# Καρβοξυλικά οξέα

> Από το ξίδι στα λιπαρά οξέα — και γιατί είναι οξέα.

Χημεία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/carboxylic-acids

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις την καρβοξυλική ομάδα και να ονομάζεις οξέα.
- Να εξηγείς γιατί τα καρβοξυλικά οξέα είναι οξέα ενώ οι αλκοόλες όχι.
- Να γράφεις την αντίδραση εστεροποίησης και να ονομάζεις τον εστέρα.
- Να συνδέεις τα λιπαρά οξέα με τα λίπη και τα σαπούνια.

## Δύο ομάδες σε μία

Η **καρβοξυλική ομάδα** $-\text{COOH}$ είναι καρβονύλιο και υδροξύλιο πάνω στον **ίδιο** άνθρακα.

Και δεν συμπεριφέρεται σαν το άθροισμά τους. Η γειτνίαση αλλάζει και τα δύο: το μόριο γίνεται **οξύ**, κάτι που καμία αλκοόλη και καμία αλδεΰδη δεν είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διαδρομή της οξείδωσης*

## Γιατί είναι οξύ

Η αλκοόλη και το καρβοξυλικό οξύ έχουν και τα δύο ένα υδρογόνο πάνω σε οξυγόνο. Μόνο το δεύτερο το δίνει εύκολα ως $\text{H}^+$.

> **Κλειδί**
>
> Η απάντηση δεν βρίσκεται στο μόριο που φεύγει αλλά σε αυτό που **μένει πίσω**.
>
> Όταν το οξύ χάσει το $\text{H}^+$, το αρνητικό φορτίο δεν κάθεται σε ένα οξυγόνο: **απλώνεται εξίσου και στα δύο**, γιατί το καρβονύλιο είναι ακριβώς δίπλα. Οι δύο δεσμοί $\text{C}-\text{O}$ γίνονται ισοδύναμοι.
>
> Μοιρασμένο φορτίο σημαίνει σταθερό ιόν. Σταθερό ιόν σημαίνει ότι η αποβολή του $\text{H}^+$ γίνεται πρόθυμα — δηλαδή οξύ.
>
> Στην αλκοόλη το φορτίο μένει συγκεντρωμένο σε ένα μόνο άτομο, και το ιόν πρακτικά δεν σχηματίζεται.

Τα καρβοξυλικά οξέα είναι πάντως **ασθενή**: σε υδατικό διάλυμα ιοντίζεται μικρό μόνο ποσοστό τους.

$$
\text{CH}_3\text{COOH} \rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COO}^- + \text{H}^+
$$

Το διπλό βέλος δεν είναι διακοσμητικό: η αντίδραση είναι **ισορροπία**, και τα περισσότερα μόρια παραμένουν αδιάστατα.

## Εστεροποίηση

Οξύ συν αλκοόλη δίνει **εστέρα** και νερό:

$$
\begin{aligned}
\text{CH}_3\text{COOH} + \text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH} &\rightleftharpoons \text{CH}_3\text{COOCH}_2\text{CH}_3 \\
&\hphantom{{}\rightleftharpoons{}} + \text{H}_2\text{O}
\end{aligned}
$$

Το όνομα του εστέρα διαβάζεται σε δύο μέρη: **από το οξύ** το πρώτο, **από την αλκοόλη** το δεύτερο. Εδώ, αιθανικός αιθυλεστέρας.

Οι εστέρες είναι υπεύθυνοι για τις μυρωδιές των φρούτων. Το άρωμα της μπανάνας, του ανανά και της φράουλας είναι εστέρες — και είναι οι ίδιες ενώσεις που χρησιμοποιούνται ως τεχνητά αρώματα.

> **Πρόσεχε**
>
> Πρόσεξε ποιο $\text{OH}$ φεύγει. Το νερό σχηματίζεται από το $-\text{OH}$ **του οξέος** και το $\text{H}$ **της αλκοόλης** — όχι το αντίστροφο.
>
> Αυτό αποδείχθηκε με ισότοπα οξυγόνου: σημαίνοντας το οξυγόνο της αλκοόλης, το βρίσκουμε στον **εστέρα** και όχι στο νερό.

## Λιπαρά οξέα και σαπούνια

Ένα **λιπαρό οξύ** είναι καρβοξυλικό οξύ με πολύ μακριά αλυσίδα — δεκάξι ή δεκαοκτώ άνθρακες. Το μόριο έχει δύο εντελώς διαφορετικά άκρα:

- η **μακριά αλυσίδα** είναι υδρόφοβη, «φοβάται» το νερό αλλά αγαπάει τα λίπη
- το **καρβοξύλιο** είναι υδρόφιλο, διαλύεται στο νερό

Ένα σαπούνι είναι το άλας ενός λιπαρού οξέος, και αυτή ακριβώς η διπλή φύση το κάνει να δουλεύει: οι αλυσίδες βυθίζονται στη λιπαρή βρομιά, τα καρβοξύλια μένουν στο νερό, και το σταγονίδιο λίπους απομακρύνεται τυλιγμένο σε μια σφαίρα από μόρια σαπουνιού.

Τα **λίπη** είναι εστέρες: λιπαρά οξέα ενωμένα με γλυκερίνη. Ο σαπωνοποιήσιμος δεσμός είναι εστερικός — και το σαπούνι φτιάχνεται ακριβώς σπάζοντάς τον με αλκάλι.

*Παραδοσιακά σαπούνια Χαλεπίου, από ελαιόλαδο και δαφνέλαιο. Φτιάχνονται βράζοντας τα λάδια με αλκάλι: οι εστερικοί δεσμοί των λιπών σπάνε, και τα λιπαρά οξέα γίνονται άλατα, δηλαδή σαπούνι.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το αιθανικό οξύ είναι οξύ ενώ η αιθανόλη πρακτικά ουδέτερη;

1. Και τα δύο έχουν υδρογόνο πάνω σε οξυγόνο. Η διαφορά είναι τι γίνεται αφού φύγει.
2. **Αιθανόλη:** μένει $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{O}^-$, με όλο το αρνητικό φορτίο σε ένα άτομο. Ασταθές, άρα το υδρογόνο δεν φεύγει.
3. **Αιθανικό οξύ:** μένει $\text{CH}_3\text{COO}^-$. Το φορτίο μοιράζεται σε **δύο** οξυγόνα, χάρη στο διπλανό καρβονύλιο.
4. **Το κριτήριο είναι πάντα η σταθερότητα του ιόντος.** Όσο πιο σταθερό αυτό που μένει, τόσο πιο πρόθυμα φεύγει το $\text{H}^+$, τόσο ισχυρότερο το οξύ.

   Η ίδια λογική εξηγεί και γιατί η φαινόλη είναι οξύ ενώ οι αλκοόλες όχι: εκεί το δαχτυλίδι κάνει τη δουλειά του καρβονυλίου.

### Παράδειγμα 2: Γράψε την εστεροποίηση μεθανικού οξέος με μεθανόλη

1. **Οξύ:** $\text{HCOOH}$. **Αλκοόλη:** $\text{CH}_3\text{OH}$.
2. Φεύγει το $-\text{OH}$ του οξέος και το $\text{H}$ της αλκοόλης, σχηματίζοντας νερό.
3. $$
   \text{HCOOH} + \text{CH}_3\text{OH} \rightleftharpoons \text{HCOOCH}_3 + \text{H}_2\text{O}
   $$
4. **Όνομα:** από το οξύ «μεθανικός», από την αλκοόλη «μεθυλεστέρας» — **μεθανικός μεθυλεστέρας**.

   **Γιατί το διπλό βέλος.** Η εστεροποίηση είναι αμφίδρομη: ο εστέρας με νερό υδρολύεται πίσω σε οξύ και αλκοόλη. Για να πάει η αντίδραση δεξιά, απομακρύνουμε το νερό ή βάζουμε περίσσεια του ενός αντιδρώντος.

### Παράδειγμα 3: Πώς καθαρίζει το σαπούνι ένα λιπαρό λεκέ;

1. **Το λίπος δεν διαλύεται στο νερό.** Είναι μη πολικό, το νερό πολικό — δεν αναμειγνύονται.
2. Το μόριο του σαπουνιού έχει **δύο άκρα**: μακριά υδρογονανθρακική αλυσίδα και ιοντικό καρβοξύλιο.
3. Οι αλυσίδες βυθίζονται μέσα στο σταγονίδιο λίπους. Τα καρβοξύλια μένουν έξω, στο νερό.
4. Το σταγονίδιο περιβάλλεται από σφαίρα μορίων σαπουνιού με **φορτισμένη** εξωτερική επιφάνεια — και μια τέτοια σφαίρα παρασύρεται από το νερό.

   **Γιατί τα σταγονίδια δεν ξανακολλάνε μεταξύ τους:** όλα έχουν ίδιο, αρνητικό εξωτερικό φορτίο, άρα απωθούνται. Το σαπούνι δεν διαλύει το λίπος — το **συσκευάζει**.

### Παράδειγμα 4: Άγνωστη ένωση \$\text{C}\_2\text{H}\_4\text{O}\_2\$ αντιδρά με \$\text{NaHCO}\_3\$ και εκλύει αέριο. Τι είναι;

1. **Το αέριο με όξινο ανθρακικό είναι πάντα $\text{CO}_2$**, και η αντίδραση γίνεται μόνο με οξύ.
2. Άρα η ένωση είναι **καρβοξυλικό οξύ**. Με δύο άνθρακες και δύο οξυγόνα, είναι το αιθανικό οξύ, $\text{CH}_3\text{COOH}$.
3. $$
   \text{CH}_3\text{COOH} + \text{NaHCO}_3 \rightarrow \text{CH}_3\text{COONa} + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2
   $$
4. **Γιατί η δοκιμή ξεχωρίζει.** Ο ίδιος μοριακός τύπος $\text{C}_2\text{H}_4\text{O}_2$ ταιριάζει και στον μεθανικό μεθυλεστέρα, που είναι ισομερές.

   Ο εστέρας όμως **δεν** είναι οξύ και δεν δίνει αέριο. Μια φυσαλίδα διακρίνει δύο ενώσεις με πανομοιότυπο τύπο.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το αιθανικό οξύ είναι οξύ ενώ η αιθανόλη πρακτικά όχι;
   - Το ιόν που μένει μοιράζει το φορτίο σε δύο οξυγόνα, άρα είναι σταθερό
   - Γιατί το οξύ έχει περισσότερα υδρογόνα, άρα χάνει ευκολότερα ένα
   - Γιατί το οξύ διαλύεται καλύτερα στο νερό, άρα ιοντίζεται ευκολότερα
   - Γιατί το οξύ έχει διπλό δεσμό άνθρακα-άνθρακα που τραβάει το υδρογόνο
2. Στην εστεροποίηση, από πού προέρχεται το νερό;
   - Από το $-\text{OH}$ του οξέος και το $\text{H}$ της αλκοόλης
   - Από το $-\text{OH}$ της αλκοόλης και το $\text{H}$ του οξέος
   - Και τα δύο άτομα από το οξύ
   - Δεν σχηματίζεται νερό
3. Πώς καθαρίζει το σαπούνι ένα λιπαρό λεκέ;
   - Περιβάλλει το σταγονίδιο λίπους με μόρια που έχουν υδρόφοβο και υδρόφιλο άκρο
   - Διαλύει χημικά το λίπος και το μετατρέπει σε ουσία που διαλύεται στο νερό
   - Οξειδώνει το λίπος σε διοξείδιο του άνθρακα και νερό, που ξεπλένονται
   - Αυξάνει τη θερμοκρασία του νερού και λιώνει το λίπος, που μετά φεύγει
4. Ένωση $\text{C}_2\text{H}_4\text{O}_2$ εκλύει αέριο με $\text{NaHCO}_3$. Τι είναι;
   - Αιθανικό οξύ
   - Μεθανικός μεθυλεστέρας
   - Αιθανόλη
   - Αιθανάλη
5. Τι σημαίνει ότι το αιθανικό οξύ είναι **ασθενές** οξύ;
   - Σε διάλυμα ιοντίζεται μόνο μικρό ποσοστό των μορίων του
   - Ότι το διάλυμά του είναι αραιό, με λίγα μόρια οξέος
   - Ότι δεν αντιδρά με βάσεις, παρά μόνο με μέταλλα
   - Ότι δεν είναι επικίνδυνο και δεν καίει το δέρμα
6. Στην εστεροποίηση, ποια άτομα σχηματίζουν το μόριο του νερού;
   - Το $-\text{OH}$ του οξέος και το $\text{H}$ του υδροξυλίου της αλκοόλης
   - Το $-\text{OH}$ της αλκοόλης και το $\text{H}$ του καρβοξυλίου του οξέος
   - Δύο υδρογόνα της αλκοόλης
   - Το οξυγόνο του καρβονυλίου
7. Χημικά, το σαπούνι είναι:
   - άλας λιπαρού οξέος με νάτριο ή κάλιο
   - εστέρας λιπαρού οξέος με γλυκερίνη
   - αλκοόλη μεγάλης αλυσίδας
   - μείγμα υδρογονανθράκων από το πετρέλαιο
8. Ποιο αέριο εκλύεται όταν ένα καρβοξυλικό οξύ αντιδρά με $\text{NaHCO}_3$;
   - $\text{CO}_2$
   - $\text{H}_2$
   - $\text{O}_2$
   - $\text{CH}_4$

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η χαρακτηριστική ομάδα των καρβοξυλικών οξέων;
2. Ο εστέρας $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{COOCH}_3$ φτιάχτηκε με εστεροποίηση. Από ποιο οξύ και ποια αλκοόλη, και πώς λέγεται;
3. Αιθανικό οξύ, που έχει και τα δύο άτομα οξυγόνου του από το βαρύ ισότοπο $^{18}\text{O}$, αντιδρά με κοινή αιθανόλη. Πόση είναι η $M_r$ του εστέρα και πόση του νερού που σχηματίζονται; Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$ για το κοινό οξυγόνο και $18$ για το $^{18}\text{O}$.
4. Ένας εστέρας $E$ με τύπο $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_2$ διασπάται πλήρως με νερό, την αντίστροφη αντίδραση της εστεροποίησης, σε ένα καρβοξυλικό οξύ $A$ και μια αλκοόλη $B$. Η $B$, με πλήρη οξείδωση, δίνει το ίδιο το οξύ $A$. Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
   α) Πόσους άνθρακες έχει το $A$ και πόσους η $B$;
   β) Ποιος είναι ο εστέρας $E$;
   γ) Το οξύ $A$ που βγαίνει από $11{,}6$ g εστέρα αντιδρά με περίσσεια $\text{NaHCO}_3$. Πόσα L $\text{CO}_2$, σε STP, εκλύονται;
5. Ένας εστέρας $E$ έχει μοριακό τύπο $\text{C}_4\text{H}_8\text{O}_2$ και φτιάχτηκε από κορεσμένο μονοκαρβοξυλικό οξύ και κορεσμένη μονοσθενή αλκοόλη. Με $\text{NaOH}$ ένας εστέρας σαπωνοποιείται πλήρως: $\text{RCOOR}' + \text{NaOH} \rightarrow \text{RCOONa} + \text{R}'\text{OH}$. Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$, $\text{Na} = 23$.
   α) Πόσοι εστέρες έχουν αυτόν τον μοριακό τύπο;
   β) Σαπωνοποιείς $8{,}8$ g από καθέναν. Ποιοι δίνουν την ίδια μάζα άλατος, και πόση;
   γ) Ο $E$ δίνει $6{,}8$ g άλατος, και η αλκοόλη που βγαίνει δίνει με ήπια οξείδωση κετόνη. Ποιος είναι ο $E$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/carboxylic-acids
