# Οργανική Χημεία — εισαγωγή

> Γιατί ο άνθρακας φτιάχνει εκατομμύρια ενώσεις και το πυρίτιο όχι.

Χημεία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/organic-intro

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί ο άνθρακας σχηματίζει εκατομμύρια ενώσεις.
- Να γράφεις συντακτικούς τύπους και να αναγνωρίζεις ισομερή.
- Να ονομάζεις απλούς υδρογονάνθρακες με τους κανόνες της IUPAC.
- Να ξεχωρίζεις κορεσμένες από ακόρεστες ενώσεις.

## Γιατί ο άνθρακας και όχι το πυρίτιο

Οι γνωστές ενώσεις του άνθρακα ξεπερνούν τα **δέκα εκατομμύρια**. Όλα τα υπόλοιπα στοιχεία μαζί δεν φτάνουν το ένα δέκατο αυτού του αριθμού.

Ο λόγος είναι τρία χαρακτηριστικά που συνυπάρχουν μόνο στον άνθρακα:

- **Τέσσερις δεσμοί.** Τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους σημαίνει τέσσερις κατευθύνσεις — αρκετές για διακλαδώσεις και δαχτυλίδια.
- **Δεσμοί με τον εαυτό του.** Οι αλυσίδες $\text{C}-\text{C}$ είναι ισχυρές και δεν διασπώνται αυθόρμητα.
- **Ισχυρός δεσμός σε μικρό μέγεθος.** Το άτομο είναι μικρό, οπότε τα ηλεκτρονιακά ζεύγη έρχονται αρκετά κοντά για διπλούς και τριπλούς δεσμούς.

Το πυρίτιο έχει κι αυτό τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους. Ο δεσμός $\text{Si}-\text{Si}$ όμως είναι πολύ ασθενέστερος, και οι μακριές αλυσίδες πυριτίου καταρρέουν. Γι' αυτό η ζωή στηρίχθηκε στον άνθρακα και όχι στο στοιχείο ακριβώς από κάτω του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η σειρά των αλκανίων*

> **Κλειδί**
>
> Τα **αλκάνια** ακολουθούν τον γενικό τύπο
>
> $$
> \text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+2}
> $$
>
> Κάθε άνθρακας φέρνει δύο υδρογόνα, και τα δύο άκρα της αλυσίδας ένα επιπλέον το καθένα. Από εκεί το $+2$.
>
> Είναι **κορεσμένα**: μόνο απλοί δεσμοί, και κάθε θέση κατειλημμένη. Δεν χωράει άλλο υδρογόνο.

## Κορεσμένα και ακόρεστα

| Ομόλογη σειρά | Δεσμός      | Γενικός τύπος                     | Κατάληξη |
| ------------- | ----------- | --------------------------------- | -------- |
| Αλκάνια       | απλός       | $\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+2}$ | -άνιο    |
| Αλκένια       | **διπλός**  | $\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu}$   | -ένιο    |
| Αλκίνια       | **τριπλός** | $\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu-2}$ | -ίνιο    |

Κάθε επιπλέον δεσμός ανάμεσα σε δύο άνθρακες «καταναλώνει» δύο υδρογόνα. Γι' αυτό ο τύπος χάνει $2$ κάθε φορά.

Τα ακόρεστα είναι πολύ πιο **δραστικά**. Ο διπλός δεσμός είναι η αδύναμη θέση του μορίου: εκεί γίνονται οι αντιδράσεις **προσθήκης**, όπου το μόριο ανοίγει και δέχεται νέα άτομα.

## Ισομέρεια

Ο μοριακός τύπος δεν αρκεί για να ξέρεις τι έχεις.

Το $\text{C}_4\text{H}_{10}$ αντιστοιχεί σε **δύο** διαφορετικές ουσίες: το κανονικό βουτάνιο, με τους τέσσερις άνθρακες σε ευθεία, και το ισοβουτάνιο, με διακλάδωση. Ίδια άτομα, άλλη διάταξη, διαφορετικό σημείο βρασμού.

Ο αριθμός των ισομερών εκρήγνυται με το μέγεθος: το $\text{C}_5\text{H}_{12}$ έχει τρία, το $\text{C}_{10}\text{H}_{22}$ έχει $75$, και το $\text{C}_{20}\text{H}_{42}$ πάνω από **366 χιλιάδες**.

> **Πρόσεχε**
>
> Γι' αυτό η Οργανική δεν γράφεται με μοριακούς τύπους αλλά με **συντακτικούς**: δεν αρκεί να ξέρεις ποια άτομα υπάρχουν, χρειάζεσαι και ποιο είναι δεμένο με ποιο.
>
> Αυτή η μία διαφορά είναι που κάνει τα δέκα εκατομμύρια ενώσεων δυνατά.

## Ονοματολογία σε τέσσερα βήματα

1. Βρες τη **μακρύτερη** συνεχή ανθρακική αλυσίδα. Αυτή δίνει το κύριο όνομα.
2. Αρίθμησε τους άνθρακες ξεκινώντας από το άκρο που δίνει τους **μικρότερους** αριθμούς στις διακλαδώσεις.
3. Ονόμασε τις διακλαδώσεις με τη θέση τους.
4. Γράψε τα πάντα με αλφαβητική σειρά, με παύλες ανάμεσα σε αριθμούς και γράμματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσα υδρογόνα έχει το αλκάνιο με \$7\$ άνθρακες;

1. Γενικός τύπος αλκανίων: $\text{C}_{\nu}\text{H}_{2\nu+2}$.
2. $2 \cdot 7 + 2 = 16$, άρα $\text{C}_7\text{H}_{16}$ — το **επτάνιο**.
3. **Έλεγχος με μέτρημα.** Οι πέντε εσωτερικοί άνθρακες έχουν από δύο υδρογόνα: $10$.

   Οι δύο ακραίοι έχουν από τρία: $6$. Σύνολο $16$ ✓
4. **Το αντίστοιχο αλκένιο** θα ήταν $\text{C}_7\text{H}_{14}$ και το αλκίνιο $\text{C}_7\text{H}_{12}$.

   Κάθε επιπλέον δεσμός ανάμεσα σε άνθρακες κοστίζει δύο υδρογόνα.

### Παράδειγμα 2: Γράψε τα ισομερή του \$\text{C}\_5\text{H}\_{12}\$

1. **Ευθεία αλυσίδα:** πέντε άνθρακες στη σειρά — το **πεντάνιο**.
2. **Μία διακλάδωση:** αλυσίδα τεσσάρων με ένα μεθύλιο στον δεύτερο άνθρακα — το **2-μεθυλοβουτάνιο**.

   Στον τρίτο άνθρακα δεν δίνει κάτι νέο: είναι το ίδιο μόριο μετρημένο από την άλλη άκρη.
3. **Δύο διακλαδώσεις:** αλυσίδα τριών με δύο μεθύλια στον μεσαίο — το **2,2-διμεθυλοπροπάνιο**.
4. **Τρία ισομερή συνολικά.**

   Και τα τρία έχουν τον ίδιο μοριακό τύπο και διαφορετικό σημείο βρασμού: $36°$C, $28°$C και $10°$C αντίστοιχα.

   Όσο περισσότερες διακλαδώσεις, τόσο πιο «σφαιρικό» το μόριο, τόσο μικρότερη η επιφάνεια επαφής με τα γειτονικά μόρια — άρα ασθενέστερες δυνάμεις και χαμηλότερος βρασμός.

### Παράδειγμα 3: Γιατί το αιθένιο αντιδρά με βρόμιο ενώ το αιθάνιο όχι;

1. Το **αιθάνιο** $\text{C}_2\text{H}_6$ είναι κορεσμένο: κάθε άνθρακας έχει και τους τέσσερις δεσμούς του κατειλημμένους.

   Για να αντιδράσει πρέπει κάτι να **σπάσει** πρώτα — και αυτό θέλει ενέργεια.
2. Το **αιθένιο** $\text{C}_2\text{H}_4$ έχει διπλό δεσμό. Ο δεύτερος δεσμός του ζεύγους είναι ασθενέστερος και πιο εκτεθειμένος.
3. Το βρόμιο **προστίθεται** ανοίγοντας τον διπλό δεσμό, χωρίς να σπάσει τίποτα άλλο:
   $$
   \text{C}_2\text{H}_4 + \text{Br}_2 \rightarrow \text{C}_2\text{H}_4\text{Br}_2
   $$
4. **Πρακτική χρήση.** Το διάλυμα βρομίου είναι καστανοκόκκινο· το προϊόν άχρωμο.

   Ο **αποχρωματισμός** του βρομίου είναι η κλασική εργαστηριακή δοκιμή για ακόρεστο δεσμό: αν το χρώμα φύγει, υπάρχει διπλός ή τριπλός δεσμός.

### Παράδειγμα 4: Ονόμασε την ένωση με αλυσίδα πέντε ανθράκων και ένα μεθύλιο στον δεύτερο

1. **Βήμα 1:** η μακρύτερη αλυσίδα έχει πέντε άνθρακες, άρα η βάση είναι **πεντάνιο**.
2. **Βήμα 2:** αριθμώ ξεκινώντας από το κοντινότερο άκρο στη διακλάδωση.

   Από τα αριστερά το μεθύλιο είναι στον **2**· από τα δεξιά θα ήταν στον **4**. Διαλέγω το $2$.
3. **Βήμα 3:** η διακλάδωση ενός άνθρακα λέγεται **μεθυλο-**.
4. Το όνομα είναι **2-μεθυλοπεντάνιο**.

   **Γιατί ο κανόνας των μικρότερων αριθμών.** Χωρίς αυτόν, το ίδιο μόριο θα είχε δύο ονόματα — και ολόκληρο το νόημα της ονοματολογίας είναι ότι κάθε ένωση έχει **ένα** όνομα, από το οποίο μπορείς να ξανασχεδιάσεις το μόριο.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα υδρογόνα έχει το αλκάνιο με $7$ άτομα άνθρακα;
   - $16$
   - $14$
   - $7$
   - $28$
2. Γιατί ο άνθρακας σχηματίζει τόσο περισσότερες ενώσεις από το πυρίτιο, που έχει επίσης τέσσερα ηλεκτρόνια σθένους;
   - Γιατί ο δεσμός $\text{C}-\text{C}$ είναι πολύ ισχυρότερος από τον $\text{Si}-\text{Si}$
   - Γιατί ο άνθρακας έχει περισσότερα ηλεκτρόνια σθένους
   - Γιατί το πυρίτιο είναι σπάνιο
   - Γιατί ο άνθρακας είναι αέριο
3. Πόσα ισομερή έχει το $\text{C}_5\text{H}_{12}$;
   - Τρία
   - Ένα — ο μοριακός τύπος καθορίζει την ένωση
   - Πέντε, όσοι και οι άνθρακες
   - Δύο
4. Ρίχνεις διάλυμα βρομίου σε μια οργανική ένωση και το καστανό χρώμα εξαφανίζεται. Τι σημαίνει;
   - Η ένωση είναι ακόρεστη — έχει διπλό ή τριπλό δεσμό
   - Η ένωση είναι κορεσμένη — έχει μόνο απλούς δεσμούς
   - Η ένωση είναι οξύ — εξουδετερώνει το βρόμιο
   - Η ένωση διαλύθηκε — και το βρόμιο αραιώθηκε μαζί της
5. Γιατί αριθμούμε την αλυσίδα από το άκρο που δίνει τους μικρότερους αριθμούς;
   - Για να έχει κάθε ένωση ένα και μόνο όνομα
   - Γιατί οι μικροί αριθμοί γράφονται πιο γρήγορα
   - Γιατί αλλιώς αλλάζει το μόριο
   - Είναι σύμβαση χωρίς πρακτική σημασία
6. Ποιος είναι ο γενικός μοριακός τύπος των αλκινίων;
   - $\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu-2}$
   - $\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu+2}$
   - $\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu}$
   - $\text{C}_\nu\text{H}_\nu$
7. Τι σημαίνει ότι μια ένωση είναι **κορεσμένη**;
   - Έχει μόνο απλούς δεσμούς μεταξύ των ατόμων άνθρακα.
   - Δεν διαλύεται άλλο σε νερό.
   - Έχει τουλάχιστον έναν διπλό δεσμό μεταξύ ατόμων άνθρακα.
   - Περιέχει οξυγόνο.
8. Δύο ισομερή έχουν:
   - ίδιο μοριακό τύπο αλλά διαφορετική δομή
   - ίδια δομή αλλά διαφορετικό μοριακό τύπο
   - ίδιες ιδιότητες
   - ίδιο αριθμό ανθράκων αλλά διαφορετικό αριθμό υδρογόνων

## Ασκήσεις

1. Πόσα άτομα υδρογόνου έχει το αλκάνιο με $4$ άτομα άνθρακα;
2. Ένας υδρογονάνθρακας έχει $M_r = 54$. Είναι αλκάνιο, αλκένιο ή αλκίνιο, και ποιος είναι ο μοριακός τύπος του; Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$.
3. Το $\text{C}_6\text{H}_{14}$ δεν είναι μόνο το εξάνιο: έχει και ισομερή με διακλαδώσεις.
   α) Ονόμασε τα ισομερή του $\text{C}_6\text{H}_{14}$ που έχουν κύρια αλυσίδα πέντε ανθράκων.
   β) Πόσα ισομερή έχει συνολικά το $\text{C}_6\text{H}_{14}$;
4. Ένας μαθητής έγραψε τα ονόματα δύο αλκανίων: «2-αιθυλοβουτάνιο» και «3,3-διμεθυλοβουτάνιο». Μια διακλάδωση δύο ανθράκων, $-\text{CH}_2\text{CH}_3$, λέγεται αιθύλιο, και στο όνομα γράφεται «αιθυλο-». Οι ενώσεις υπάρχουν, αλλά και τα δύο ονόματα είναι λάθος.
   α) Ποιο είναι το σωστό όνομα της ένωσης που ονόμασε «2-αιθυλοβουτάνιο»;
   β) Ποιο είναι το σωστό όνομα της «3,3-διμεθυλοβουτάνιο»;
   γ) Είναι οι δύο ενώσεις ισομερείς;
5. Στο όνομα ενός αλκανίου, μια διακλάδωση δύο ανθράκων λέγεται αιθύλιο. Ένας μαθητής παρατηρεί ότι το «αιθυλο-» δεν εμφανίζεται σχεδόν ποτέ στα σωστά ονόματα των μικρών αλκανίων.
   α) Δείξε ότι κανένα σωστό όνομα δεν έχει αιθύλιο στον δεύτερο άνθρακα της κύριας αλυσίδας.
   β) Ποιο είναι το αλκάνιο με τους λιγότερους άνθρακες που έχει «αιθυλο-» στο σωστό του όνομα;
   γ) Πόσα από τα ισομερή του $\text{C}_7\text{H}_{16}$ έχουν κύρια αλυσίδα πέντε ανθράκων;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/organic-intro
