κατάργηση του αλληλέγγυου
   - Η ίδρυση μόνιμων πρεσβειών σε ξένα κράτη
   - Ο εκχριστιανισμός των Ρώσων
6. Τι όριζε το αλληλέγγυον;
   - Ότι οι πάροικοι μπορούσαν να ξαναγοράσουν τη γη τους από τους δυνατούς
   - Ότι οι εύποροι γείτονες πλήρωναν τους φόρους των φτωχών
   - Ότι οι δυνατοί απαλλάσσονταν από τη φορολογία, με αντάλλαγμα στρατιωτική υπηρεσία
   - Ότι το χωριό διάλεγε μόνο του τον ιερέα του
7. Ποιο ήταν, κατά το βιβλίο, το σπουδαιότερο μέσο της βυζαντινής διπλωματίας;
   - Οι μόνιμες πρεσβείες στις ξένες πρωτεύουσες
   - Οι χορηγίες σε χρήμα ή σε δώρα
   - Ο εκχριστιανισμός άλλων λαών
   - Οι συμμαχίες με επιγαμίες, που έδεναν τους ξένους οίκους με το Παλάτι
8. Ποια ήταν η κύρια αιτία του Σχίσματος του 1054;
   - Η χρήση των αζύμων στη Θεία Λειτουργία
   - Η διεκδίκηση της πρωτοκαθεδρίας από τη Ρώμη
   - Η νορμανδική κατάκτηση των βυζαντινών κτήσεων της Ιταλίας
   - Η νηστεία του Σαββάτου και η αγαμία του κλήρου

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονταν οι αγρότες που παραχωρούσαν τη γη τους στους δυνατούς και εξαρτιόνταν από αυτούς;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 1054. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 860 ως το 1054, με το γεγονός του 1054 κρυμμένο.*
3. Εξήγησε γιατί ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων οδήγησε σε σύγκρουση της Κωνσταντινούπολης με τη Ρώμη.
4. «Άνθρωποι ασεβείς και αποτρόπαιοι, άνθρωποι που αναδύθηκαν από το σκοτάδι —γιατί ήταν γεννήματα της Δύσης—, έπεσαν πάνω στο έθνος που μόλις είχε δεχτεί την ευσέβεια σαν κεραυνός ή σεισμός ή πυκνό χαλάζι, ή μάλλον σαν άγριο θηρίο, και ρήμαξαν τον αμπελώνα του Κυρίου. [...] Και το χειρότερο: τόλμησαν να προσθέσουν στο ιερό Σύμβολο ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται όχι μόνο από τον Πατέρα αλλά και από τον Υιό.» — Φώτιος, Εγκύκλιος επιστολή προς τους πατριάρχες της Ανατολής (867), συντομευμένη δική μας απόδοση. Για ποιο «έθνος» μιλά ο Φώτιος, ποιες είναι οι κατηγορίες του, και γιατί γράφει με τόση οξύτητα;
5. «Η εποχή της ακμής κουβαλούσε ήδη μέσα της τα προβλήματα που θα αποδυνάμωναν το Βυζάντιο.» Κρίνε την άποψη με βάση την κοινωνία και τις σχέσεις με τη Ρώμη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/byzantine-heyday
