# Φυλογένεση

> Φυλογενετικά δέντρα, και από πού αντλούμε τα στοιχεία τους.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/phylogeny

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τη φυλογένεση και να διαβάζεις ένα φυλογενετικό δέντρο.
- Να περιγράφεις τα στάδια της απολίθωσης και να εξηγείς γιατί το αρχείο των απολιθωμάτων έχει κενά.
- Να χρησιμοποιείς ομόλογα και ανάλογα όργανα ως στοιχεία για τη φυλογένεση, γνωρίζοντας ποια ξεγελούν.
- Να συγκρίνεις αλληλουχίες DNA και να συμπεραίνεις από τις διαφορές τους τη σειρά των διακλαδώσεων.

## Ένα φτερό σε έναν ασβεστόλιθο

Το 1861, σε ένα λατομείο λεπτόκοκκου ασβεστόλιθου της Βαυαρίας, βρέθηκε το αποτύπωμα ενός φτερού. Λίγο αργότερα βρέθηκε και ο σκελετός του ζώου που το φορούσε: είχε φτερούγες με φτερά, σαν πουλί, αλλά και δόντια, νύχια στα δάχτυλα των φτερούγων και μακριά ουρά από σπονδύλους, σαν ερπετό. Ονομάστηκε *Archaeopteryx*.

*Το δείγμα του Archaeopteryx που φυλάσσεται στο Βερολίνο. Τα φτερά είναι πουλιού· η ουρά από σπονδύλους, τα δόντια και τα νύχια στις φτερούγες είναι γνωρίσματα που τα πουλιά σήμερα δεν έχουν.*

Η *Καταγωγή των ειδών* είχε κυκλοφορήσει μόλις δύο χρόνια νωρίτερα. Ένα ζώο με μείγμα γνωρισμάτων δύο ομάδων ήταν ακριβώς αυτό που προέβλεπε η θεωρία, αν τα πουλιά κατάγονταν από ερπετά. Τέτοια ευρήματα είναι μία από τις πηγές για τη **φυλογένεση**.

## Τι είναι η φυλογένεση

**Φυλογένεση** είναι η εξελικτική ιστορία ενός είδους ή μιας ομάδας οργανισμών: από ποιους προγόνους προήλθε, πότε και με ποια σειρά χωρίστηκαν οι γραμμές του. Την αποτυπώνουμε σε **φυλογενετικά δέντρα**, όπως αυτά που είδες στην ταξινόμηση.

Κανείς δεν παρακολούθησε αυτή την ιστορία. Τη συμπεραίνουμε από στοιχεία, όπως ένας ιστορικός συμπεραίνει τι έγινε από έγγραφα και ερείπια. Οι κύριες πηγές είναι τέσσερις: τα **απολιθώματα**, η **συγκριτική ανατομία**, η **εμβρυολογία** και τα **μοριακά δεδομένα**. Κάθε πηγή έχει δυνατά σημεία και κενά, και το δέντρο γίνεται αξιόπιστο όταν πολλές πηγές συμφωνούν.

## Τα απολιθώματα

**Απολίθωμα** είναι κάθε ίχνος οργανισμού του παρελθόντος που διατηρήθηκε στα πετρώματα: σκληρά μέρη που έγιναν πέτρα, αποτυπώματα φύλλων ή φτερών, πατημασιές, ακόμη και ολόκληροι οργανισμοί σε κεχριμπάρι ή σε παγωμένο έδαφος.

Τα περισσότερα σχηματίζονται σε στρώματα **ιζημάτων** — άμμου, λάσπης, ασβεστολιθικής ιλύος — στον βυθό θαλασσών, λιμνών και ποταμών. Η σειρά είναι πάντα περίπου η ίδια:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα στάδια της απολίθωσης*

Από τη σειρά των σταδίων βγαίνουν δύο σημαντικά συμπεράσματα.

**Πρώτο, η χρονολόγηση.** Τα στρώματα ιζημάτων σχηματίζονται το ένα πάνω στο άλλο, οπότε, αν δεν έχουν αναστραφεί από κινήσεις της γης, **τα κατώτερα είναι παλαιότερα**. Αυτό δίνει τη **σχετική** ηλικία: τι είναι παλαιότερο από τι. Την **απόλυτη** ηλικία, σε εκατομμύρια χρόνια, τη δίνουν τα **ραδιενεργά ισότοπα** που περιέχουν τα πετρώματα, γιατί διασπώνται με γνωστό, σταθερό ρυθμό.

**Δεύτερο, τα κενά.** Για να γίνει ένας οργανισμός απολίθωμα πρέπει να ταφεί γρήγορα, να έχει σκληρά μέρη, να μην καταστραφεί το πέτρωμα επί εκατομμύρια χρόνια, και τελικά να βρεθεί. Ελάχιστοι οργανισμοί περνούν όλα αυτά. Τα ζώα με μαλακό σώμα, όπως οι μέδουσες και τα σκουλήκια, και όσα ζούσαν σε ξηρά βουνά, όπου δεν συσσωρεύονται ιζήματα, σχεδόν δεν αφήνουν απολιθώματα. Γι' αυτό το αρχείο των απολιθωμάτων θα έχει πάντα κενά.

Παρά τα κενά, έχουν βρεθεί πολλές **μεταβατικές μορφές**, με γνωρίσματα δύο ομάδων: ο *Archaeopteryx* ανάμεσα σε δεινόσαυρους και πουλιά, ψάρια με πτερύγια που είχαν μέσα τους κόκαλα σαν άκρων τετραπόδων, χερσαία θηλαστικά που σταδιακά έγιναν φάλαινες.

## Συγκριτική ανατομία και εμβρυολογία

Τα **ομόλογα όργανα** έχουν την ίδια βασική κατασκευή και προέλευση, ακόμη κι αν κάνουν διαφορετικές δουλειές: το χέρι του ανθρώπου, η φτερούγα της νυχτερίδας, το πτερύγιο της φάλαινας έχουν τα ίδια οστά με την ίδια σειρά. Δείχνουν **κοινό πρόγονο**, και είναι χρήσιμα για τη φυλογένεση.

Τα **ανάλογα όργανα** κάνουν την ίδια δουλειά με διαφορετική κατασκευή: η φτερούγα του πουλιού και το φτερό της πεταλούδας. Προέκυψαν **ανεξάρτητα**, γιατί η φυσική επιλογή βρήκε παρόμοιες λύσεις στο ίδιο πρόβλημα. Για τη φυλογένεση είναι **παραπλανητικά**: μια φυλογένεση που θα τα έπαιρνε ως ένδειξη συγγένειας θα έβαζε μαζί πουλιά και έντομα.

Τα **υπολειμματικά όργανα**, όπως τα μικροσκοπικά οστά της λεκάνης στις φάλαινες, είναι ομόλογα με πλήρη όργανα συγγενικών ειδών, και δείχνουν από πού ήρθε μια γραμμή.

Η **εμβρυολογία** προσθέτει κάτι που οι ενήλικοι κρύβουν: στα πρώτα στάδια, τα έμβρυα όλων των σπονδυλωτών έχουν φαρυγγικές σχισμές και ουρά. Στα ψάρια οι σχισμές γίνονται βράγχια· στα θηλαστικά δίνουν άλλες δομές. Κοινά στάδια ανάπτυξης δείχνουν κοινή προέλευση.

## Τα μοριακά δεδομένα

Από τα μέσα του 20ού αιώνα, η πιο πλούσια πηγή είναι οι **αλληλουχίες** του DNA και των πρωτεϊνών. Η λογική είναι απλή:

- Όταν δύο γραμμές χωρίζονται από έναν κοινό πρόγονο, ξεκινούν με το ίδιο DNA.
- Από εκεί και πέρα, η καθεμιά συσσωρεύει τις δικές της μεταλλάξεις.
- Άρα, όσο **περισσότερες διαφορές** έχουν οι αλληλουχίες δύο ειδών, τόσο **παλαιότερα** χωρίστηκαν οι γραμμές τους.

Σε ορισμένα γονίδια οι διαφορές συσσωρεύονται με περίπου σταθερό ρυθμό. Αυτό επιτρέπει, με βαθμονόμηση από απολιθώματα γνωστής ηλικίας, να εκτιμηθεί και **πότε** έγινε μια διακλάδωση: η ιδέα του **μοριακού ρολογιού**.

> **Κλειδί**
>
> Η φυλογένεση είναι ιστορία που δεν την είδε κανείς, και την ξαναχτίζουμε από **ανεξάρτητες πηγές**: απολιθώματα, ομόλογα όργανα, έμβρυα, DNA. Το ισχυρότερο επιχείρημα δεν είναι καμία από αυτές μόνη της, αλλά το ότι, στις μεγάλες γραμμές, **δίνουν το ίδιο δέντρο**.

> **Πρόσεχε**
>
> «Τα κατώτερα στρώματα είναι παλαιότερα» ισχύει όσο τα στρώματα δεν έχουν διπλωθεί ή αναποδογυρίσει από κινήσεις της γης. Γι' αυτό οι γεωλόγοι ελέγχουν πρώτα τη δομή των πετρωμάτων.
>
> Και ένα απολίθωμα σε ένα παλαιότερο στρώμα **δεν** είναι αναγκαστικά ο πρόγονος ενός απολιθώματος σε νεότερο. Μπορεί να είναι συγγενής του, ένα κλαδί που δεν άφησε απογόνους. Ο *Archaeopteryx* δείχνει πώς ήταν τα πρώιμα πουλιά, χωρίς να ξέρουμε αν είναι πρόγονος κάποιου σημερινού.

> **Θυμήσου**
>
> - **Φυλογένεση**: η εξελικτική ιστορία ενός είδους ή μιας ομάδας· απεικονίζεται με φυλογενετικό δέντρο.
> - **Απολίθωση**: θάνατος, γρήγορη ταφή σε ιζήματα, αποσύνθεση των μαλακών μερών, αντικατάσταση από ορυκτά, ανύψωση και διάβρωση.
> - **Χρονολόγηση**: σχετική από τη σειρά των στρωμάτων· απόλυτη από τα ραδιενεργά ισότοπα.
> - **Ομόλογα** όργανα: κοινή καταγωγή. **Ανάλογα**: ίδια λειτουργία, ανεξάρτητη προέλευση· παραπλανητικά για τη φυλογένεση.
> - **Μοριακά δεδομένα**: περισσότερες διαφορές στις αλληλουχίες, παλαιότερη διακλάδωση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τα παρακάτω είναι φανταστικά τμήματα του ίδιου γονιδίου σε τέσσερα είδη. Μέτρησε τις διαφορές ανά ζεύγος και πες με ποια σειρά χωρίστηκαν οι τέσσερις γραμμές. Α: 5΄ \$\texttt{ATGGCTACCGTTAAGCTGCA}\$ 3΄ · Β: 5΄ \$\texttt{ATGGCTACCGTCAAGCTGCA}\$ 3΄ · Γ: 5΄ \$\texttt{ATGGCAACCGTCAAGCTACA}\$ 3΄ · Δ: 5΄ \$\texttt{TTGGCAACGGTCAAACTACT}\$ 3΄

1. Σύγκρινε θέση προς θέση, και για τα $20$ νουκλεοτίδια. Οι διαφορές ανά ζεύγος:
   |       | Α   | Β   | Γ   | Δ   |
   | ----- | --- | --- | --- | --- |
   | **Α** | —   | $1$ | $3$ | $7$ |
   | **Β** | $1$ | —   | $2$ | $6$ |
   | **Γ** | $3$ | $2$ | —   | $4$ |
   | **Δ** | $7$ | $6$ | $4$ | —   |
2. Το ζεύγος με τις λιγότερες διαφορές είναι **Α–Β** ($1$): είναι τα πιο στενά συγγενικά, με την πιο πρόσφατη διακλάδωση.
3. Το **Γ** απέχει $2$ και $3$ από το Α και το Β, λιγότερο από όσο απέχει οποιοδήποτε από το Δ. Χωρίστηκε από τη γραμμή Α–Β πριν χωριστούν το Α και το Β.
4. Το **Δ** απέχει περισσότερο από όλα: η γραμμή του χωρίστηκε πρώτη. Το δέντρο είναι (Δ, (Γ, (Α, Β))). Με ένα πραγματικό γονίδιο οι αριθμοί είναι μεγαλύτεροι και οι υπολογισμοί γίνονται με υπολογιστή, αλλά η λογική είναι ίδια.

### Παράδειγμα 2: Ο Archaeopteryx είχε φτερά, φτερούγες και ένωση των κλειδών σε «διχαλωτό» οστό, αλλά και δόντια, νύχια στις φτερούγες και ουρά από σπονδύλους. Τι σημαίνει αυτό για τη φυλογένεση των πουλιών;

1. Χώρισε τα γνωρίσματα. **Όπως τα πουλιά:** φτερά, φτερούγες, διχαλωτό οστό. **Όπως τα ερπετά και ιδιαίτερα οι μικροί σαρκοφάγοι δεινόσαυροι:** δόντια, νύχια στα πρόσθια άκρα, μακριά ουρά από σπονδύλους.
2. Ένα ζώο με γνωρίσματα και από τις δύο ομάδες είναι **μεταβατική μορφή**. Ταιριάζει με την υπόθεση ότι τα πουλιά προήλθαν από δεινόσαυρους, και ότι τα γνωρίσματά τους εμφανίστηκαν σταδιακά και όχι όλα μαζί.
3. Μεταγενέστερα ευρήματα, κυρίως από την Κίνα, έδειξαν δεινόσαυρους με φτερά που δεν πετούσαν. Τα φτερά λοιπόν υπήρχαν πριν από την πτήση. Αυτό δείχνει πώς ένα απολίθωμα, μαζί με άλλα, ξαναγράφει τη σειρά με την οποία εμφανίστηκαν τα γνωρίσματα μιας ομάδας.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα φαράγγι, ένα απολίθωμα κοχυλιού βρίσκεται σε στρώμα κάτω από ένα στρώμα ηφαιστειακής τέφρας ηλικίας \$50\$ εκατομμυρίων ετών, και πάνω από ένα δεύτερο στρώμα τέφρας ηλικίας \$55\$ εκατομμυρίων ετών. Τι μπορείς να πεις για την ηλικία του;

1. Τα στρώματα δεν έχουν αναστραφεί, άρα τα κατώτερα είναι παλαιότερα. Το κοχύλι είναι σε στρώμα **νεότερο** από την κάτω τέφρα και **παλαιότερο** από την πάνω.
2. Οι δύο τέφρες χρονολογούνται απόλυτα με ραδιενεργά ισότοπα. Το απολίθωμα το ίδιο δεν χρονολογείται έτσι, γιατί τα ισότοπα που χρησιμοποιούνται για τέτοιες ηλικίες βρίσκονται κυρίως σε ηφαιστειακά πετρώματα.
3. Συνδυάζοντας σχετική και απόλυτη χρονολόγηση: το κοχύλι είναι **από $50$ ως $55$ εκατομμυρίων ετών**.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η φυλογένεση;
   - Η ανάπτυξη ενός οργανισμού από το ζυγωτό ως τον ενήλικο
   - Η ταξινόμηση των οργανισμών σε βασίλεια
   - Η εξελικτική ιστορία ενός είδους ή μιας ομάδας
   - Η μελέτη των απολιθωμάτων ενός γεωλογικού στρώματος
2. Ποια συνθήκη ευνοεί περισσότερο τη δημιουργία ενός απολιθώματος;
   - Ο οργανισμός πεθαίνει σε ένα ξηρό, βραχώδες βουνό
   - Ο οργανισμός θάβεται γρήγορα σε λάσπη
   - Ο οργανισμός έχει μαλακό σώμα χωρίς σκελετό
   - Ο οργανισμός μένει πολύ καιρό εκτεθειμένος στον αέρα
3. Σε μια σειρά στρωμάτων που δεν έχουν αναστραφεί, ένα απολίθωμα Χ βρίσκεται πιο βαθιά από ένα απολίθωμα Ψ. Τι συμπεραίνεις με βεβαιότητα;
   - Ότι το Χ είναι πρόγονος του Ψ
   - Ότι το Χ είναι ακριβώς διπλάσιας ηλικίας από το Ψ
   - Ότι το Ψ είναι πιο εξελιγμένο από το Χ
   - Ότι το Χ είναι παλαιότερο από το Ψ
4. Με ποιον τρόπο υπολογίζεται η απόλυτη ηλικία ενός πετρώματος σε εκατομμύρια χρόνια;
   - Από το βάθος στο οποίο βρίσκεται το στρώμα
   - Από το πόσο σκληρό είναι το πέτρωμα
   - Από τη διάσπαση των ραδιενεργών ισοτόπων που περιέχει
   - Από τα απολιθώματα που περιέχει
5. Ποιο ζεύγος οργάνων είναι **ανάλογα** και άρα παραπλανητικά για τη φυλογένεση;
   - Το πόδι της γάτας και το πτερύγιο της φώκιας
   - Το πτερύγιο του καρχαρία και το πτερύγιο του δελφινιού
   - Η φτερούγα της νυχτερίδας και το χέρι του ανθρώπου
   - Τα οστά της λεκάνης της φάλαινας και η λεκάνη του σκύλου
6. Ένα γονίδιο διαφέρει σε $4$ θέσεις ανάμεσα στο είδος Α και στο Β, και σε $15$ θέσεις ανάμεσα στο Α και στο Γ. Τι συμπεραίνεις;
   - Ότι το Γ κατάγεται από το Α
   - Ότι το Β έχει περισσότερες μεταλλάξεις από το Γ
   - Ότι οι γραμμές Α και Β χωρίστηκαν πιο πρόσφατα από τις Α και Γ
   - Ότι το Β είναι πιο εξελιγμένο από το Γ
7. Γιατί το αρχείο των απολιθωμάτων θα έχει πάντα κενά;
   - Επειδή πολλά είδη εμφανίστηκαν ξαφνικά, χωρίς προγόνους
   - Επειδή οι παλαιοντολόγοι ψάχνουν μόνο σε λίγες χώρες
   - Επειδή τα απολιθώματα διαλύονται σε μερικές χιλιάδες χρόνια
   - Επειδή ελάχιστοι οργανισμοί απολιθώνονται και ακόμα λιγότεροι βρίσκονται
8. Τα έμβρυα ψαριών, πουλιών και ανθρώπων έχουν όλα, σε κάποιο στάδιο, φαρυγγικές σχισμές. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι τα έμβρυα όλων των σπονδυλωτών αναπνέουν με βράγχια
   - Ότι τα σπονδυλωτά έχουν κοινή προέλευση
   - Ότι ο άνθρωπος κατάγεται από σημερινά ψάρια
   - Ότι τα έμβρυα ζουν όλα στο νερό

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται τα όργανα που έχουν την ίδια βασική κατασκευή και προέλευση, αλλά διαφορετική λειτουργία;
2. Ποιο είδος χρονολόγησης δίνει η σειρά των στρωμάτων ενός πετρώματος;
3. Σε πόσες θέσεις διαφέρουν τα τμήματα 5΄ $\texttt{GATTACAGTC}$ 3΄ και 5΄ $\texttt{GCTTGCATTA}$ 3΄;
4. Τρία είδη έχουν τα τμήματα Χ: 5΄ $\texttt{GATTACAGTC}$ 3΄, Ψ: 5΄ $\texttt{GATTGCAGTC}$ 3΄, Ω: 5΄ $\texttt{GCTTGCATTA}$ 3΄.
   α) Πόσες διαφορές έχουν τα Χ και Ψ;
   β) Πόσες διαφορές έχουν τα Ψ και Ω;
   γ) Ποια δύο είδη χωρίστηκαν πιο πρόσφατα;
5. Ένα απολίθωμα ψαριού βρίσκεται σε ιζηματογενές στρώμα, ανάμεσα σε μια λάβα ηλικίας $120$ εκατομμυρίων ετών από κάτω και μια λάβα ηλικίας $112$ εκατομμυρίων ετών από πάνω. Τα στρώματα δεν έχουν αναστραφεί.
   α) Ποια είναι η μέγιστη δυνατή ηλικία του απολιθώματος;
   β) Ποια είναι η ελάχιστη δυνατή ηλικία του;
   γ) Ποια μέθοδος χρονολόγησε τις δύο λάβες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/phylogeny
