# Μετάδοση και αντιμετώπιση

> Οι δρόμοι της μετάδοσης, τα αντιβιοτικά και η αντοχή σε αυτά.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/transmission-treatment

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης των παθογόνων και να δίνεις παράδειγμα ασθένειας για τον καθένα.
- Να διακρίνεις την αποστείρωση, την απολύμανση και την παστερίωση.
- Να εξηγείς πώς δρουν τα αντιβιοτικά και γιατί δεν δρουν στους ιούς.
- Να εξηγείς την ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά ως αποτέλεσμα επιλογής, και πώς την επιταχύνει η αλόγιστη χρήση τους.

## Η αλυσίδα της μετάδοσης

Για να εξαπλωθεί μια λοιμώδης ασθένεια χρειάζονται τρία πράγματα: μια **πηγή** του παθογόνου (ένας άρρωστος, ένας φορέας χωρίς συμπτώματα, ένα ζώο, μολυσμένο νερό), ένας **δρόμος μετάδοσης**, και ένας **ευπαθής** οργανισμός που θα το δεχτεί. Κάθε μέτρο πρόληψης σπάει έναν από αυτούς τους κρίκους.

Ιδιαίτερα ύπουλοι είναι οι **ασυμπτωματικοί φορείς**: άνθρωποι που έχουν το παθογόνο, το μεταδίδουν, αλλά δεν νιώθουν άρρωστοι και δεν ξέρουν ότι το έχουν.

## Οι δρόμοι μετάδοσης

- **Με τον αέρα.** Ο βήχας, το φτέρνισμα, ακόμα και η ομιλία σκορπίζουν **σταγονίδια** με μικρόβια. Έτσι μεταδίδονται η γρίπη, η ιλαρά, η φυματίωση, η COVID-19.
- **Με άμεση επαφή.** Με το δέρμα (δερματομυκητιάσεις) ή με τη **σεξουαλική επαφή** (σύφιλη, γονόρροια, έρπης των γεννητικών οργάνων, HIV).
- **Με μολυσμένο νερό και τρόφιμα.** Παθογόνα από τα κόπρανα ενός ασθενούς καταλήγουν, μέσω νερού ή χεριών, στο στόμα ενός άλλου: χολέρα, σαλμονέλωση, ηπατίτιδα Α, αμοιβαδοειδής δυσεντερία.
- **Με το αίμα.** Με κοινή χρήση συρίγγων, με μη αποστειρωμένα εργαλεία, παλαιότερα και με μεταγγίσεις: ηπατίτιδα Β και C, HIV.
- **Με φορείς.** Ζώα, κυρίως αρθρόποδα, που μεταφέρουν το παθογόνο από ξενιστή σε ξενιστή χωρίς να αρρωσταίνουν τα ίδια: το κουνούπι *Anopheles* την ελονοσία, ο ψύλλος του αρουραίου την πανώλη, η μύγα τσε-τσε την ασθένεια του ύπνου.
- **Από τη μητέρα στο έμβρυο ή στο νεογνό**, μέσω του πλακούντα, στον τοκετό ή με τον θηλασμό: HIV, ηπατίτιδα Β.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από πού περνά;*

Ανάλογα με την έκταση, μια ασθένεια λέγεται **ενδημική** όταν υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή, **επιδημία** όταν τα κρούσματα αυξάνονται απότομα σε μια περιοχή και χρονική περίοδο, και **πανδημία** όταν μια επιδημία απλωθεί σε πολλές χώρες και ηπείρους.

## Πρόληψη: σπάσε την αλυσίδα

- **Ατομική υγιεινή**: πλύσιμο χεριών, κάλυψη του βήχα, προσωπικά είδη (πετσέτες, ξυραφάκια).
- **Δημόσια υγιεινή**: καθαρό πόσιμο νερό, αποχέτευση, έλεγχος τροφίμων, καταπολέμηση κουνουπιών και τρωκτικών.
- **Ασφαλής σεξουαλική συμπεριφορά** με χρήση προφυλακτικού, και **ποτέ κοινή σύριγγα**.
- **Εμβολιασμός**, που θα τον δεις αναλυτικά στην ενότητα για την ειδική άμυνα.

Τρεις όροι που μπερδεύονται:

|                 | Τι κάνει                                                                                        | Παράδειγμα                                                           |
| --------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| **Αποστείρωση** | καταστρέφει **όλους** τους μικροοργανισμούς, και τα ενδοσπόρια                                  | αυτόκαυστο: ατμός υπό πίεση στους $121$ °C, για χειρουργικά εργαλεία |
| **Απολύμανση**  | καταστρέφει τα περισσότερα παθογόνα σε επιφάνειες και αντικείμενα, όχι απαραίτητα τα ενδοσπόρια | χλώριο, οινόπνευμα                                                   |
| **Παστερίωση**  | ήπια θέρμανση τροφίμου που σκοτώνει τα παθογόνα χωρίς να αλλοιώνει πολύ τη γεύση                | γάλα στους $72$ °C για $15$ δευτερόλεπτα                             |

## Θεραπεία: τα αντιβιοτικά

Το 1928 ο **Alexander Fleming** πρόσεξε ότι γύρω από μια αποικία της μούχλας *Penicillium*, που είχε μολύνει κατά λάθος ένα τρυβλίο, τα βακτήρια δεν αναπτύσσονταν. Η ουσία που έβγαζε ο μύκητας ονομάστηκε **πενικιλίνη**. Από τη δεκαετία του 1940, όταν άρχισε να παράγεται σε μεγάλες ποσότητες, άλλαξε την ιατρική.

**Αντιβιοτικά** λέγονται οι ουσίες, φυσικές ή συνθετικές, που **σκοτώνουν** τα βακτήρια (**βακτηριοκτόνα**) ή **σταματούν τον πολλαπλασιασμό** τους (**βακτηριοστατικά**). Το μυστικό τους είναι η **εκλεκτική τοξικότητα**: χτυπούν δομές ή λειτουργίες που υπάρχουν στο βακτήριο αλλά όχι στα δικά σου κύτταρα.

- Η **πενικιλίνη** εμποδίζει τη σύνθεση του **κυτταρικού τοιχώματος**. Το ανθρώπινο κύτταρο δεν έχει τοίχωμα, άρα δεν επηρεάζεται.
- Άλλα, όπως η **τετρακυκλίνη** και η **στρεπτομυκίνη**, δεσμεύονται στα **ριβοσώματα** των βακτηρίων, που διαφέρουν από τα δικά μας, και σταματούν τη σύνθεση πρωτεϊνών.

Κάποια αντιβιοτικά δρουν σε πολλά είδη βακτηρίων (**ευρέος φάσματος**), άλλα σε λίγα (**στενού φάσματος**). Για να διαλέξει ο γιατρός, το εργαστήριο κάνει συχνά **αντιβιόγραμμα**: καλλιεργεί το βακτήριο του ασθενούς σε τρυβλίο με δισκία διαφορετικών αντιβιοτικών και μετρά γύρω από κάθε δισκίο τη **ζώνη αναστολής**, όπου τα βακτήρια δεν αναπτύχθηκαν.

*Αποικίες του μύκητα Penicillium σε τρυβλίο. Μια τέτοια αποικία, που μεγάλωσε κατά λάθος σε καλλιέργεια σταφυλόκοκκων, άφησε γύρω της έναν κύκλο χωρίς βακτήρια: την παρατήρηση από την οποία ξεκίνησαν τα αντιβιοτικά.*

> **Πρόσεχε**
>
> **Τα αντιβιοτικά δεν δρουν στους ιούς.** Ο ιός δεν έχει τοίχωμα ούτε ριβοσώματα· πολλαπλασιάζεται χρησιμοποιώντας τα ριβοσώματα των δικών σου κυττάρων. Ένα αντιβιοτικό για κρυολόγημα ή γρίπη δεν κάνει τίποτα στον ιό, σκοτώνει όμως ωφέλιμα βακτήρια του εντέρου και ευνοεί την ανθεκτικότητα. Για κάποιους ιούς υπάρχουν ειδικά **αντιικά** φάρμακα· για τους μύκητες, **αντιμυκητιακά**.

## Η ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά

Σε έναν μεγάλο πληθυσμό βακτηρίων, λίγα μπορεί να έχουν τυχαία μια **μετάλλαξη** που τα κάνει **ανθεκτικά** σε ένα αντιβιοτικό: για παράδειγμα, παράγουν ένζυμο που το διασπά. Τα γονίδια ανθεκτικότητας βρίσκονται συχνά σε **πλασμίδια**, που μπορούν να περάσουν από βακτήριο σε βακτήριο, ακόμα και σε άλλο είδος.

Το αντιβιοτικό **δεν δημιουργεί** την ανθεκτικότητα. Σκοτώνει τα ευαίσθητα, και τα ανθεκτικά, που ως τότε ήταν λίγα, μένουν μόνα τους και πολλαπλασιάζονται. Αυτό είναι **φυσική επιλογή**, και θα την ξαναβρείς στο κεφάλαιο της εξέλιξης.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε χρήση αντιβιοτικού είναι μια **επιλογή υπέρ των ανθεκτικών** βακτηρίων. Όσο πιο συχνή και πιο άσκοπη η χρήση, τόσο γρηγορότερα επικρατούν. Γι' αυτό η ανθεκτικότητα επιταχύνεται όταν τα αντιβιοτικά:
>
> - δίνονται για **ιώσεις**, όπου δεν έχουν κανένα όφελος,
> - παίρνονται **χωρίς συνταγή** ή σε λάθος δόση,
> - **διακόπτονται** πριν ολοκληρωθεί η αγωγή που όρισε ο γιατρός,
> - χρησιμοποιούνται μαζικά στην **κτηνοτροφία**.

> **Θυμήσου**
>
> - Η μετάδοση χρειάζεται **πηγή**, **δρόμο** και **ευπαθή** οργανισμό.
> - Δρόμοι: **αέρας** (σταγονίδια), **άμεση επαφή** (και σεξουαλική), **νερό και τρόφιμα**, **αίμα**, **φορείς**, **από τη μητέρα**.
> - **Αποστείρωση**: τα πάντα, και ενδοσπόρια. **Απολύμανση**: τα περισσότερα παθογόνα σε επιφάνειες. **Παστερίωση**: ήπια θέρμανση τροφίμων.
> - Τα **αντιβιοτικά** χτυπούν δομές του βακτηρίου (τοίχωμα, ριβοσώματα) και **δεν** δρουν στους ιούς.
> - **Ανθεκτικότητα**: το αντιβιοτικό επιλέγει τα ανθεκτικά που ήδη υπάρχουν· τα πλασμίδια τη διασπείρουν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα αντιβιόγραμμα, οι ζώνες αναστολής γύρω από τρία δισκία είναι: αντιβιοτικό Α, 0 mm· Β, 22 mm· Γ, 9 mm. Για το Β το εργαστήριο θεωρεί το βακτήριο ευαίσθητο από 18 mm και πάνω, για το Γ από 15 mm. Τι δείχνει το αποτέλεσμα; (Τα νούμερα είναι φανταστικά.)

1. Η **ζώνη αναστολής** είναι η περιοχή γύρω από το δισκίο όπου τα βακτήρια δεν αναπτύχθηκαν. Όσο πιο πλατιά, τόσο πιο αποτελεσματικό το αντιβιοτικό.
2. **Α:** ζώνη $0$ mm. Τα βακτήρια μεγάλωσαν ως το δισκίο: είναι **ανθεκτικά** στο Α.
3. **Γ:** ζώνη $9$ mm, κάτω από το όριο των $15$ mm. Κάποια επίδραση υπάρχει, αλλά το βακτήριο δεν θεωρείται ευαίσθητο.
4. **Β:** ζώνη $22$ mm, πάνω από το όριο των $18$ mm. Το βακτήριο είναι **ευαίσθητο** στο Β, το οποίο είναι η κατάλληλη επιλογή. Την τελική απόφαση την παίρνει ο γιατρός.

### Παράδειγμα 2: Σε μια λοίμωξη υπάρχουν 10¹⁰ βακτήρια, από τα οποία ένα στα 10⁸ είναι ανθεκτικό σε ένα αντιβιοτικό. Το αντιβιοτικό σκοτώνει όλα τα ευαίσθητα. Πόσα βακτήρια θα υπάρχουν 10 ώρες αργότερα, αν τα ανθεκτικά διπλασιάζονται κάθε 30 λεπτά;

1. Τα ανθεκτικά στην αρχή είναι:
   $$
   10^{10} \div 10^{8} = 10^{2} = 100
   $$
2. Σε $10$ ώρες, δηλαδή $600$ λεπτά, χωράνε $600 \div 30 = 20$ διπλασιασμοί:
   $$
   100 \times 2^{20} = 100 \times 1\,048\,576 \approx 1{,}05 \times 10^{8}
   $$
3. Μέσα σε μισή μέρα ο πληθυσμός έχει ξαναγίνει εκατό εκατομμύρια, και τώρα **όλα** τα βακτήρια είναι ανθεκτικά. Το αντιβιοτικό δεν τα έκανε ανθεκτικά· διάλεξε αυτά που ήταν ήδη.
4. Στην πράξη, οι μηχανισμοί άμυνας του οργανισμού συχνά αντιμετωπίζουν τα λίγα ανθεκτικά που μένουν. Όταν όμως η ανθεκτικότητα έχει απλωθεί σε έναν πληθυσμό βακτηρίων, το φάρμακο παύει να βοηθά τον επόμενο ασθενή.

### Παράδειγμα 3: Ένας φίλος σου με γρίπη παίρνει αντιβιοτικό που του είχε περισσέψει από παλιά. Ποια είναι τα αποτελέσματα στον ιό, στα ωφέλιμα βακτήρια του εντέρου του και στην ανθεκτικότητα;

1. **Στον ιό:** κανένα. Η γρίπη οφείλεται σε ιό, που δεν έχει τοίχωμα ούτε δικά του ριβοσώματα, δηλαδή τους στόχους των αντιβιοτικών.
2. **Στα ωφέλιμα βακτήρια:** το αντιβιοτικό σκοτώνει όσα του εντέρου είναι ευαίσθητα. Αυτό μπορεί να προκαλέσει διάρροια και να αφήσει χώρο σε παθογόνα.
3. **Στην ανθεκτικότητα:** όσα βακτήρια του εντέρου ήταν ανθεκτικά επιζούν και πολλαπλασιάζονται, και μπορούν να περάσουν τα γονίδια ανθεκτικότητας με πλασμίδια σε άλλα βακτήρια.
4. **Συμπέρασμα:** καμία ωφέλεια, δύο βλάβες. Τα αντιβιοτικά παίρνονται μόνο με συνταγή γιατρού, για τη λοίμωξη για την οποία δόθηκαν.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι ο **φορέας** στη μετάδοση μιας ασθένειας όπως η ελονοσία;
   - Ο άνθρωπος που έχει τα πιο σοβαρά συμπτώματα
   - Ζώο που μεταφέρει το παθογόνο από ξενιστή σε ξενιστή
   - Το φάρμακο που μεταφέρει το αντιβιοτικό στο αίμα
   - Το νερό που μολύνεται από κόπρανα ασθενών
2. Ποια διαδικασία καταστρέφει **και** τα ενδοσπόρια των βακτηρίων;
   - Η παστερίωση του γάλακτος
   - Η απολύμανση με οινόπνευμα
   - Η αποστείρωση σε αυτόκαυστο
   - Το πλύσιμο με σαπούνι
3. Γιατί η πενικιλίνη βλάπτει τα βακτήρια αλλά όχι τα ανθρώπινα κύτταρα;
   - Γιατί εμποδίζει τη σύνθεση του τοιχώματος, που δεν έχουμε
   - Γιατί καταστρέφει τον πυρήνα, που τα βακτήρια έχουν μεγαλύτερο
   - Γιατί τα ανθρώπινα κύτταρα τη διασπούν πριν προλάβει να δράσει
   - Γιατί δεν μπορεί να περάσει στο αίμα του ανθρώπου
4. Από πού προέρχονται τα ανθεκτικά βακτήρια σε μια λοίμωξη που θεραπεύεται με αντιβιοτικό;
   - Το αντιβιοτικό αλλάζει το DNA τους και τα κάνει ανθεκτικά
   - Τα βακτήρια «συνηθίζουν» το φάρμακο όσο το συναντούν
   - Υπήρχαν ήδη λίγα και επιζούν όταν πεθαίνουν τα ευαίσθητα
   - Ο ανθρώπινος οργανισμός παράγει αντισώματα που τα προστατεύουν
5. Ποιος είναι ο ρόλος των πλασμιδίων στην εξάπλωση της ανθεκτικότητας;
   - Μεταφέρουν γονίδια ανθεκτικότητας σε άλλα βακτήρια
   - Παράγουν τοξίνες που διασπούν το αντιβιοτικό στο αίμα
   - Κλείνουν το κυτταρικό τοίχωμα ώστε να μη μπει το φάρμακο
   - Προστατεύουν το βακτήριο ως ενδοσπόριο στο έδαφος
6. Σε ποια από τις παρακάτω ασθένειες **δεν** έχει νόημα να δοθεί αντιβιοτικό;
   - Στη φυματίωση
   - Στη χολέρα
   - Στη στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα
   - Στην ιλαρά
7. Ποια ασθένεια μεταδίδεται κυρίως με μολυσμένο νερό και τρόφιμα;
   - Η ηπατίτιδα Β
   - Η σαλμονέλωση
   - Η φυματίωση
   - Η ελονοσία
8. Πότε μια επιδημία λέγεται **πανδημία**;
   - Όταν η ασθένεια υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή
   - Όταν τα κρούσματα αυξάνονται απότομα σε μία πόλη
   - Όταν απλωθεί σε πολλές χώρες και ηπείρους
   - Όταν δεν υπάρχει εμβόλιο ή φάρμακο γι' αυτήν

## Ασκήσεις

1. Ποιο έντομο μεταδίδει την ελονοσία και ποιο την πανώλη;
2. Ποιος ανακάλυψε την πενικιλίνη, πότε, και από ποιον οργανισμό παράγεται;
3. Ποια διαδικασία ταιριάζει σε καθεμία περίπτωση: (α) χειρουργικά εργαλεία, (β) φρέσκο γάλα, (γ) πάγκος κουζίνας;
4. Σε φανταστικό αντιβιόγραμμα οι ζώνες αναστολής είναι: Χ $25$ mm, Ψ $0$ mm, Ω $12$ mm. Το όριο ευαισθησίας είναι $16$ mm για όλα. Σε ποιο αντιβιοτικό είναι ευαίσθητο το βακτήριο και σε ποιο εντελώς ανθεκτικό;
5. Μια λοίμωξη έχει $2 \times 10^{9}$ βακτήρια, και ένα στα $10^{7}$ είναι ανθεκτικό σε ένα αντιβιοτικό, που σκοτώνει όλα τα ευαίσθητα.
   α) Πόσα βακτήρια επιζούν;
   β) Πόσα θα είναι μετά από $3$ ώρες, αν διπλασιάζονται κάθε $20$ λεπτά;
6. Σε ένα χωριό χωρίς αποχέτευση εμφανίζονται κρούσματα χολέρας. Οι γιατροί θεραπεύουν όλους όσοι έχουν συμπτώματα, αλλά για εβδομάδες εμφανίζονται νέα κρούσματα. Όλοι πίνουν νερό από το ίδιο πηγάδι, που δεν έχει ελεγχθεί.
   α) Με ποιον δρόμο μεταδίδεται εδώ η χολέρα;
   β) Ποιοι άνθρωποι μένουν πηγή του βακτηρίου, αν και θεραπεύτηκαν όλοι οι άρρωστοι;
   γ) Ποιο μέτρο σπάει τον κρίκο που η θεραπεία αφήνει ανέπαφο, και ποιος είναι αυτός ο κρίκος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/transmission-treatment
