# Αλκοόλες, φαινόλες και αιθέρες

> Μία ομάδα -OH αλλάζει εντελώς τη συμπεριφορά ενός μορίου.

Χημεία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/alcohols

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τη χαρακτηριστική ομάδα υδροξυλίου και να ονομάζεις αλκοόλες.
- Να εξηγείς γιατί οι αλκοόλες βράζουν πολύ ψηλότερα από τα αντίστοιχα αλκάνια.
- Να ξεχωρίζεις πρωτοταγείς, δευτεροταγείς και τριτοταγείς αλκοόλες.
- Να γράφεις την οξείδωση και την αφυδάτωση μιας αλκοόλης.

## Η αλυσίδα είναι το σκηνικό, η ομάδα ο πρωταγωνιστής

Ως τώρα όλα τα μόρια ήταν αλυσίδες άνθρακα με υδρογόνα, και το μόνο που άλλαζε ήταν το μήκος. Από εδώ και πέρα αλλάζει κάτι πολύ πιο δραστικό: **μια μικρή ομάδα ατόμων** κολλάει στην άκρη της αλυσίδας.

Αυτή η ομάδα λέγεται **χαρακτηριστική ομάδα**, και καθορίζει σχεδόν τα πάντα: το όνομα, το σημείο βρασμού, τη διαλυτότητα, το με τι αντιδρά η ένωση. Η αλυσίδα από πίσω είναι σκηνικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τρεις ομάδες, τρεις κόσμοι*

## Γιατί οι αλκοόλες βράζουν τόσο ψηλά

Σύγκρινε δύο μόρια σχεδόν ίδιου μεγέθους:

| Ένωση                                     | Μοριακή μάζα | Σημείο βρασμού |
| ----------------------------------------- | ------------ | -------------- |
| Προπάνιο, $\text{C}_3\text{H}_8$          | $44$         | $-42°$C        |
| Αιθανόλη, $\text{C}_2\text{H}_5\text{OH}$ | $46$         | $+78°$C        |

Ίδιο μέγεθος, **$120$ βαθμοί** διαφορά. Το μέγεθος δεν το εξηγεί.

> **Κλειδί**
>
> Η εξήγηση είναι ο **δεσμός υδρογόνου**. Το οξυγόνο είναι πολύ ηλεκτραρνητικό και τραβάει τα ηλεκτρόνια του δεσμού $\text{O}-\text{H}$ προς το μέρος του, αφήνοντας το υδρογόνο μερικώς θετικό και εκτεθειμένο.
>
> Αυτό το υδρογόνο έλκεται από το οξυγόνο του **διπλανού** μορίου. Τα μόρια κολλάνε μεταξύ τους πολύ πιο δυνατά απ' ό,τι σε ένα αλκάνιο, και χρειάζεται πολύ περισσότερη ενέργεια για να ξεκολλήσουν.
>
> Ο ίδιος δεσμός εξηγεί και γιατί το νερό είναι υγρό, ενώ μόρια αντίστοιχου μεγέθους είναι αέρια.

Ο αιθέρας το επιβεβαιώνει από την ανάποδη: έχει κι αυτός οξυγόνο, αλλά **όχι** υδρογόνο πάνω του. Δεν μπορεί να δώσει δεσμό υδρογόνου, και ο διαιθυλαιθέρας βράζει στους $35°$C — κοντά σε αλκάνιο, μακριά από αλκοόλη.

## Πρωτοταγείς, δευτεροταγείς, τριτοταγείς

Η ταξινόμηση εξαρτάται από **πόσους άλλους άνθρακες** έχει ο άνθρακας που κρατάει το υδροξύλιο:

- **Πρωτοταγής:** έναν γειτονικό άνθρακα (ή κανέναν).
- **Δευτεροταγής:** δύο.
- **Τριτοταγής:** τρεις.

Δεν είναι ταξινόμηση για την ταξινόμηση. Καθορίζει τι δίνει η **οξείδωση**:

**πρωτοταγής → αλδεΰδη → οξύ**

**δευτεροταγής → κετόνη**

Η τριτοταγής **δεν οξειδώνεται** στις συνήθεις συνθήκες: ο άνθρακας του υδροξυλίου δεν έχει υδρογόνο για να χάσει.

## Αφυδάτωση

> **Εκτός ύλης**
>
> Οι οδηγίες 2026-27 βγάζουν την αφυδάτωση των αλκοολών από την ύλη της Β΄. Μένει εδώ γιατί εξηγεί από πού έρχεται το αιθένιο.

Με πυκνό θειικό οξύ και θέρμανση, η αλκοόλη χάνει νερό και δίνει **αλκένιο**:

$$
\text{CH}_3\text{CH}_2\text{OH} \rightarrow \text{CH}_2{=}\text{CH}_2 + \text{H}_2\text{O}
$$

Είναι αντίδραση **απόσπασης**: φεύγει το $-\text{OH}$ από τον έναν άνθρακα και ένα $\text{H}$ από τον διπλανό, και στη θέση τους κλείνει διπλός δεσμός.

> **Πρόσεχε**
>
> Η αιθανόλη των ποτών και η **μεθανόλη** διαφέρουν κατά έναν άνθρακα και μοιάζουν πανομοιότυπες στη γεύση και τη μυρωδιά.
>
> Το σώμα όμως οξειδώνει τη μεθανόλη σε **φορμαλδεΰδη** και μυρμηκικό οξύ, που καταστρέφουν το οπτικό νεύρο. Λίγα χιλιοστόλιτρα προκαλούν τύφλωση, λίγα περισσότερα θάνατο.
>
> Ένας άνθρακας διαφορά — και ένα εντελώς διαφορετικό προϊόν οξείδωσης.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί η αιθανόλη βράζει στους \$78°\$C και το προπάνιο στους \$-42°\$C, με σχεδόν ίδια μοριακή μάζα;

1. **Το μέγεθος δεν το εξηγεί.** Οι μοριακές μάζες είναι $46$ και $44$ — πρακτικά ίδιες.
2. Η αιθανόλη έχει ομάδα $-\text{OH}$. Το οξυγόνο τραβάει τα ηλεκτρόνια, αφήνοντας το υδρογόνο μερικώς θετικό.
3. Αυτό το υδρογόνο έλκεται από το οξυγόνο γειτονικού μορίου: **δεσμός υδρογόνου**. Τα μόρια κολλάνε μεταξύ τους.
4. Το προπάνιο έχει μόνο ασθενείς δυνάμεις διασποράς.

   **Η επαλήθευση είναι ο αιθέρας:** έχει οξυγόνο αλλά χωρίς υδρογόνο πάνω του, άρα δεν δίνει δεσμούς υδρογόνου — και βράζει στους $35°$C, πολύ πιο κοντά στο αλκάνιο. Το οξυγόνο από μόνο του δεν αρκεί· χρειάζεται το $\text{O}-\text{H}$.

### Παράδειγμα 2: Η 2-προπανόλη οξειδώνεται. Τι δίνει;

1. **Ταξινομώ πρώτα.** Το υδροξύλιο βρίσκεται στον δεύτερο άνθρακα των τριών.
2. Ο άνθρακας αυτός συνδέεται με **δύο** άλλους άνθρακες, άρα η αλκοόλη είναι **δευτεροταγής**.
3. Οι δευτεροταγείς δίνουν **κετόνη**:
   $$
   \text{CH}_3\text{CH(OH)CH}_3 \rightarrow \text{CH}_3\text{COCH}_3
   $$
   Το προϊόν είναι η **προπανόνη**, γνωστή ως ακετόνη.
4. **Αν ήταν 1-προπανόλη** — πρωτοταγής — θα έδινε πρώτα προπανάλη και, με περίσσεια οξειδωτικού, προπανικό οξύ.

   Η θέση ενός και μόνο υδροξυλίου αλλάζει το προϊόν από κετόνη σε οξύ.

### Παράδειγμα 3: Γιατί η φαινόλη είναι οξύ ενώ η αιθανόλη πρακτικά όχι;

1. Και οι δύο έχουν $-\text{OH}$ και μπορούν θεωρητικά να δώσουν το υδρογόνο ως $\text{H}^+$.
2. **Το ζήτημα είναι τι μένει πίσω.** Στην αιθανόλη μένει ιόν με το αρνητικό φορτίο συγκεντρωμένο στο οξυγόνο — ασταθές.
3. Στη φαινόλη το οξυγόνο είναι δεμένο σε **βενζολικό δαχτυλίδι**. Το φορτίο απλώνεται σε όλο το δαχτυλίδι, οπότε το ιόν είναι πολύ σταθερότερο.
4. Σταθερότερο προϊόν σημαίνει ότι η αποβολή του $\text{H}^+$ γίνεται ευκολότερα, άρα ισχυρότερο οξύ.

   **Η ίδια ομάδα, διαφορετικό περιβάλλον, άλλη συμπεριφορά.** Η χαρακτηριστική ομάδα κυριαρχεί, αλλά το υπόλοιπο μόριο δεν είναι πάντα αδιάφορο.

### Παράδειγμα 4: Αφυδατώνεται η 1-βουτανόλη. Ποιο αλκένιο προκύπτει;

1. **Τι φεύγει:** το $-\text{OH}$ από τον πρώτο άνθρακα και ένα $\text{H}$ από τον **διπλανό** — τον δεύτερο.
2. Στη θέση τους κλείνει διπλός δεσμός ανάμεσα στον πρώτο και τον δεύτερο άνθρακα.
3. $$
   \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}_2\text{CH}_2\text{OH} \rightarrow \text{CH}_3\text{CH}_2\text{CH}{=}\text{CH}_2 + \text{H}_2\text{O}
   $$
   Το προϊόν είναι το **1-βουτένιο**.
4. **Έλεγχος ατόμων.** Αριστερά $\text{C}_4\text{H}_{10}\text{O}$, δεξιά $\text{C}_4\text{H}_8 + \text{H}_2\text{O}$: άνθρακες $4 = 4$ ✓, υδρογόνα $10 = 8 + 2$ ✓, οξυγόνα $1 = 1$ ✓

   Και μια παρατήρηση: η αφυδάτωση είναι ακριβώς η **αντίστροφη** της προσθήκης νερού σε αλκένιο. Οι δύο αντιδράσεις είναι η ίδια ισορροπία, σπρωγμένη προς διαφορετική κατεύθυνση.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί η αιθανόλη βράζει στους $78°$C ενώ το προπάνιο, με σχεδόν ίδια μοριακή μάζα, στους $-42°$C;
   - Η αιθανόλη σχηματίζει δεσμούς υδρογόνου μεταξύ των μορίων της
   - Η αιθανόλη είναι πολύ βαρύτερη, άρα τα μόριά της κινούνται πιο αργά
   - Η αιθανόλη έχει περισσότερους άνθρακες, άρα μακρύτερη αλυσίδα
   - Το προπάνιο είναι ακόρεστο, άρα τα μόριά του απωθούνται
2. Ο διαιθυλαιθέρας έχει οξυγόνο αλλά βράζει μόλις στους $35°$C. Γιατί;
   - Το οξυγόνο του δεν φέρει υδρογόνο, άρα δεν δίνει δεσμούς υδρογόνου
   - Γιατί είναι πολύ μικρό μόριο, μικρότερο ακόμη και από την αιθανόλη
   - Γιατί το οξυγόνο του δεν είναι ηλεκτραρνητικό, άρα το μόριο είναι άπολο
   - Γιατί είναι ακόρεστος, με διπλό δεσμό άνθρακα-οξυγόνου
3. Η 2-προπανόλη οξειδώνεται. Τι δίνει;
   - Κετόνη — την προπανόνη
   - Αλδεΰδη
   - Καρβοξυλικό οξύ
   - Δεν οξειδώνεται
4. Γιατί οι τριτοταγείς αλκοόλες δεν οξειδώνονται εύκολα;
   - Ο άνθρακας του υδροξυλίου δεν έχει υδρογόνο να χάσει
   - Γιατί δεν έχουν ομάδα $-\text{OH}$ για να οξειδωθεί
   - Γιατί είναι πολύ μεγάλα μόρια για το οξειδωτικό
   - Γιατί είναι ήδη οξειδωμένες στη μέγιστη βαθμίδα
5. Γιατί η μεθανόλη είναι δηλητηριώδης ενώ η αιθανόλη μεθάει;
   - Το σώμα την οξειδώνει σε φορμαλδεΰδη και μυρμηκικό οξύ
   - Γιατί δεν διαλύεται στο νερό
   - Γιατί έχει διαφορετική χαρακτηριστική ομάδα από την αιθανόλη
   - Γιατί είναι οξύ
6. Η οξείδωση μιας δευτεροταγούς αλκοόλης δίνει:
   - κετόνη
   - αλδεΰδη
   - καρβοξυλικό οξύ
   - αλκένιο
7. Γιατί η μεθανόλη αναμειγνύεται με το νερό σε κάθε αναλογία;
   - Γιατί το $-\text{OH}$ σχηματίζει δεσμούς υδρογόνου με τα μόρια του νερού.
   - Γιατί είναι υγρή σε θερμοκρασία δωματίου, όπως και το νερό.
   - Γιατί έχει μικρή μοριακή μάζα και χωράει ανάμεσα στα μόρια του νερού.
   - Γιατί αντιδρά με το νερό και σχηματίζει μια νέα ένωση.
8. Η 2-μεθυλο-2-προπανόλη είναι αλκοόλη:
   - τριτοταγής
   - πρωτοταγής
   - δευτεροταγής
   - δεν κατατάσσεται

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι η χαρακτηριστική ομάδα των αλκοολών;
2. Θέλεις να φτιάξεις προπένιο με αφυδάτωση μιας αλκοόλης. Ποιες αλκοόλες μπορείς να χρησιμοποιήσεις;
3. Τρεις ισομερείς ενώσεις με τύπο $\text{C}_3\text{H}_8\text{O}$, η 1-προπανόλη, η 2-προπανόλη και ο αιθυλομεθυλαιθέρας $\text{CH}_3\text{OCH}_2\text{CH}_3$, είναι σε τρία δοχεία $X$, $Y$ και $Z$ χωρίς ετικέτα. Βράζουν στους $7°$C, $82°$C και $97°$C, με τη σειρά $X$, $Y$, $Z$. Η ουσία του $Y$ με ήπια οξείδωση δίνει κετόνη.
   α) Ποια ουσία έχει το $X$;
   β) Ποια ουσία έχει το $Z$, και τι δίνει με ήπια οξείδωση;
4. Ένα αλκένιο $X$ με τύπο $\text{C}_4\text{H}_8$ προσθέτει νερό και δίνει, ως κύριο προϊόν, μια αλκοόλη $A$ που δεν οξειδώνεται.
   α) Ποια είναι η αλκοόλη $A$;
   β) Ποιο είναι το αλκένιο $X$;
   γ) Από όλες τις αλκοόλες με τύπο $\text{C}_4\text{H}_{10}\text{O}$, πόσες δίνουν κετόνη όταν οξειδωθούν;
5. $8{,}8$ g μιας κορεσμένης μονοσθενούς αλκοόλης $A$, $\text{C}_\nu\text{H}_{2\nu+1}\text{OH}$, αφυδατώνονται πλήρως και δίνουν $7{,}0$ g αλκενίου. Η $A$ με ήπια οξείδωση δίνει κετόνη, και με αφυδάτωση δίνει ένα μόνο αλκένιο. Δύο αλκένια τα θεωρείς ίδια αν έχουν την ίδια αλυσίδα και τον διπλό δεσμό στην ίδια θέση. Δίνονται $\text{C} = 12$, $\text{H} = 1$, $\text{O} = 16$.
   α) Ποιος είναι ο μοριακός τύπος της $A$;
   β) Ποια είναι η $A$;
   γ) Ποια άλλη αλκοόλη με τον ίδιο μοριακό τύπο μπορεί να δώσει με αφυδάτωση το αλκένιο της $A$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/chemistry/alcohols
