# Πετρέλαιο και υδρογονάνθρακες

> Κλασματική απόσταξη και τι βγαίνει σε κάθε κλάσμα.

Χημεία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/petroleum

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η κλασματική απόσταξη διαχωρίζει το πετρέλαιο.
- Να συνδέεις το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας με το σημείο βρασμού.
- Να περιγράφεις τι κάνει η πυρόλυση και γιατί χρειάζεται.
- Να γράφεις την πλήρη και την ατελή καύση υδρογονάνθρακα.

## Ένα μείγμα, όχι μια ουσία

Το αργό πετρέλαιο δεν είναι χημική ένωση. Είναι **μείγμα** εκατοντάδων υδρογονανθράκων, από ένα άτομο άνθρακα ως πάνω από εβδομήντα.

Όλα τους είναι το ίδιο είδος μορίου: αλυσίδες άνθρακα με υδρογόνα. Διαφέρουν μόνο στο **μήκος** — και αυτό αρκεί, γιατί το μήκος καθορίζει το σημείο βρασμού.

Μεγαλύτερο μόριο σημαίνει μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής με τα γειτονικά μόρια, άρα ισχυρότερες δυνάμεις μεταξύ τους, άρα περισσότερη ενέργεια για να ξεκολλήσουν. Ο διαχωρισμός δεν είναι χημικός: είναι **φυσικός**, και το μόνο εργαλείο του είναι η θερμοκρασία.

*Δείγμα αργού πετρελαίου. Μοιάζει με ένα ενιαίο σκούρο υγρό, αλλά είναι μείγμα εκατοντάδων υδρογονανθράκων με διαφορετικό μήκος αλυσίδας, άρα και διαφορετικό σημείο βρασμού.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η στήλη κλασματικής απόσταξης*

> **Κλειδί**
>
> Η στήλη δεν «τραβάει» τις ουσίες η καθεμιά στη θέση της. Το αντίθετο συμβαίνει: όλα τα ατμοποιημένα μόρια ανεβαίνουν μαζί, και **το καθένα συμπυκνώνεται εκεί όπου η θερμοκρασία πέφτει κάτω από το σημείο βρασμού του**.
>
> Τα βαριά δεν προλαβαίνουν να φτάσουν ψηλά. Τα ελαφριά δεν συμπυκνώνονται πουθενά μέχρι την κορυφή.

## Πυρόλυση

Η ζήτηση δεν ταιριάζει με την προσφορά. Η **βενζίνη** είναι το κλάσμα που θέλει ο κόσμος, αλλά το αργό πετρέλαιο δίνει πολύ περισσότερα βαριά κλάσματα από όσα χρειάζονται.

Η **πυρόλυση** σπάει μεγάλα μόρια σε μικρότερα, με θερμότητα και καταλύτη:

$$
\text{C}_{16}\text{H}_{34} \rightarrow \text{C}_8\text{H}_{18} + \text{C}_8\text{H}_{16}
$$

Πρόσεξε ότι το ένα προϊόν είναι **αλκάνιο** και το άλλο **αλκένιο**. Δεν γίνεται αλλιώς: τα υδρογόνα του αρχικού μορίου δεν αρκούν για δύο κορεσμένα.

Αυτό είναι διπλό κέρδος, γιατί τα αλκένια είναι η πρώτη ύλη για τα **πλαστικά**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η πυρόλυση δεν είναι απόσταξη. Η απόσταξη **χωρίζει** μόρια που ήδη υπάρχουν, χωρίς να τα αγγίξει — είναι φυσική διεργασία.
>
> Η πυρόλυση **σπάει δεσμούς** και φτιάχνει μόρια που δεν υπήρχαν. Είναι χημική αντίδραση.

*Τρεις μονάδες καταλυτικής πυρόλυσης σε διυλιστήριο της Λουιζιάνα, στις ΗΠΑ, γύρω στο 1944. Σε τέτοιες μονάδες τα μεγάλα μόρια των βαριών κλασμάτων σπάνε, με θερμότητα και καταλύτη, σε μικρότερα μόρια βενζίνης.*

## Καύση

**Πλήρης καύση**, με αρκετό οξυγόνο — δίνει διοξείδιο του άνθρακα και νερό:

$$
\text{C}_3\text{H}_8 + 5\text{O}_2 \rightarrow 3\text{CO}_2 + 4\text{H}_2\text{O}
$$

**Ατελής καύση**, με λίγο οξυγόνο — δίνει μονοξείδιο του άνθρακα ή και καθαρό άνθρακα:

$$
2\text{C}_3\text{H}_8 + 7\text{O}_2 \rightarrow 6\text{CO} + 8\text{H}_2\text{O}
$$

Η διαφορά δεν είναι ακαδημαϊκή. Το $\text{CO}$ είναι **άχρωμο, άοσμο και θανατηφόρο**: δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη περίπου $200$ φορές ισχυρότερα από το οξυγόνο, και δεν φεύγει.

Γι' αυτό μια σόμπα υγραερίου σε κλειστό δωμάτιο σκοτώνει. Όχι επειδή καταναλώνει το οξυγόνο — αλλά επειδή, μόλις το οξυγόνο λιγοστέψει, αρχίζει να παράγει $\text{CO}$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί η βενζίνη βράζει σε χαμηλότερη θερμοκρασία από το ντίζελ;

1. **Και τα δύο είναι το ίδιο είδος ουσίας:** αλυσίδες υδρογονανθράκων. Δεν διαφέρουν χημικά.
2. Η βενζίνη έχει $5$–$10$ άνθρακες, το ντίζελ $15$–$20$. Τα μόρια του ντίζελ είναι **τριπλάσιου μήκους**.
3. Μεγαλύτερο μόριο σημαίνει μεγαλύτερη επιφάνεια επαφής, άρα ισχυρότερες δυνάμεις μεταξύ των μορίων.
4. Για να βράσει μια ουσία πρέπει τα μόρια να **ξεκολλήσουν** το ένα από το άλλο. Ισχυρότερες δυνάμεις σημαίνουν περισσότερη ενέργεια, άρα υψηλότερη θερμοκρασία.

   **Το ίδιο εξηγεί και την πυκνότητα και το ιξώδες.** Ένα χαρακτηριστικό, το μήκος, καθορίζει τρεις ιδιότητες.

### Παράδειγμα 2: Ισοστάθμισε την πλήρη καύση του βουτανίου, \$\text{C}\_4\text{H}\_{10}\$

1. **Γράφω τα προϊόντα.** Πλήρης καύση σημαίνει πάντα $\text{CO}_2$ και $\text{H}_2\text{O}$.

   $\text{C}_4\text{H}_{10} + \text{O}_2 \rightarrow \text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O}$
2. **Άνθρακες πρώτα:** $4$ αριστερά, άρα $4\,\text{CO}_2$.

   **Υδρογόνα:** $10$ αριστερά, άρα $5\,\text{H}_2\text{O}$.
3. **Οξυγόνα τελευταία**, γιατί εμφανίζονται και στα δύο προϊόντα:

   $4 \cdot 2 + 5 = 13$ άτομα, δηλαδή $6{,}5$ μόρια $\text{O}_2$.
4. Για να φύγουν τα κλάσματα, **διπλασιάζω τα πάντα**:
   $$
   2\text{C}_4\text{H}_{10} + 13\text{O}_2 \rightarrow 8\text{CO}_2 + 10\text{H}_2\text{O}
   $$
   **Έλεγχος:** άνθρακες $8 = 8$ ✓, υδρογόνα $20 = 20$ ✓, οξυγόνα $26 = 16 + 10$ ✓

### Παράδειγμα 3: Από \$\text{C}\_{12}\text{H}\_{26}\$ με πυρόλυση παίρνουμε \$\text{C}\_8\text{H}\_{18}\$. Τι άλλο;

1. **Ισοζύγιο ατόμων.** Άνθρακες: $12 - 8 = 4$. Υδρογόνα: $26 - 18 = 8$.
2. Το δεύτερο προϊόν είναι $\text{C}_4\text{H}_8$.
3. **Είναι αλκένιο.** Για αλκάνιο τεσσάρων ανθράκων θα χρειαζόταν $\text{C}_4\text{H}_{10}$ — δύο υδρογόνα που δεν υπάρχουν.
4. **Γιατί πάντα βγαίνει ένα αλκένιο.** Το αρχικό μόριο είχε τα υδρογόνα ενός κορεσμένου μορίου. Κόβοντάς το σε δύο, δημιουργούνται δύο νέα άκρα που θα ήθελαν από ένα υδρογόνο το καθένα.

   Δεν υπάρχουν, οπότε το ένα κομμάτι κλείνει έναν διπλό δεσμό — και ακριβώς αυτό το αλκένιο είναι που θα γίνει πλαστικό.

### Παράδειγμα 4: Γιατί το μονοξείδιο του άνθρακα είναι τόσο επικίνδυνο;

1. Παράγεται από **ατελή** καύση: όταν το οξυγόνο δεν επαρκεί, ο άνθρακας δεν προλαβαίνει να πάρει δύο άτομα.
2. **Δεν γίνεται αντιληπτό.** Είναι άχρωμο, άοσμο και άγευστο — κανένα από τα αισθητήριά μας δεν το πιάνει.
3. **Δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη** περίπου $200$ φορές ισχυρότερα από το οξυγόνο, και δεν αποδεσμεύεται εύκολα.

   Το αίμα σταματά να μεταφέρει οξυγόνο, παρόλο που οι πνεύμονες λειτουργούν κανονικά.
4. **Το ύπουλο σημείο.** Τα συμπτώματα — πονοκέφαλος, ζάλη, υπνηλία — μοιάζουν με κόπωση.

   Το θύμα συνήθως αποκοιμιέται. Γι' αυτό κάθε συσκευή καύσης χρειάζεται **εξαερισμό**, και γι' αυτό υπάρχουν ανιχνευτές $\text{CO}$: είναι το μόνο αισθητήριο που το πιάνει.

## Ερωτήσεις

1. Σε τι βασίζεται ο διαχωρισμός του πετρελαίου στη στήλη απόσταξης;
   - Στο διαφορετικό σημείο βρασμού, που εξαρτάται από την αλυσίδα
   - Σε χημικές αντιδράσεις που μετατρέπουν τα κλάσματα
   - Στη διαφορετική πυκνότητα, με καθίζηση των βαρύτερων κλασμάτων
   - Στη διαφορετική διαλυτότητα στο νερό
2. Γιατί γίνεται πυρόλυση στα διυλιστήρια;
   - Γιατί το πετρέλαιο δίνει περισσότερα βαριά κλάσματα από όσα ζητάει η αγορά
   - Για να καθαριστεί το πετρέλαιο από το θείο και τις άλλες προσμείξεις
   - Για να αυξηθεί το σημείο βρασμού των κλασμάτων που πουλιούνται ως καύσιμα
   - Για να ενωθούν τα μικρά μόρια των αερίων σε μεγαλύτερα, πιο χρήσιμα
3. Με πυρόλυση το $\text{C}_{12}\text{H}_{26}$ δίνει $\text{C}_8\text{H}_{18}$. Ποιο είναι το άλλο προϊόν;
   - $\text{C}_4\text{H}_8$
   - $\text{C}_4\text{H}_{10}$
   - $\text{C}_4\text{H}_6$
   - $\text{CO}_2$
4. Ισοσταθμισμένη πλήρης καύση βουτανίου: $2\text{C}_4\text{H}_{10} + x\,\text{O}_2 \rightarrow 8\text{CO}_2 + 10\text{H}_2\text{O}$. Πόσο είναι το $x$;
   - $13$
   - $8$
   - $26$
   - $6{,}5$
5. Γιατί το μονοξείδιο του άνθρακα είναι θανατηφόρο;
   - Δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη πολύ ισχυρότερα από το οξυγόνο
   - Γιατί καταναλώνει όλο το οξυγόνο του δωματίου
   - Γιατί είναι οξύ και καίει τους πνεύμονες
   - Γιατί έχει έντονη οσμή που ερεθίζει τους πνεύμονες και προκαλεί ασφυξία
6. Τι επιπλέον προϊόντα δίνει η **ατελής** καύση ενός υδρογονάνθρακα;
   - Μονοξείδιο του άνθρακα και αιθάλη (καπνιά)
   - Επιπλέον νερό, σε μορφή υδρατμών
   - Οξυγόνο που περίσσεψε από την αντίδραση
   - Αέριο υδρογόνο και διοξείδιο του άνθρακα
7. Ποια κλάσματα συλλέγονται στην **κορυφή** της στήλης απόσταξης;
   - Τα ελαφριά, με μικρές αλυσίδες και χαμηλά σημεία ζέσεως
   - Τα βαριά, όπως η άσφαλτος, που έχουν τις μακρύτερες αλυσίδες
   - Όσα έχουν τη μεγαλύτερη πυκνότητα και τα υψηλότερα σημεία ζέσεως
   - Όσα δεν είναι υδρογονάνθρακες, όπως οι ενώσεις του θείου
8. Με ποιο κριτήριο χωρίζει τα κλάσματα του πετρελαίου η κλασματική απόσταξη;
   - Με το σημείο βρασμού τους
   - Με το χρώμα τους
   - Με το ηλεκτρικό τους φορτίο
   - Με τη διαλυτότητά τους στο νερό

## Ασκήσεις

1. Με ποια μέθοδο διαχωρίζεται το αργό πετρέλαιο στα κλάσματά του;
2. Σε μια σόμπα με λίγο αέρα, το βουτάνιο, $\text{C}_4\text{H}_{10}$, καίγεται ατελώς και δίνει μόνο μονοξείδιο του άνθρακα και νερό. Ισοστάθμισε την αντίδραση με τους μικρότερους ακέραιους συντελεστές. Γράψε τους με τη σειρά: βουτάνιο, οξυγόνο, μονοξείδιο του άνθρακα, νερό.
3. Ένα αλκάνιο $A$ χρειάζεται $8$ μόρια $\text{O}_2$ για την πλήρη καύση κάθε μορίου του.
   α) Ποιο είναι το $A$;
   β) Το $A$ βγαίνει από την πυρόλυση ενός μορίου $\text{C}_{10}\text{H}_{22}$, μαζί με ένα ακόμη μόριο. Ποιο είναι αυτό, και πόσα μόρια $\text{O}_2$ θέλει η πλήρης καύση του;
4. Ένα δείγμα βενζίνης είναι μείγμα πολλών αλκανίων, που δεν ξέρεις ποια είναι. Στην πλήρη καύση του βγαίνουν $0{,}70$ mol $\text{CO}_2$ και $0{,}80$ mol $\text{H}_2\text{O}$.
   α) Πόσα mol αλκανίων είχε το δείγμα, και πόσους άνθρακες έχει κατά μέσο όρο ένα μόριό τους;
   β) Σημαίνει αυτό ότι το δείγμα περιέχει επτάνιο; Αν όχι, δώσε ένα μείγμα δύο αλκανίων χωρίς επτάνιο που δίνει τα ίδια.
   γ) Ένα άλλο καύσιμο δίνει στην πλήρη καύση του ίσα mol $\text{CO}_2$ και $\text{H}_2\text{O}$. Δείξε ότι δεν αποτελείται μόνο από αλκάνια.
5. Στην πυρόλυση ένα μόριο αλκανίου μπορεί να σπάσει σε περισσότερα από δύο μόρια. Θεώρησε ότι τα προϊόντα είναι μόνο αλκάνια και αλκένια, με έναν τουλάχιστον άνθρακα το καθένα.
   α) Ένα μόριο $\text{C}_{14}\text{H}_{30}$ σπάει σε τέσσερα μόρια. Πόσα από αυτά είναι αλκάνια;
   β) Δείξε ότι το ίδιο ισχύει για κάθε αλκάνιο, σε όσα μόρια κι αν σπάσει.
   γ) Ένα μόριο $\text{C}_{14}\text{H}_{30}$ δίνει μόνο αιθένιο, προπένιο και ένα αλκάνιο $X$, με διπλάσια μόρια αιθενίου από προπενίου. Ποιο είναι το $X$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/petroleum
