# Βιομόρια

> Υδατάνθρακες, λίπη, πρωτεΐνες: η χημεία της τροφής.

Χημεία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/biomolecules

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις τρεις μεγάλες κατηγορίες βιομορίων και τα δομικά τους στοιχεία.
- Να συνδέεις υδατάνθρακες, λίπη και πρωτεΐνες με τις χαρακτηριστικές ομάδες που ήδη ξέρεις.
- Να εξηγείς τι είναι ο πεπτιδικός δεσμός και γιατί είναι εστέρας ή αμίδιο.
- Να ερμηνεύεις τη διαφορά κορεσμένων και ακόρεστων λιπαρών.

## Τίποτα καινούργιο, όλα σε συνδυασμό

Τα μόρια της ζωής μοιάζουν τρομακτικά όταν τα πρωτοβλέπεις. Δεν περιέχουν όμως ούτε μία χαρακτηριστική ομάδα που να μην έχεις ήδη συναντήσει.

Η μόνη διαφορά είναι το **μέγεθος** και το ότι οι ομάδες συνυπάρχουν στο ίδιο μόριο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι ομάδες πίσω από τα βιομόρια*

## Υδατάνθρακες

Το όνομα προέρχεται από τον τύπο $\text{C}_{\nu}(\text{H}_2\text{O})_{\nu}$, που έμοιαζε με «άνθρακα ενυδατωμένο». Είναι παραπλανητικό — δεν υπάρχει νερό μέσα τους — αλλά έμεινε.

Η **γλυκόζη**, $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$, έχει πέντε υδροξύλια και ένα καρβονύλιο. Στο νερό κυκλώνεται, σχηματίζοντας εξαμελές δαχτυλίδι.

Δύο μονοσακχαρίτες ενώνονται με αποβολή νερού και δίνουν **δισακχαρίτη** — η ζάχαρη του τραπεζιού είναι γλυκόζη συν φρουκτόζη. Χιλιάδες μαζί δίνουν **πολυσακχαρίτες**: άμυλο, γλυκογόνο, κυτταρίνη.

> **Κλειδί**
>
> Το άμυλο και η κυτταρίνη είναι **και τα δύο** αλυσίδες γλυκόζης. Η διαφορά τους είναι ο **προσανατολισμός** του δεσμού που τις ενώνει.
>
> Τα ένζυμά μας σπάνε τον έναν προσανατολισμό και όχι τον άλλο. Γι' αυτό η πατάτα τρέφει και το χαρτί όχι — παρότι χημικά είναι το ίδιο μόριο επαναλαμβανόμενο.
>
> Οι αγελάδες δεν έχουν καλύτερα ένζυμα· έχουν βακτήρια στο στομάχι που τα έχουν.

## Λίπη

Ένα **τριγλυκερίδιο** είναι εστέρας: τρία λιπαρά οξέα δεμένα στα τρία υδροξύλια της γλυκερίνης.

Η διαφορά ανάμεσα σε βούτυρο και ελαιόλαδο είναι ένας **διπλός δεσμός**:

|                         | Κορεσμένα  | Ακόρεστα                        |
| ----------------------- | ---------- | ------------------------------- |
| Δεσμοί                  | μόνο απλοί | ένας ή περισσότεροι διπλοί      |
| Σχήμα αλυσίδας          | ευθεία     | **τσακισμένη** στον διπλό δεσμό |
| Στοίβαγμα μορίων        | σφιχτό     | χαλαρό                          |
| Σε θερμοκρασία δωματίου | στερεά     | υγρά                            |
| Πηγή                    | ζωικά      | φυτικά                          |

Η αιτία είναι καθαρά γεωμετρική. Ο διπλός δεσμός δεν επιτρέπει περιστροφή και δημιουργεί μόνιμο «τσάκισμα». Τσακισμένα μόρια δεν στοιβάζονται σφιχτά, οπότε οι δυνάμεις μεταξύ τους είναι ασθενέστερες — και η ουσία λιώνει χαμηλότερα.

## Πρωτεΐνες

Ένα **αμινοξύ** έχει δύο χαρακτηριστικές ομάδες στο ίδιο μόριο: αμινομάδα $-\text{NH}_2$ και καρβοξύλιο $-\text{COOH}$.

Δύο αμινοξέα ενώνονται με αποβολή νερού: το καρβοξύλιο του ενός με την αμινομάδα του άλλου. Ο δεσμός που προκύπτει, $-\text{CO}-\text{NH}-$, λέγεται **πεπτιδικός**.

Είναι ακριβώς η ίδια λογική με την εστεροποίηση — συμπύκνωση με αποβολή νερού — με άζωτο στη θέση του οξυγόνου.

Είκοσι διαφορετικά αμινοξέα, σε αλυσίδες εκατοντάδων, δίνουν κάθε πρωτεΐνη που υπάρχει.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **μετουσίωση** δεν σπάει πεπτιδικούς δεσμούς. Αλλάζει μόνο το **δίπλωμα** της αλυσίδας — τον τρόπο που η κλωστή κουλουριάζεται στον χώρο.
>
> Το ασπράδι του αυγού που πήζει έχει ακριβώς τα ίδια μόρια πριν και μετά. Απλώς έχουν ξεδιπλωθεί και μπλεχτεί μεταξύ τους.
>
> Και επειδή η λειτουργία μιας πρωτεΐνης εξαρτάται από το σχήμα της, μια μετουσιωμένη πρωτεΐνη είναι άχρηστη ως πρωτεΐνη — αλλά εξίσου θρεπτική ως τροφή.

*Το ασπράδι πήζει στο τηγάνι. Από διάφανο γίνεται λευκό και αδιαφανές, γιατί οι πρωτεΐνες του ξεδιπλώνονται και μπλέκονται μεταξύ τους. Οι πεπτιδικοί δεσμοί μένουν άθικτοι.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί το ελαιόλαδο είναι υγρό και το βούτυρο στερεό;

1. **Και τα δύο είναι τριγλυκερίδια** — εστέρες λιπαρών οξέων με γλυκερίνη. Δεν διαφέρουν σε κατηγορία.
2. Τα λιπαρά οξέα του βουτύρου είναι **κορεσμένα**: μόνο απλοί δεσμοί, αλυσίδα ευθεία.

   Του ελαιολάδου είναι **ακόρεστα**: έχουν διπλό δεσμό.
3. Ο διπλός δεσμός δεν επιτρέπει περιστροφή και δημιουργεί μόνιμο **τσάκισμα** στην αλυσίδα.
4. Ευθείες αλυσίδες στοιβάζονται σφιχτά, με ισχυρές δυνάμεις μεταξύ τους: στερεό.

   Τσακισμένες αλυσίδες κρατάνε αποστάσεις, δυνάμεις ασθενέστερες: υγρό.

   **Ένας διπλός δεσμός** είναι όλη η διαφορά ανάμεσα σε βούτυρο και λάδι.

### Παράδειγμα 2: Δύο αμινοξέα ενώνονται. Τι σχηματίζεται;

1. Κάθε αμινοξύ έχει $-\text{COOH}$ στη μία άκρη και $-\text{NH}_2$ στην άλλη.
2. Το **καρβοξύλιο** του πρώτου αντιδρά με την **αμινομάδα** του δεύτερου.

   Φεύγει το $-\text{OH}$ του οξέος και ένα $\text{H}$ της αμινομάδας: σχηματίζεται νερό.
3. Ο δεσμός που μένει είναι $-\text{CO}-\text{NH}-$, ο **πεπτιδικός**.
4. **Η αναλογία με την εστεροποίηση είναι ακριβής.** Και εκεί το καρβοξύλιο αντιδρά με μια ομάδα που φέρνει υδρογόνο, και φεύγει νερό.

   Η μόνη αλλαγή είναι το άτομο: άζωτο αντί για οξυγόνο, αμίδιο αντί για εστέρας. Μία αντίδραση που ήδη ξέρεις, και από αυτήν προκύπτει κάθε πρωτεΐνη.

### Παράδειγμα 3: Γιατί δεν χωνεύουμε την κυτταρίνη, αφού είναι κι αυτή γλυκόζη;

1. **Άμυλο και κυτταρίνη** είναι και τα δύο αλυσίδες γλυκόζης. Ο μοριακός τύπος του μονομερούς είναι ο ίδιος.
2. Η διαφορά είναι ο **προσανατολισμός** του δεσμού που ενώνει τις μονάδες — προς τα πάνω σε μία περίπτωση, προς τα κάτω στην άλλη.
3. Τα ένζυμα λειτουργούν με **γεωμετρική αναγνώριση**: ταιριάζουν σε ένα συγκεκριμένο σχήμα, όπως κλειδί σε κλειδαριά.

   Το δικό μας ένζυμο αναγνωρίζει τον έναν προσανατολισμό και όχι τον άλλο.
4. **Η κυτταρίνη περνάει άθικτη** — και είναι αυτό που ονομάζουμε φυτικές ίνες.

   Τα μηρυκαστικά δεν έχουν καλύτερα ένζυμα. Έχουν βακτήρια στο στομάχι που τα διαθέτουν, και συμβιώνουν μαζί τους. Ο άνθρωπος που πίνει γάλα τρέφεται έμμεσα από χόρτο που δεν μπορεί να φάει.

### Παράδειγμα 4: Το ασπράδι του αυγού πήζει στο τηγάνι. Έσπασαν πεπτιδικοί δεσμοί;

1. **Όχι.** Η αλυσίδα των αμινοξέων παραμένει ακέραιη — ίδια μόρια πριν και μετά.
2. Αυτό που αλλάζει είναι το **δίπλωμα**: ο τρόπος που η αλυσίδα κουλουριάζεται στον χώρο, που κρατιόταν από ασθενείς δεσμούς.
3. Η θερμότητα σπάει αυτούς τους ασθενείς δεσμούς. Οι αλυσίδες ξεδιπλώνονται, μπλέκονται μεταξύ τους και σχηματίζουν δίκτυο: το ασπράδι στερεοποιείται και γίνεται αδιαφανές.
4. **Γιατί είναι μη αντιστρεπτό.** Το ξεδίπλωμα είναι εύκολο, το σωστό ξαναδίπλωμα σχεδόν αδύνατο — υπάρχουν αστρονομικά περισσότερες λάθος διαμορφώσεις από σωστές.

   Το ίδιο κάνει και το οξύ: το γάλα που πήζει με λεμόνι, ή το ψάρι που «μαγειρεύεται» σε λάιμ.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το ελαιόλαδο είναι υγρό ενώ το βούτυρο στερεό;
   - Οι διπλοί δεσμοί τσακίζουν τις αλυσίδες και εμποδίζουν το σφιχτό στοίβαγμα
   - Τα μόρια του ελαιολάδου είναι μικρότερα, άρα ελκύονται πιο αδύναμα
   - Το βούτυρο είναι εστέρας της γλυκερίνης, ενώ το ελαιόλαδο όχι
   - Το ελαιόλαδο περιέχει νερό, που το κρατάει σε υγρή μορφή
2. Πώς σχηματίζεται ο πεπτιδικός δεσμός;
   - Από το καρβοξύλιο του ενός και την αμινομάδα του άλλου, με αποβολή νερού
   - Από τα καρβοξύλια δύο γειτονικών αμινοξέων, με αποβολή νερού
   - Από τις αμινομάδες δύο γειτονικών αμινοξέων, με αποβολή αμμωνίας
   - Από το καρβοξύλιο του ενός και την αμινομάδα του άλλου, με προσθήκη νερού
3. Γιατί δεν χωνεύουμε την κυτταρίνη, ενώ χωνεύουμε το άμυλο;
   - Ο δεσμός ανάμεσα στις μονάδες γλυκόζης έχει διαφορετικό προσανατολισμό
   - Η κυτταρίνη δεν είναι φτιαγμένη από γλυκόζη αλλά από άλλο σάκχαρο
   - Η κυτταρίνη δεν διαλύεται στο νερό, άρα τα ένζυμα δεν τη φτάνουν
   - Η κυτταρίνη έχει πολύ μεγαλύτερα μόρια, που δεν χωρούν στο ένζυμο
4. Όταν πήζει το ασπράδι του αυγού, τι έχει συμβεί;
   - Ξεδιπλώθηκαν οι αλυσίδες και μπλέχτηκαν — οι πεπτιδικοί δεσμοί παραμένουν
   - Έσπασαν οι πεπτιδικοί δεσμοί και οι αλυσίδες κόπηκαν σε κομμάτια
   - Σχηματίστηκαν νέα αμινοξέα από τη θερμότητα, πιο σκληρά από τα αρχικά
   - Το ασπράδι έχασε νερό με την εξάτμιση και στέγνωσε
5. Ποιες χαρακτηριστικές ομάδες υπάρχουν σε ένα αμινοξύ;
   - Αμινομάδα και καρβοξύλιο
   - Μόνο καρβοξύλιο
   - Υδροξύλιο και καρβονύλιο
   - Εστερική ομάδα
6. Από ποια μονάδα αποτελούνται τόσο το άμυλο όσο και η κυτταρίνη;
   - Από γλυκόζη
   - Από φρουκτόζη
   - Από αμινοξέα
   - Από λιπαρά οξέα
7. Τα λίπη που είναι στερεά σε θερμοκρασία δωματίου περιέχουν κυρίως:
   - κορεσμένα λιπαρά οξέα
   - ακόρεστα λιπαρά οξέα
   - αμινοξέα
   - γλυκόζη
8. Ποιες χαρακτηριστικές ομάδες περιέχει κάθε αμινοξύ;
   - Αμινομάδα $-\text{NH}_2$ και καρβοξύλιο $-\text{COOH}$
   - Μόνο αμινομάδα $-\text{NH}_2$
   - Υδροξύλιο $-\text{OH}$ και καρβονύλιο $\text{C}{=}\text{O}$
   - Δύο καρβοξύλια $-\text{COOH}$

## Ασκήσεις

1. Ποιος είναι ο μοριακός τύπος της γλυκόζης;
2. Η σακχαρόζη, η ζάχαρη του τραπεζιού, σχηματίζεται από ένα μόριο γλυκόζης και ένα μόριο φρουκτόζης, που έχουν και τα δύο τύπο $\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6$, με αποβολή ενός μορίου νερού. Ποιος είναι ο μοριακός τύπος της σακχαρόζης, και πόση η $M_r$ της; Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
3. Ένα τριγλυκερίδιο του ελαιολάδου έχει τρία ίδια λιπαρά οξέα και $M_r = 884$. $8{,}84$ g από αυτό αποχρωματίζουν ακριβώς διάλυμα που περιέχει $4{,}8$ g $\text{Br}_2$. Δίνονται $\text{Br} = 80$, $\text{H} = 1$.
   α) Πόσους διπλούς δεσμούς έχει κάθε λιπαρό οξύ του;
   β) Υδρογονώνεις πλήρως το λίπος: κάθε διπλός δεσμός προσθέτει ένα μόριο $\text{H}_2$. Πόση είναι η $M_r$ του προϊόντος, και είναι στερεό ή υγρό σε θερμοκρασία δωματίου;
4. Η γλυκίνη, $\text{H}_2\text{N}-\text{CH}_2-\text{COOH}$, είναι το απλούστερο αμινοξύ, με $M_r = 75$. Δίνονται $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
   α) Πόση είναι η $M_r$ του διπεπτιδίου γλυκίνη–γλυκίνη;
   β) Ένα πεπτίδιο φτιαγμένο μόνο από γλυκίνη έχει $M_r = 2.298$. Από πόσα μόρια γλυκίνης αποτελείται;
   γ) Πόσα μόρια νερού χρειάζονται για να διασπαστεί ένα τέτοιο μόριο πεπτιδίου ολόκληρο σε γλυκίνη;
5. Ένα πεπτίδιο $P$ είναι φτιαγμένο μόνο από γλυκίνη, $\text{H}_2\text{N}-\text{CH}_2-\text{COOH}$ με $M_r = 75$, και αλανίνη, $\text{H}_2\text{N}-\text{CH}(\text{CH}_3)-\text{COOH}$ με $M_r = 89$, και έχει $M_r = 345$. Κάθε πεπτίδιο έχει ελεύθερη αμινομάδα στη μία άκρη και ελεύθερο καρβοξύλιο στην άλλη, οπότε το γλυκίνη–αλανίνη και το αλανίνη–γλυκίνη είναι διαφορετικά μόρια. Το νερό έχει $M_r = 18$.
   α) Πόσα μόρια γλυκίνης και πόσα αλανίνης έχει το $P$;
   β) Πόσα διαφορετικά πεπτίδια έχουν αυτή τη σύνθεση;
   γ) Δείξε ότι κανένα πεπτίδιο φτιαγμένο μόνο από γλυκίνη και αλανίνη δεν έχει $M_r = 300$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/biomolecules
