# Μη ειδική άμυνα

> Δέρμα και βλεννογόνοι, φαγοκύτταρα, φλεγμονή, πυρετός, ιντερφερόνες.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/nonspecific-defence

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις τους μηχανισμούς μη ειδικής άμυνας από τους μηχανισμούς ειδικής άμυνας.
- Να περιγράφεις πώς το δέρμα, οι βλεννογόνοι και οι εκκρίσεις τους εμποδίζουν την είσοδο των μικροβίων.
- Να περιγράφεις τη φαγοκυττάρωση και τα στάδια της φλεγμονώδους αντίδρασης, και να εξηγείς τα τέσσερα σημάδια της φλεγμονής.
- Να εξηγείς τον ρόλο του πυρετού, των ιντερφερονών και του συμπληρώματος.

## Δύο είδη άμυνας

Ο οργανισμός σου αμύνεται απέναντι στα παθογόνα με δύο ειδών μηχανισμούς.

- Οι **μηχανισμοί μη ειδικής άμυνας** δρουν με τον ίδιο τρόπο απέναντι σε **οποιονδήποτε** εισβολέα. Υπάρχουν από τη γέννηση, ενεργοποιούνται αμέσως, αλλά δεν «θυμούνται» τίποτα: τη δέκατη φορά που θα συναντήσουν ένα μικρόβιο, θα κάνουν ακριβώς ό,τι και την πρώτη.
- Οι **μηχανισμοί ειδικής άμυνας** στρέφονται εναντίον **ενός συγκεκριμένου** παθογόνου, χρειάζονται μέρες για να ενεργοποιηθούν την πρώτη φορά, και αποκτούν **μνήμη**. Είναι το θέμα της επόμενης ενότητας.

Η μη ειδική άμυνα έχει δύο επίπεδα: τους **εξωτερικούς φραγμούς**, που εμποδίζουν την είσοδο, και τους **εσωτερικούς μηχανισμούς**, που αντιμετωπίζουν ό,τι κατάφερε να μπει.

## Οι εξωτερικοί φραγμοί

**Το δέρμα.** Η επιφάνειά του, η **επιδερμίδα**, τελειώνει σε στρώσεις νεκρών κυττάρων γεμάτων με τη σκληρή πρωτεΐνη **κερατίνη**. Τα κύτταρα αυτά απολεπίζονται συνεχώς και παίρνουν μαζί τους τα μικρόβια που κόλλησαν πάνω τους. Ο **ιδρώτας** και το **σμήγμα** κάνουν την επιφάνεια όξινη και περιέχουν ουσίες που αναστέλλουν πολλά βακτήρια. Όσο το δέρμα είναι άθικτο, ελάχιστα παθογόνα το διαπερνούν· ένα κόψιμο ή ένα έγκαυμα ανοίγει πόρτα.

**Οι βλεννογόνοι.** Οι εσωτερικές επιφάνειες που επικοινωνούν με το περιβάλλον (αναπνευστική, πεπτική, ουρογεννητική οδός) καλύπτονται από **βλεννογόνους**, που εκκρίνουν **βλέννα**. Η βλέννα είναι κολλώδης και παγιδεύει σκόνη και μικρόβια. Στην αναπνευστική οδό, οι **κροσσοί** των κυττάρων κινούνται συνεχώς και ανεβάζουν τη βλέννα προς τον φάρυγγα, για να καταποθεί ή να αποβληθεί.

*Κροσσοί στο εσωτερικό της αναπνευστικής οδού, στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Κάθε τούφα ανήκει σε ένα κύτταρο. Οι κροσσοί χτυπούν συντονισμένα και σπρώχνουν τη βλέννα, με ό,τι έχει παγιδέψει, προς τα πάνω.*

**Οι εκκρίσεις.**

- Τα **δάκρυα**, το **σάλιο** και οι ρινικές εκκρίσεις περιέχουν **λυσοζύμη**, ένζυμο που διασπά το κυτταρικό τοίχωμα πολλών βακτηρίων.
- Το **γαστρικό υγρό** είναι πολύ όξινο, λόγω του **υδροχλωρικού οξέος**, και σκοτώνει τα περισσότερα μικρόβια της τροφής.
- Η **ροή των ούρων** ξεπλένει την ουρήθρα, και το όξινο περιβάλλον του κόλπου αναστέλλει πολλά μικρόβια.

**Τα ωφέλιμα μικρόβια.** Η **φυσιολογική μικροχλωρίδα** του δέρματος, του εντέρου και του κόλπου ανταγωνίζεται τα παθογόνα για χώρο και τροφή.

Σε αυτά προστίθενται και **αντανακλαστικά**, όπως ο βήχας, το φτέρνισμα, ο έμετος και η διάρροια, που αποβάλλουν μηχανικά ό,τι ερεθίζει.

## Όταν ο εισβολέας περάσει: φαγοκυττάρωση

Αν ένα μικρόβιο περάσει τους φραγμούς, το συναντούν τα **φαγοκύτταρα**, λευκά αιμοσφαίρια που «τρώνε» ξένα σωματίδια. Τα κυριότερα είναι:

- τα **ουδετερόφιλα**, τα πιο πολυάριθμα λευκά αιμοσφαίρια, που φτάνουν πρώτα σε μια μόλυνση και ζουν λίγο,
- τα **μακροφάγα**, μεγαλύτερα και πιο μακρόβια, που προέρχονται από τα **μονοκύτταρα** του αίματος όταν αυτά περάσουν στους ιστούς.

Η **φαγοκυττάρωση** γίνεται σε στάδια: το φαγοκύτταρο **αναγνωρίζει** και προσκολλάται στο μικρόβιο, απλώνει **ψευδοπόδια** και το εγκλωβίζει σε ένα κυστίδιο, το κυστίδιο **ενώνεται με λυσοσώματα** και τα ένζυμά τους **διασπούν** το μικρόβιο, και τέλος τα άχρηστα υπολείμματα **αποβάλλονται**.

*Ένα ουδετερόφιλο (κίτρινο) εγκλωβίζει βακίλους του άνθρακα (πορτοκαλί). Η προεκβολή που τυλίγει τα βακτήρια είναι ψευδοπόδιο: το πρώτο στάδιο της φαγοκυττάρωσης. Τα χρώματα είναι τεχνητά.*

## Η φλεγμονή

Όταν ένας ιστός τραυματιστεί ή μολυνθεί, ξεκινά η **φλεγμονώδης αντίδραση**. Ο στόχος της είναι να φέρει γρήγορα φαγοκύτταρα και ουσίες άμυνας στο σημείο, και να περιορίσει τη μόλυνση εκεί.

Τα κύτταρα του ιστού που έπαθε βλάβη και τα **σιτευτικά κύτταρα** ελευθερώνουν χημικές ουσίες, κυρίως **ισταμίνη**. Αυτή προκαλεί:

- **διαστολή** των τοπικών αιμοφόρων αγγείων, οπότε φτάνει περισσότερο αίμα,
- αύξηση της **διαπερατότητας** των τριχοειδών, οπότε υγρό και πρωτεΐνες του πλάσματος περνούν στον ιστό.

Από εδώ βγαίνουν τα τέσσερα σημάδια της φλεγμονής: **ερυθρότητα** και **θερμότητα** από το επιπλέον αίμα, **οίδημα** (πρήξιμο) από το υγρό που διέρρευσε, και **πόνος** από την πίεση και τις ουσίες που ερεθίζουν τις νευρικές απολήξεις.

Τα φαγοκύτταρα έλκονται από χημικές ουσίες της περιοχής, περνούν **ανάμεσα από τα κύτταρα του τοιχώματος** των τριχοειδών (**διαπίδυση**) και αρχίζουν τη φαγοκυττάρωση. Πρωτεΐνες πήξης που διέρρευσαν σχηματίζουν ένα δίχτυ που εμποδίζει τα μικρόβια να απλωθούν. Το **πύον** είναι νεκρά φαγοκύτταρα, νεκρά μικρόβια και υγρό των ιστών.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα αγκάθι στο δάχτυλο*

## Πυρετός, ιντερφερόνες, συμπλήρωμα

**Ο πυρετός.** Σε μια λοίμωξη, ουσίες που ελευθερώνουν τα μακροφάγα ή τα ίδια τα μικρόβια, τα **πυρετογόνα**, ανεβάζουν τη θερμοκρασία στην οποία ρυθμίζει το σώμα το κέντρο θερμορύθμισης του εγκεφάλου. Ένας μέτριος πυρετός **αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό** πολλών παθογόνων και **επιταχύνει** τις αντιδράσεις της άμυνας, όπως τη φαγοκυττάρωση. Ένας πολύ υψηλός πυρετός όμως είναι επικίνδυνος, γιατί αλλοιώνει τις πρωτεΐνες του ίδιου του οργανισμού.

**Οι ιντερφερόνες.** Είναι πρωτεΐνες που παράγουν τα κύτταρα όταν μολυνθούν από **ιό**. Το μολυσμένο κύτταρο συνήθως δεν σώζεται, αλλά οι ιντερφερόνες που ελευθερώνει φτάνουν στα **γειτονικά κύτταρα** και τα κάνουν να παράγουν πρωτεΐνες που εμποδίζουν τον πολλαπλασιασμό των ιών. Η δράση τους είναι μη ειδική: προστατεύουν από **πολλούς διαφορετικούς ιούς**, όχι μόνο από αυτόν που προκάλεσε την παραγωγή τους.

**Το συμπλήρωμα.** Είναι μια ομάδα πρωτεϊνών του πλάσματος που, όταν συναντήσουν ένα μικρόβιο, ενεργοποιούνται η μία μετά την άλλη. Τελικά ανοίγουν **πόρους στη μεμβράνη** του μικροβίου, που σπάει, και ταυτόχρονα το σημαδεύουν ώστε να φαγοκυτταρώνεται ευκολότερα και ενισχύουν τη φλεγμονή.

> **Κλειδί**
>
> Η μη ειδική άμυνα είναι **γρήγορη και γενική**. Δεν χρειάζεται να «ξέρει» το μικρόβιο: τα φαγοκύτταρα αναγνωρίζουν γνωρίσματα κοινά σε πολλά μικρόβια, η φλεγμονή ξεκινά με κάθε βλάβη, οι ιντερφερόνες προστατεύουν από κάθε ιό. Στις περισσότερες καθημερινές μολύνσεις αυτή αρκεί, και δεν καταλαβαίνεις καν ότι έγινε κάτι.

> **Πρόσεχε**
>
> Η φλεγμονή και ο πυρετός **δεν** είναι η ασθένεια. Είναι **η άμυνα** απέναντί της. Μια πρησμένη, κόκκινη πληγή δείχνει ότι ο οργανισμός δουλεύει, και ο μέτριος πυρετός βοηθά. Το αν και πότε χρειάζεται να πέσει ο πυρετός το κρίνει ο γιατρός.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μη ειδική άμυνα**: ίδια απέναντι σε κάθε εισβολέα, άμεση, χωρίς μνήμη.
> - **Εξωτερικοί φραγμοί**: δέρμα (κερατίνη, όξινος ιδρώτας και σμήγμα), βλεννογόνοι (βλέννα, κροσσοί), λυσοζύμη, γαστρικό οξύ, φυσιολογική μικροχλωρίδα.
> - **Φαγοκύτταρα**: ουδετερόφιλα και μακροφάγα· η φαγοκυττάρωση τελειώνει με διάσπαση από ένζυμα λυσοσωμάτων.
> - **Φλεγμονή**: ισταμίνη → αγγειοδιαστολή και διαπερατότητα → ερυθρότητα, θερμότητα, οίδημα, πόνος· διαπίδυση φαγοκυττάρων.
> - **Πυρετός**, **ιντερφερόνες** (κατά των ιών, στα γειτονικά κύτταρα), **συμπλήρωμα** (πόροι στη μεμβράνη του μικροβίου).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε μια καλλιέργεια κυττάρων Α προστίθεται ιός Χ. Μετά από μία μέρα, το υγρό της καλλιέργειας φιλτράρεται ώστε να μη μείνει κανένας ιός, και προστίθεται σε μια καλλιέργεια Β. Όταν η Β εκτεθεί σε έναν άλλο ιό, τον Ψ, μολύνεται πολύ λιγότερο από μια καλλιέργεια που δεν πήρε το υγρό. Τι δείχνει το πείραμα;

1. Το υγρό δεν περιέχει ιούς, άρα η προστασία της Β δεν οφείλεται σε επαφή με τον ιό Χ. Κάτι **διαλυτό**, που παρήγαγαν τα κύτταρα Α, πέρασε μέσα στο υγρό.
2. Η ουσία παράχθηκε από κύτταρα **μολυσμένα από ιό** και προστάτευσε **άλλα κύτταρα**, που δεν είχαν μολυνθεί. Αυτή είναι ακριβώς η δράση των **ιντερφερονών**.
3. Η Β προστατεύτηκε από τον ιό Ψ, αν και η ουσία παράχθηκε απέναντι στον ιό Χ. Η δράση είναι **μη ειδική**: δεν στρέφεται εναντίον ενός μόνο ιού.
4. **Συμπέρασμα:** τα κύτταρα που μολύνονται από ιό παράγουν μια διαλυτή ουσία, που κάνει τα γειτονικά κύτταρα ανθεκτικά σε διάφορους ιούς.

### Παράδειγμα 2: Σε μια γενική αίματος, τα λευκά αιμοσφαίρια είναι 15.000 ανά μL, από τα οποία το 80% είναι ουδετερόφιλα. Τα όρια αναφοράς του εργαστηρίου για τα ουδετερόφιλα είναι 1.800 με 7.500 ανά μL. Τι δείχνει το αποτέλεσμα; (Τα νούμερα είναι φανταστικά.)

1. Ο απόλυτος αριθμός των ουδετερόφιλων είναι:
   $$
   15\,000 \times 0{,}80 = 12\,000
   $$
   ανά μL.
2. Το $12\,000$ είναι πολύ πάνω από το ανώτερο όριο, $7\,500$: τα ουδετερόφιλα είναι αυξημένα.
3. Τα ουδετερόφιλα είναι τα φαγοκύτταρα που φτάνουν πρώτα σε μια μόλυνση, και ο μυελός των οστών παράγει περισσότερα όταν υπάρχει φλεγμονή. Μια τέτοια αύξηση ταιριάζει, συνήθως, με οξεία βακτηριακή λοίμωξη.
4. Ένα μόνο αποτέλεσμα όμως δεν είναι διάγνωση. Ο γιατρός το συνδυάζει με τα συμπτώματα και την εξέταση.

### Παράδειγμα 3: Ο καπνός του τσιγάρου ακινητοποιεί και με τα χρόνια καταστρέφει τους κροσσούς της αναπνευστικής οδού. Γιατί οι καπνιστές παθαίνουν συχνότερα λοιμώξεις του αναπνευστικού;

1. Οι κροσσοί, μαζί με τη βλέννα, αποτελούν **εξωτερικό φραγμό**: η βλέννα παγιδεύει τα μικρόβια και οι κροσσοί την ανεβάζουν έξω από τους αεραγωγούς.
2. Χωρίς κροσσούς που κινούνται, η βλέννα **μένει** στους αεραγωγούς, μαζί με ό,τι έχει παγιδέψει. Γι' αυτό ο καπνιστής χρειάζεται να βήχει για να την αποβάλει.
3. Τα μικρόβια παραμένουν περισσότερο χρόνο σε επαφή με τον βλεννογόνο και έχουν περισσότερες ευκαιρίες να πολλαπλασιαστούν και να τον διαπεράσουν. Οι λοιμώξεις, όπως η βρογχίτιδα και η πνευμονία, γίνονται συχνότερες.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο γνώρισμα ισχύει για τους μηχανισμούς **μη ειδικής** άμυνας;
   - Αποκτούν μνήμη και δρουν γρηγορότερα τη δεύτερη φορά
   - Στρέφονται εναντίον ενός μόνο συγκεκριμένου παθογόνου
   - Δρουν άμεσα και με τον ίδιο τρόπο σε κάθε εισβολέα
   - Χρειάζονται μέρες για να ενεργοποιηθούν την πρώτη φορά
2. Πού βρίσκεται η λυσοζύμη και τι κάνει;
   - Στο γαστρικό υγρό· εξουδετερώνει τις τοξίνες της τροφής
   - Σε δάκρυα και σάλιο· διασπά το τοίχωμα βακτηρίων
   - Στο πλάσμα· ανοίγει πόρους στη μεμβράνη των μικροβίων
   - Στα μολυσμένα κύτταρα· προστατεύει τα γειτονικά από ιούς
3. Τι προκαλεί το **οίδημα** σε μια περιοχή με φλεγμονή;
   - Η συσσώρευση νεκρών βακτηρίων στον ιστό
   - Η αυξημένη θερμοκρασία όλου του σώματος
   - Υγρό που περνά στον ιστό από διαπερατά τριχοειδή
   - Η σύσπαση των τοπικών αιμοφόρων αγγείων
4. Από ποια κύτταρα προέρχονται τα μακροφάγα;
   - Από τα ουδετερόφιλα που μεγαλώνουν
   - Από τα μονοκύτταρα του αίματος
   - Από τα σιτευτικά κύτταρα των ιστών
   - Από τα ερυθρά αιμοσφαίρια
5. Ποιο κύτταρο προστατεύουν οι ιντερφερόνες;
   - Το κύτταρο που τις παρήγαγε, από τον ιό που το μόλυνε
   - Τα βακτήρια της φυσιολογικής μικροχλωρίδας
   - Τα γειτονικά κύτταρα, απέναντι σε πολλούς ιούς
   - Τα γειτονικά κύτταρα, μόνο απέναντι στον ίδιο ιό
6. Πώς βοηθά ένας μέτριος πυρετός στην άμυνα;
   - Σκοτώνει αμέσως όλα τα βακτήρια, όπως η αποστείρωση
   - Αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό και επιταχύνει την άμυνα
   - Αυξάνει την παραγωγή βλέννας στους βλεννογόνους
   - Κάνει τα αντισώματα να ταιριάζουν σε περισσότερα αντιγόνα
7. Πώς λέγεται η μετακίνηση των φαγοκυττάρων από το αίμα στους ιστούς, μέσα από το τοίχωμα των τριχοειδών;
   - Διαπίδυση
   - Φαγοκυττάρωση
   - Απολέπιση
   - Αγγειοδιαστολή
8. Τι είναι το **συμπλήρωμα**;
   - Ομάδα λευκών αιμοσφαιρίων που εκκρίνουν ισταμίνη
   - Ένζυμο των δακρύων που διασπά το βακτηριακό τοίχωμα
   - Αντισώματα που η μητέρα δίνει στο νεογνό με το γάλα
   - Πρωτεΐνες του πλάσματος που ανοίγουν πόρους σε μικρόβια

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα σημάδια της φλεγμονής;
2. Ποια είναι τα δύο κύρια είδη φαγοκυττάρων;
3. Ποιος μηχανισμός μη ειδικής άμυνας αντιμετωπίζει τα μικρόβια σε καθεμία περίπτωση: (α) βακτήρια σε ένα κομμάτι κρέας που κατάπιες, (β) σκόνη με βακτήρια στην τραχεία, (γ) βακτήρια στο μάτι;
4. Ποια ουσία ελευθερώνουν τα σιτευτικά κύτταρα στη φλεγμονή, και ποιες δύο αλλαγές προκαλεί στα τοπικά αγγεία;
5. Μια φανταστική γενική αίματος δίνει $12\,000$ λευκά αιμοσφαίρια ανά μL, από τα οποία το $75$% είναι ουδετερόφιλα. Τα όρια αναφοράς για τα ουδετερόφιλα είναι $1\,800$ με $7\,500$ ανά μL. Πόσα είναι τα ουδετερόφιλα, και είναι μέσα στα όρια;
6. Υγρό από καλλιέργεια κυττάρων μολυσμένων με ιό, φιλτραρισμένο ώστε να μην έχει ιούς, προστίθεται σε δύο νέες καλλιέργειες.
   α) Η πρώτη εκτίθεται σε έναν διαφορετικό ιό. Θα μολυνθεί λιγότερο από μια καλλιέργεια χωρίς το υγρό;
   β) Η δεύτερη εκτίθεται σε βακτήρια που προσβάλλουν τα κύτταρα από έξω. Θα προστατευτεί;
   γ) Ποια ουσία του υγρού εξηγεί τα αποτελέσματα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/nonspecific-defence
