# Καρβονυλικές ενώσεις

> Αλδεΰδες και κετόνες: ίδια ομάδα, διαφορετική θέση.

Χημεία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/carbonyl-compounds

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις την καρβονυλική ομάδα και να ξεχωρίζεις αλδεΰδη από κετόνη.
- Να ονομάζεις αλδεΰδες και κετόνες με τους κανόνες της IUPAC.
- Να εξηγείς γιατί μόνο οι αλδεΰδες οξειδώνονται εύκολα.
- Να περιγράφεις τις δοκιμές Fehling και Tollens και τι ανιχνεύουν.

## Μία ομάδα, δύο θέσεις

Η **καρβονυλική ομάδα** είναι ένας άνθρακας με διπλό δεσμό σε οξυγόνο:

$$
\text{C}{=}\text{O}
$$

Και εδώ συμβαίνει κάτι που δεν είχαμε ξαναδεί: η ίδια ομάδα δίνει **δύο διαφορετικές οικογένειες** ενώσεων, ανάλογα με το **πού** βρίσκεται στην αλυσίδα.

- Στην **άκρη** της αλυσίδας, με ένα υδρογόνο δίπλα: **αλδεΰδη**.
- **Ενδιάμεσα**, με άνθρακες και από τις δύο πλευρές: **κετόνη**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Άκρη ή μέση*

> **Κλειδί**
>
> Η διαφορά αλδεΰδης και κετόνης δεν είναι ονοματολογική. Είναι ένα **υδρογόνο**.
>
> Ο καρβονυλικός άνθρακας μιας αλδεΰδης κρατάει ένα υδρογόνο· της κετόνης όχι. Η οξείδωση αντικαθιστά ακριβώς αυτό το υδρογόνο με ένα $-\text{OH}$, δίνοντας καρβοξυλικό οξύ.
>
> Στην κετόνη δεν υπάρχει τίποτα να αντικατασταθεί. Για να οξειδωθεί θα έπρεπε να **σπάσει η ανθρακική αλυσίδα** — που απαιτεί βίαιες συνθήκες και δίνει μείγμα προϊόντων.

## Οι δοκιμές

Επειδή μόνο η αλδεΰδη οξειδώνεται εύκολα, μπορούμε να τη διακρίνουμε από την κετόνη με ένα ήπιο οξειδωτικό.

**Αντιδραστήριο Fehling:** γαλάζιο διάλυμα χαλκού. Με αλδεΰδη δίνει **κεραμέρυθρο ίζημα** $\text{Cu}_2\text{O}$. Με κετόνη, τίποτα.

*Αντιδραστήριο Fehling με λίγο μέλι, καθώς θερμαίνεται. Η γλυκόζη του μελιού έχει αλδεϋδική ομάδα: το γαλάζιο χρώμα του χαλκού χάνεται και σχηματίζεται κεραμέρυθρο ίζημα Cu₂O.*

**Αντιδραστήριο Tollens:** διάλυμα αργύρου. Με αλδεΰδη ο άργυρος αποτίθεται ως **καθρέφτης** στο τοίχωμα του σωλήνα. Με κετόνη, τίποτα.

Το «κάτοπτρο του αργύρου» δεν είναι απλώς εντυπωσιακό: είναι η αρχική βιομηχανική μέθοδος κατασκευής καθρεφτών.

*Το κάτοπτρο του αργύρου. Η αλδεΰδη ανάγει τα ιόντα αργύρου του αντιδραστηρίου Tollens σε μεταλλικό άργυρο, που απλώνεται σαν λεπτό στρώμα στο τοίχωμα. Με κετόνη ο σωλήνας θα έμενε διάφανος.*

> **Πρόσεχε**
>
> Η **προπανόνη** (ακετόνη) είναι η απλούστερη κετόνη και το πιο κοινό παράδειγμα.
>
> Πρόσεξε τα ονόματα: προπαν**άλη** είναι αλδεΰδη, προπαν**όνη** είναι κετόνη. Ίδιος μοριακός τύπος $\text{C}_3\text{H}_6\text{O}$, εντελώς διαφορετικές ουσίες — ισομερή που διαφέρουν στη **θέση** της ομάδας.
>
> Δύο γράμματα στην κατάληξη είναι η μόνη ένδειξη στο όνομα.

## Γιατί το καρβονύλιο είναι δραστικό

Ο διπλός δεσμός $\text{C}{=}\text{O}$ δεν μοιάζει με τον $\text{C}{=}\text{C}$. Το οξυγόνο είναι πολύ πιο ηλεκτραρνητικό από τον άνθρακα, οπότε τραβάει τα ηλεκτρόνια προς το μέρος του.

Το αποτέλεσμα είναι ένας δεσμός **πολωμένος**: ο άνθρακας μένει μερικώς θετικός και το οξυγόνο μερικώς αρνητικό. Ο θετικός άνθρακας είναι ανοιχτή πρόσκληση για οτιδήποτε φέρνει ηλεκτρόνια.

Γι' αυτό οι καρβονυλικές ενώσεις δίνουν αντιδράσεις **προσθήκης**, όπως τα αλκένια — αλλά με προβλέψιμο προσανατολισμό, γιατί ο δεσμός έχει πρόσημα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην προπανάλη και την προπανόνη;

1. **Ίδιος μοριακός τύπος:** και οι δύο είναι $\text{C}_3\text{H}_6\text{O}$. Είναι **ισομερή**.
2. **Προπανάλη:** η καρβονυλική ομάδα στην άκρη.

   $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CHO}$ — ο καρβονυλικός άνθρακας κρατάει ένα $\text{H}$.
3. **Προπανόνη:** η ομάδα στη μέση.

   $\text{CH}_3\text{COCH}_3$ — ο καρβονυλικός άνθρακας κρατάει δύο μεθύλια.
4. **Πώς τις ξεχωρίζεις στο εργαστήριο.** Με Fehling: η προπανάλη δίνει κεραμέρυθρο ίζημα, η προπανόνη αφήνει το διάλυμα γαλάζιο.

   Ένα υδρογόνο διαφορά στη θέση — και μια δοκιμή που το δείχνει με χρώμα.

### Παράδειγμα 2: Η 1-βουτανόλη οξειδώνεται με περίσσεια οξειδωτικού. Ποια είναι τα προϊόντα;

1. **Ταξινόμηση:** το υδροξύλιο στον πρώτο άνθρακα, άρα **πρωτοταγής** αλκοόλη.
2. **Πρώτο στάδιο:** δίνει αλδεΰδη.

   $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CH}_2\text{OH} \rightarrow \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CHO}$ — **βουτανάλη**
3. **Δεύτερο στάδιο:** η αλδεΰδη οξειδώνεται περαιτέρω.

   $\text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CHO} \rightarrow \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{COOH}$ — **βουτανικό οξύ**
4. **Γιατί «με περίσσεια».** Με ελεγχόμενη ποσότητα οξειδωτικού και απόσταξη της αλδεΰδης μόλις σχηματιστεί, μπορείς να σταματήσεις στο πρώτο στάδιο.

   Με περίσσεια, η αλδεΰδη δεν προλαβαίνει να ξεφύγει: οξειδώνεται αμέσως σε οξύ.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η αλδεΰδη οξειδώνεται εύκολα και η κετόνη όχι;

1. **Κοιτάω τον καρβονυλικό άνθρακα.** Στην αλδεΰδη κρατάει: το οξυγόνο με διπλό δεσμό, μία αλυσίδα, και ένα **υδρογόνο**.
2. Στην κετόνη κρατάει: το οξυγόνο, και **δύο** αλυσίδες. Κανένα υδρογόνο.
3. Η οξείδωση εδώ σημαίνει αντικατάσταση ενός υδρογόνου του καρβονυλικού άνθρακα με $-\text{OH}$.

   Στην αλδεΰδη υπάρχει υποψήφιο. Στην κετόνη δεν υπάρχει.
4. **Τι θα χρειαζόταν για να οξειδωθεί η κετόνη.** Να σπάσει ένας δεσμός $\text{C}-\text{C}$ — πολύ ισχυρότερος από έναν $\text{C}-\text{H}$.

   Γίνεται, αλλά απαιτεί βίαιες συνθήκες και δίνει μείγμα μικρότερων οξέων. Δεν είναι χρήσιμη αντίδραση, και γι' αυτό η διάκριση των δύο με ήπιο οξειδωτικό δουλεύει τόσο καθαρά.

### Παράδειγμα 4: Άγνωστο υγρό με τύπο \$\text{C}\_4\text{H}\_8\text{O}\$ δεν δίνει ίζημα με Fehling. Τι είναι;

1. **Ο τύπος επιτρέπει και τα δύο:** αλδεΰδη ή κετόνη με τέσσερις άνθρακες.
2. **Το αρνητικό Fehling** αποκλείει την αλδεΰδη: αν ήταν βουτανάλη, θα είχε δώσει κεραμέρυθρο ίζημα.
3. Άρα είναι **κετόνη**. Με τέσσερις άνθρακες, η μόνη δυνατή είναι η **βουτανόνη**, $\text{CH}_3\text{COCH}_2\text{CH}_3$.
4. **Γιατί μόνο μία.** Η καρβονυλική ομάδα πρέπει να είναι εσωτερική, άρα στον δεύτερο ή στον τρίτο άνθρακα.

   Οι δύο θέσεις όμως δίνουν το **ίδιο** μόριο, μετρημένο από την άλλη άκρη. Μία κετόνη, ένα όνομα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η δομική διαφορά αλδεΰδης και κετόνης;
   - Στην αλδεΰδη ο καρβονυλικός άνθρακας κρατάει ένα υδρογόνο, στην κετόνη κανένα
   - Στην κετόνη η καρβονυλική ομάδα έχει δύο άτομα οξυγόνου, στην αλδεΰδη ένα
   - Η αλδεΰδη έχει διπλό δεσμό άνθρακα-άνθρακα, ενώ η κετόνη μόνο απλούς
   - Η κετόνη είναι πάντα μεγαλύτερο μόριο, με περισσότερους άνθρακες
2. Άγνωστη ένωση $\text{C}_4\text{H}_8\text{O}$ **δεν** δίνει ίζημα με Fehling. Τι είναι;
   - Βουτανόνη — κετόνη
   - Βουτανάλη
   - Βουτανόλη
   - Βουτανικό οξύ
3. Γιατί οι κετόνες δεν οξειδώνονται εύκολα;
   - Δεν υπάρχει υδρογόνο στον καρβονυλικό άνθρακα για να αντικατασταθεί
   - Γιατί είναι ήδη πλήρως οξειδωμένες, όπως το διοξείδιο του άνθρακα
   - Γιατί δεν έχουν οξυγόνο στον άνθρακα της χαρακτηριστικής ομάδας
   - Γιατί είναι αδιάλυτες στο νερό και δεν συναντούν το οξειδωτικό
4. Η 1-βουτανόλη οξειδώνεται με **περίσσεια** οξειδωτικού. Ποιο είναι το τελικό προϊόν;
   - Βουτανικό οξύ
   - Βουτανάλη
   - Βουτανόνη
   - Δεν οξειδώνεται
5. Γιατί ο δεσμός $\text{C}{=}\text{O}$ είναι πιο δραστικός από τον $\text{C}{=}\text{C}$;
   - Είναι πολωμένος: ο άνθρακας μένει μερικώς θετικός και έλκει ηλεκτρόνια
   - Είναι ασθενέστερος δεσμός, άρα σπάει πιο εύκολα σε κάθε αντίδραση
   - Έχει τρία ζεύγη ηλεκτρονίων, άρα περισσότερα ηλεκτρόνια να δώσει
   - Το οξυγόνο είναι μεγαλύτερο άτομο και συγκρούεται πιο εύκολα
6. Ποιες ενώσεις δίνουν «κάτοπτρο αργύρου» με το αντιδραστήριο Tollens;
   - Οι αλδεΰδες
   - Οι κετόνες
   - Τα αλκάνια
   - Οι τριτοταγείς αλκοόλες
7. Πού βρίσκεται το καρβονύλιο στις κετόνες;
   - Σε ενδιάμεσο άνθρακα της αλυσίδας
   - Στο άκρο της αλυσίδας
   - Οπουδήποτε, χωρίς διαφορά
   - Πάντα στον δεύτερο άνθρακα
8. Ποιος είναι ο ελάχιστος αριθμός ατόμων άνθρακα που μπορεί να έχει μια κετόνη;
   - $3$
   - $1$
   - $2$
   - $4$

## Ασκήσεις

1. Ποια χαρακτηριστική ομάδα έχουν κοινή οι αλδεΰδες και οι κετόνες;
2. Ποια αλκοόλη πρέπει να οξειδώσεις για να πάρεις βουτανόνη, και ποια για να πάρεις βουτανάλη;
3. $11{,}6$ g μείγματος προπανάλης και προπανόνης κατεργάζονται με περίσσεια οξειδωτικού σε ήπιες συνθήκες. Μετά την αντίδραση, η μάζα του οργανικού υλικού είναι $14{,}0$ g. Πόσα g προπανόνης είχε το μείγμα; Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
4. $6$ g μιας αλκοόλης με τύπο $\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu+1}\text{OH}$ οξειδώνονται ήπια και μετατρέπονται πλήρως σε αλδεΰδη, που ζυγίζει $5{,}8$ g. Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
   α) Πόσα mol αλκοόλης οξειδώθηκαν;
   β) Ποια είναι η αλκοόλη;
   γ) Αν οξειδωνόταν με τον ίδιο τρόπο η ισομερής της αλκοόλη, θα έδινε το προϊόν ερυθρό ίζημα με Fehling;
5. $12{,}0$ g μιας κορεσμένης μονοσθενούς αλκοόλης $A$ οξειδώνονται. Όλη η αλκοόλη αντιδρά, και βγαίνει μείγμα μιας αλδεΰδης και ενός καρβοξυλικού οξέος, με μάζα $12{,}4$ g. Με περίσσεια οξειδωτικού όλο αυτό το μείγμα γίνεται οξύ, με μάζα $14{,}8$ g. Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
   α) Πόσα mol αλκοόλης οξειδώθηκαν;
   β) Ποια είναι η $A$;
   γ) Πόσα mol αλδεΰδης είχε το μείγμα των $12{,}4$ g;
   δ) Με την ίδια ποσότητα της ίδιας αλκοόλης, ένας συμμαθητής σου λέει ότι πήρε ενδιάμεσο μείγμα $11{,}4$ g. Δείξε ότι κάνει λάθος.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/carbonyl-compounds
