# Παθογόνοι μικροοργανισμοί

> Βακτήρια, ιοί, μύκητες, πρωτόζωα: πώς είναι φτιαγμένα και πώς αρρωσταίνουν.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/pathogens

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή ενός βακτηρίου, ενός ιού, ενός μύκητα και ενός πρωτοζώου, και να τα κατατάσσεις σε προκαρυωτικά, ευκαρυωτικά ή ακυτταρικά.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά σχήματα των βακτηρίων και τον ρόλο των ενδοσπορίων.
- Να εξηγείς πώς ένα παθογόνο βλάπτει τον οργανισμό: με πολλαπλασιασμό στους ιστούς, με τοξίνες ή με καταστροφή κυττάρων.
- Να συνδέεις γνωστές ασθένειες με το είδος του μικροοργανισμού που τις προκαλεί.

## Τέσσερις πολύ διαφορετικοί εχθροί

Η χολέρα, η γρίπη, η καντιντίαση και η ελονοσία είναι όλες λοιμώδεις ασθένειες. Τις προκαλούν όμως τέσσερα εντελώς διαφορετικά είδη οργανισμών: ένα **βακτήριο**, ένας **ιός**, ένας **μύκητας** και ένα **πρωτόζωο**.

Ο μικροοργανισμός που προκαλεί ασθένεια λέγεται **παθογόνος**. Οι περισσότεροι μικροοργανισμοί δεν είναι παθογόνοι: στο δέρμα και στο έντερό σου ζουν τρισεκατομμύρια βακτήρια που δεν σε βλάπτουν, και πολλά σε ωφελούν. Τα παθογόνα είναι μια μικρή μειοψηφία.

Για να καταλάβεις πώς αντιμετωπίζεται κάθε ασθένεια, πρέπει πρώτα να ξέρεις **τι είδους κύτταρο** (ή όχι-κύτταρο) έχεις απέναντί σου. Θυμήσου τη βασική διάκριση: τα **προκαρυωτικά** κύτταρα δεν έχουν πυρήνα ούτε οργανίδια με μεμβράνη· τα **ευκαρυωτικά**, όπως τα δικά σου, έχουν.

## Βακτήρια

Τα βακτήρια είναι **μονοκύτταροι προκαρυωτικοί** οργανισμοί, με μήκος συνήθως $1$ ως $5$ μm. Έχουν:

- **κυτταρικό τοίχωμα** έξω από την πλασματική μεμβράνη, από ουσίες που δεν υπάρχουν στα ανθρώπινα κύτταρα,
- ένα κυκλικό μόριο **DNA** ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα, και συχνά μικρά κυκλικά μόρια DNA, τα **πλασμίδια**,
- **ριβοσώματα**, μικρότερα και διαφορετικά από τα δικά μας,
- κάποια, μια **κάψα** γύρω από το τοίχωμα, που τα προστατεύει από τα κύτταρα της άμυνας, και **μαστίγια** για κίνηση.

Πολλαπλασιάζονται με **διχοτόμηση**, σε κατάλληλες συνθήκες πολύ γρήγορα.

**Σχήματα.** Με το μικροσκόπιο ξεχωρίζεις τέσσερα βασικά: τους **κόκκους** (σφαιρικά, όπως οι σταφυλόκοκκοι σε σωρούς και οι στρεπτόκοκκοι σε αλυσίδες), τους **βακίλους** (ραβδόσχημα), τα **δονάκια** (καμπύλα σαν κόμμα, όπως το *Vibrio cholerae* της χολέρας) και τα **σπειρίλλια** (ελικοειδή).

*Βακτήρια Escherichia coli στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Το σχήμα τους είναι ραβδόσχημο, άρα είναι βάκιλοι. Τα περισσότερα στελέχη ζουν ακίνδυνα στο έντερο· λίγα είναι παθογόνα.*

**Ενδοσπόρια.** Κάποια βακτήρια, όπως το *Clostridium tetani* του τετάνου και το *Bacillus anthracis* του άνθρακα, όταν οι συνθήκες γίνουν δυσμενείς σχηματίζουν μέσα τους ένα **ενδοσπόριο**: το DNA τυλίγεται σε ένα παχύ, αφυδατωμένο περίβλημα. Το ενδοσπόριο αντέχει στον βρασμό, στην ξηρασία και σε πολλά απολυμαντικά, και μπορεί να μείνει στο έδαφος για χρόνια. Όταν βρεθεί σε ευνοϊκό περιβάλλον, «ξυπνά» και δίνει ξανά ενεργό βακτήριο.

**Πώς βλάπτουν.** Ένα παθογόνο βακτήριο πολλαπλασιάζεται στους ιστούς και συχνά παράγει **τοξίνες**, ουσίες που βλάπτουν τα κύτταρα. Η τοξίνη του τετάνου εμποδίζει τη χαλάρωση των μυών και προκαλεί σπασμούς· η τοξίνη της χολέρας κάνει τα κύτταρα του εντέρου να χάνουν τεράστιες ποσότητες νερού. Άλλα παραδείγματα: η **φυματίωση** (*Mycobacterium tuberculosis*), η **σαλμονέλωση** (*Salmonella*), η **στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα**.

## Ιοί

Οι ιοί **δεν είναι κύτταρα**. Ένας ιός αποτελείται από:

- **γενετικό υλικό**, DNA **ή** RNA, ποτέ και τα δύο,
- ένα πρωτεϊνικό περίβλημα, το **καψίδιο**,
- σε κάποιους, ένα εξωτερικό **έλυτρο** από λιπίδια και πρωτεΐνες.

Δεν έχουν ριβοσώματα, ούτε ένζυμα για να παράγουν ενέργεια. Γι' αυτό είναι **υποχρεωτικά ενδοκυττάρια παράσιτα**: πολλαπλασιάζονται **μόνο** μέσα σε ζωντανό κύτταρο, χρησιμοποιώντας τα υλικά και τις «μηχανές» του. Έξω από κύτταρο είναι αδρανή σωματίδια. Το μέγεθός τους είναι περίπου $20$ ως $300$ nm, και φαίνονται μόνο με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Κάθε ιός μολύνει συγκεκριμένα κύτταρα, γιατί για να προσκολληθεί χρειάζεται να «κουμπώσει» σε συγκεκριμένα μόρια της επιφάνειάς τους, τους **υποδοχείς**. Ο ιός της γρίπης προσβάλλει κυρίως κύτταρα του αναπνευστικού· ο HIV, όπως θα δεις, κυρίως ένα είδος λεμφοκυττάρων.

> **Εκτός ύλης**
>
> Τα στάδια με τα οποία ένας ιός φτιάχνει αντίγραφά του μέσα στο κύτταρο δεν περιλαμβάνονται στην ύλη της Β΄ Λυκείου. Αρκεί να ξέρεις ότι ο πολλαπλασιασμός γίνεται μόνο μέσα σε κύτταρο-ξενιστή.

Ασθένειες από ιούς: η **γρίπη**, η **ιλαρά**, η **ανεμοβλογιά**, η **ηπατίτιδα Β**, η **COVID-19**, το **AIDS**.

*Ένας ιός της γρίπης με τεχνητά χρώματα. Το πορτοκαλί «χνούδι» είναι πρωτεΐνες στην επιφάνεια του ελύτρου· με αυτές ο ιός προσκολλάται στους υποδοχείς των κυττάρων του αναπνευστικού. Μέσα βρίσκεται το RNA του.*

## Μύκητες

Οι μύκητες είναι **ευκαρυωτικοί** και **ετερότροφοι**: δεν κάνουν φωτοσύνθεση, απορροφούν έτοιμες οργανικές ουσίες. Έχουν κυτταρικό τοίχωμα από **χιτίνη**. Κάποιοι είναι μονοκύτταροι, οι **ζυμομύκητες**· οι περισσότεροι σχηματίζουν λεπτά νημάτια, τις **υφές**, που όλες μαζί φτιάχνουν το **μυκήλιο**.

Οι παθογόνοι μύκητες προκαλούν συνήθως επιφανειακές λοιμώξεις: η **καντιντίαση** από τον ζυμομύκητα *Candida albicans* (στο στόμα ή στα γεννητικά όργανα) και οι **δερματομυκητιάσεις**, όπως το «πόδι του αθλητή». Σε ανθρώπους με εξασθενημένη άμυνα οι μυκητιάσεις μπορούν να γίνουν σοβαρές.

## Πρωτόζωα

Τα πρωτόζωα είναι **μονοκύτταροι ευκαρυωτικοί** οργανισμοί, **ετερότροφοι**, **χωρίς** κυτταρικό τοίχωμα. Πολλά κινούνται, με ψευδοπόδια, μαστίγια ή βλεφαρίδες.

Το πιο γνωστό παθογόνο πρωτόζωο είναι το **πλασμώδιο** (*Plasmodium*), που προκαλεί την **ελονοσία**. Μεταδίδεται με το τσίμπημα θηλυκών κουνουπιών του γένους *Anopheles*. Στον άνθρωπο πολλαπλασιάζεται πρώτα στο ήπαρ και μετά μέσα στα **ερυθρά αιμοσφαίρια**, τα οποία σπάει. Το σπάσιμο πολλών ερυθρών ταυτόχρονα προκαλεί τους χαρακτηριστικούς **περιοδικούς πυρετούς** και την αναιμία. Στην Ελλάδα η ελονοσία ήταν ενδημική ως τα μέσα του 20ού αιώνα.

Άλλα παραδείγματα: η *Entamoeba histolytica*, που προκαλεί **αμοιβαδοειδή δυσεντερία** με μολυσμένο νερό, και το **τρυπανόσωμα**, που προκαλεί την **ασθένεια του ύπνου** στην Αφρική και μεταδίδεται με τη μύγα τσε-τσε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τρία κύτταρα, τρία σχέδια*

## Βάλ' τα δίπλα δίπλα

|                  | Βακτήριο        | Ιός                  | Μύκητας     | Πρωτόζωο    |
| ---------------- | --------------- | -------------------- | ----------- | ----------- |
| Κύτταρο;         | προκαρυωτικό    | όχι                  | ευκαρυωτικό | ευκαρυωτικό |
| Τοίχωμα          | ναι             | —                    | ναι, χιτίνη | όχι         |
| Ριβοσώματα       | ναι, «μικρά»    | όχι                  | ναι         | ναι         |
| Πολλαπλασιάζεται | με διχοτόμηση   | μόνο μέσα σε κύτταρο | μόνος του   | μόνος του   |
| Παράδειγμα       | χολέρα, τέτανος | γρίπη, AIDS          | καντιντίαση | ελονοσία    |

> **Κλειδί**
>
> Όσο πιο **διαφορετικό** από τα δικά σου κύτταρα είναι ένα παθογόνο, τόσο πιο εύκολα βρίσκεται φάρμακο που χτυπά εκείνο και όχι εσένα. Γι' αυτό τα βακτήρια αντιμετωπίζονται πιο εύκολα από τους μύκητες και τα πρωτόζωα, που είναι ευκαρυωτικά σαν εσένα, και από τους ιούς, που ζουν μέσα στα δικά σου κύτταρα.

> **Πρόσεχε**
>
> «Μικρόβιο» δεν σημαίνει «βακτήριο». Η λέξη καλύπτει όλους τους μικροοργανισμούς, και μια ασθένεια «από μικρόβιο» μπορεί να οφείλεται σε ιό, μύκητα ή πρωτόζωο. Η διάκριση έχει πρακτική σημασία, γιατί το φάρμακο εξαρτάται από το είδος του παθογόνου.

> **Θυμήσου**
>
> - **Βακτήρια**: προκαρυωτικά, με τοίχωμα, κυκλικό DNA, πλασμίδια, ριβοσώματα. Σχήματα: κόκκοι, βάκιλοι, δονάκια, σπειρίλλια. Κάποια σχηματίζουν ανθεκτικά **ενδοσπόρια**· πολλά βλάπτουν με **τοξίνες**.
> - **Ιοί**: όχι κύτταρα· νουκλεϊκό οξύ (DNA ή RNA) σε **καψίδιο**, μερικές φορές με **έλυτρο**. Υποχρεωτικά ενδοκυττάρια παράσιτα, ειδικά για ορισμένα κύτταρα.
> - **Μύκητες**: ευκαρυωτικοί, ετερότροφοι, τοίχωμα από χιτίνη· μονοκύτταροι ή με υφές.
> - **Πρωτόζωα**: μονοκύτταροι ευκαρυωτικοί, χωρίς τοίχωμα· το **πλασμώδιο** προκαλεί την ελονοσία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο μικροσκόπιο βλέπεις μονοκύτταρο οργανισμό με πυρήνα, χωρίς κυτταρικό τοίχωμα, που κινείται απλώνοντας ψευδοπόδια. Σε ποια ομάδα ανήκει;

1. Έχει **πυρήνα**, άρα είναι ευκαρυωτικός. Αποκλείονται τα βακτήρια (προκαρυωτικά) και οι ιοί (που δεν είναι καν κύτταρα και δεν φαίνονται στο οπτικό μικροσκόπιο).
2. Μένουν οι μύκητες και τα πρωτόζωα. Οι μύκητες έχουν **τοίχωμα από χιτίνη**· αυτός ο οργανισμός δεν έχει τοίχωμα.
3. Η κίνηση με ψευδοπόδια το επιβεβαιώνει: είναι **πρωτόζωο**, όπως η αμοιβάδα που προκαλεί τη δυσεντερία.

### Παράδειγμα 2: Το Clostridium tetani δεν ζει ενεργό στο έδαφος, κι όμως ένα βαθύ τραύμα από καρφί σε χωράφι θεωρείται επικίνδυνο για τέτανο. Πώς εξηγείται;

1. Στο έδαφος το βακτήριο υπάρχει ως **ενδοσπόριο**: αδρανές, αφυδατωμένο, με παχύ περίβλημα. Έτσι αντέχει για χρόνια σε ξηρασία και σε μεταβολές θερμοκρασίας.
2. Το καρφί μεταφέρει ενδοσπόρια βαθιά μέσα στον ιστό. Σε ένα βαθύ, στενό τραύμα φτάνει λίγο οξυγόνο, και το *Clostridium tetani* αναπτύσσεται ακριβώς χωρίς οξυγόνο.
3. Τα ενδοσπόρια «ξυπνούν», τα βακτήρια πολλαπλασιάζονται και παράγουν την **τοξίνη** του τετάνου. Η τοξίνη, και όχι η ίδια η λοίμωξη του τραύματος, προκαλεί τους μυϊκούς σπασμούς. Γι' αυτό η προστασία στηρίζεται στο εμβόλιο, που στρέφεται κατά της τοξίνης.

### Παράδειγμα 3: Σε μια φωτογραφία ηλεκτρονικού μικροσκοπίου με μεγέθυνση ×20.000, ένας βάκιλος έχει μήκος 4 cm και ένας ιός διάμετρο 2 mm. Βρες τα πραγματικά τους μεγέθη και πόσοι ιοί, σε σειρά, χωράνε στο μήκος του βακίλου.

1. Πραγματικό μέγεθος = μέγεθος στην εικόνα ÷ μεγέθυνση. Για τον βάκιλο, $4$ cm $= 40$ mm $= 40\,000$ μm:
   $$
   40\,000 \div 20\,000 = 2
   $$
   Ο βάκιλος έχει μήκος $2$ μm.
2. Για τον ιό, $2$ mm $= 2000$ μm $= 2\,000\,000$ nm:
   $$
   2\,000\,000 \div 20\,000 = 100
   $$
   Ο ιός έχει διάμετρο $100$ nm.
3. Στην ίδια μονάδα, $2$ μm $= 2000$ nm, οπότε:
   $$
   2000 \div 100 = 20
   $$
   Χωράνε $20$ ιοί στη σειρά. Μπορείς να το βρεις και κατευθείαν από την εικόνα: $40$ mm $\div$ $2$ mm $= 20$, αφού και τα δύο έχουν την ίδια μεγέθυνση.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους παρακάτω παθογόνους οργανισμούς είναι **προκαρυωτικός**;
   - Η Candida albicans
   - Το πλασμώδιο της ελονοσίας
   - Το Vibrio cholerae
   - Ο ιός της γρίπης
2. Από τι αποτελείται **κάθε** ιός;
   - Από DNA, RNA και ριβοσώματα μέσα σε μεμβράνη
   - Από νουκλεϊκό οξύ μέσα σε πρωτεϊνικό καψίδιο
   - Από νουκλεϊκό οξύ μέσα σε λιπιδικό έλυτρο
   - Από κυτταρόπλασμα, μεμβράνη και κυκλικό DNA
3. Τι είναι το ενδοσπόριο ενός βακτηρίου;
   - Ένα νέο βακτήριο που δημιουργείται με διχοτόμηση
   - Μια τοξίνη που εκκρίνει το βακτήριο στους ιστούς
   - Ανθεκτική αδρανής μορφή για δυσμενείς συνθήκες
   - Ένα μικρό κυκλικό μόριο DNA έξω από το κύριο
4. Γιατί οι ιοί λέγονται «υποχρεωτικά ενδοκυττάρια παράσιτα»;
   - Γιατί ζουν μόνο μέσα στο κυτταρόπλασμα των βακτηρίων
   - Γιατί πολλαπλασιάζονται μόνο μέσα σε ζωντανό κύτταρο
   - Γιατί σκοτώνουν πάντα το κύτταρο στο οποίο μπαίνουν
   - Γιατί φτιάχνουν τις πρωτεΐνες τους με δικά τους ριβοσώματα
5. Από ποια ουσία είναι φτιαγμένο το κυτταρικό τοίχωμα των μυκήτων;
   - Από κυτταρίνη
   - Από χιτίνη
   - Από λιπίδια
   - Δεν έχουν τοίχωμα
6. Γιατί η ελονοσία προκαλεί αναιμία;
   - Το κουνούπι αφαιρεί πολύ αίμα με κάθε τσίμπημα
   - Μια τοξίνη του βακτηρίου διαλύει τον μυελό
   - Το πλασμώδιο πολλαπλασιάζεται στα ερυθρά και τα σπάει
   - Ο ιός μολύνει τα κύτταρα του ήπατος
7. Ένα βακτήριο έχει σχήμα κόμματος. Σε ποια κατηγορία σχήματος ανήκει;
   - Στους κόκκους
   - Στους βακίλους
   - Στα δονάκια
   - Στα σπειρίλλια
8. Ο ιός της γρίπης μολύνει κυρίως κύτταρα του αναπνευστικού. Από τι εξαρτάται ποια κύτταρα μολύνει ένας ιός;
   - Από το μέγεθος του κυττάρου που συναντά πρώτο
   - Από το αν το κύτταρο έχει τοίχωμα ή όχι
   - Από τους υποδοχείς στην επιφάνεια του κυττάρου
   - Από τα ριβοσώματα που έχει ο ίδιος ο ιός

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τέσσερις κατηγορίες παθογόνων μικροοργανισμών;
2. Πώς λέγονται τα σφαιρικά βακτήρια και πώς τα ραβδόσχημα;
3. Τι είδους μικροοργανισμός προκαλεί καθεμία: (α) φυματίωση, (β) ιλαρά, (γ) καντιντίαση, (δ) αμοιβαδοειδής δυσεντερία;
4. Ένας μονοκύτταρος οργανισμός έχει πυρήνα και κυτταρικό τοίχωμα από χιτίνη. Τι είναι;
5. Σε φωτογραφία με μεγέθυνση ×50.000 ένα βακτήριο έχει μήκος $15$ cm και ένας ιός διάμετρο $6$ mm.
   α) Ποιο είναι το πραγματικό μήκος του βακτηρίου;
   β) Ποια είναι η πραγματική διάμετρος του ιού;
   γ) Πόσοι τέτοιοι ιοί χωράνε στη σειρά στο μήκος του βακτηρίου;
6. Σε τρία δοχεία με αποστειρωμένο θρεπτικό ζωμό, χωρίς κύτταρα, βάζεις αντίστοιχα: βακτήρια σαλμονέλας, ιούς γρίπης και ζυμομύκητες, και τα αφήνεις μια μέρα στους $37$ °C.
   α) Σε ποια δοχεία θα αυξηθεί ο αριθμός των μικροοργανισμών;
   β) Τι πρέπει να προσθέσεις στο δοχείο της γρίπης για να πολλαπλασιαστεί ο ιός;
   γ) Η σαλμονέλα διχοτομείται κάθε $20$ λεπτά. Αν ξεκινήσεις με $500$ βακτήρια, πόσα θα είναι μετά από $3$ ώρες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/pathogens
