# Η θεωρία της φυσικής επιλογής

> Ποικιλομορφία, κληρονομικότητα, ανταγωνισμός: ο συλλογισμός του Δαρβίνου.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/natural-selection

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα από τα οποία συνέθεσε ο Δαρβίνος τη θεωρία της φυσικής επιλογής.
- Να εξηγείς γιατί η υπερπαραγωγή απογόνων και οι περιορισμένοι πόροι οδηγούν σε ανταγωνισμό.
- Να συγκρίνεις τη φυσική με την τεχνητή επιλογή.
- Να εφαρμόζεις τη θεωρία για να εξηγήσεις μια προσαρμογή.

## Ένα ταξίδι πέντε χρόνων και είκοσι χρόνια σκέψης

Το 1831 ένας εικοσιδυάχρονος Άγγλος, ο Κάρολος **Δαρβίνος**, μπήκε ως φυσιοδίφης στο *Beagle*, ένα πλοίο του βρετανικού ναυτικού που θα χαρτογραφούσε τις ακτές της Νότιας Αμερικής. Το ταξίδι κράτησε πέντε χρόνια. Ο Δαρβίνος μάζεψε απολιθώματα, φυτά και ζώα, και πρόσεξε πράγματα που δεν ταίριαζαν με την ιδέα των σταθερών ειδών: απολιθώματα τεράστιων ζώων που έμοιαζαν με τα μικρότερα σημερινά της ίδιας περιοχής, και στα νησιά Γκαλάπαγκος πουλιά και χελώνες που διέφεραν από νησί σε νησί.

*Σπίνος του είδους Geospiza fortis στα Γκαλάπαγκος. Ο Δαρβίνος μάζεψε τέτοια πουλιά το 1835 χωρίς να καταλάβει τι ήταν. Όταν τα μελέτησε στο Λονδίνο ο ορνιθολόγος John Gould, φάνηκε ότι ήταν πολλά συγγενικά είδη, με ράμφη προσαρμοσμένα σε διαφορετικές τροφές.*

Η ιδέα της **εξέλιξης**, δηλαδή ότι τα είδη αλλάζουν, δεν ήταν καινούργια. Αυτό που έλειπε ήταν ένας **μηχανισμός**: πώς ακριβώς αλλάζουν, και γιατί αλλάζουν προς προσαρμογές που ταιριάζουν τόσο καλά στο περιβάλλον τους; Ο Δαρβίνος δούλεψε την απάντηση για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το 1858 έλαβε ένα γράμμα από τον **Wallace**, έναν νεότερο φυσιοδίφη που δούλευε στα νησιά της νοτιοανατολικής Ασίας και είχε καταλήξει ανεξάρτητα στην ίδια ιδέα. Οι εργασίες τους παρουσιάστηκαν μαζί στη Λινναία Εταιρεία του Λονδίνου, και το 1859 ο Δαρβίνος δημοσίευσε το βιβλίο *Η καταγωγή των ειδών*.

## Ο συλλογισμός, σε πέντε κρίκους

Η θεωρία της **φυσικής επιλογής** είναι ένας συλλογισμός. Ξεκινά από γεγονότα που μπορεί να δει ο καθένας, και καταλήγει σε ένα συμπέρασμα που κανείς δεν είχε δει.

**1. Υπερπαραγωγή απογόνων.** Κάθε είδος γεννά πολύ περισσότερους απογόνους από όσους χρειάζονται για να αντικατασταθούν οι γονείς. Μια βελανιδιά ρίχνει χιλιάδες βελανίδια τον χρόνο, ένας βάτραχος γεννά χιλιάδες αυγά. Ο Δαρβίνος υπολόγισε ότι ακόμη και ο ελέφαντας, από τα ζώα που πολλαπλασιάζονται πιο αργά, θα είχε σε λίγους αιώνες εκατομμύρια απογόνους από ένα μόνο ζευγάρι, αν επιζούσαν όλοι.

**2. Περιορισμένοι πόροι.** Κι όμως, οι πληθυσμοί στη φύση μένουν, σε βάθος χρόνου, σχετικά σταθεροί, γιατί η τροφή, ο χώρος και τα καταφύγια δεν αυξάνονται μαζί τους. Την ιδέα τη βρήκε ο Δαρβίνος σε ένα δοκίμιο του οικονομολόγου Malthus για τους ανθρώπινους πληθυσμούς.

Από τα δύο μαζί βγαίνει το πρώτο συμπέρασμα: οι περισσότεροι απόγονοι **πεθαίνουν πριν αναπαραχθούν**. Υπάρχει ένας διαρκής **ανταγωνισμός** για την επιβίωση — ο Δαρβίνος τον είπε «αγώνα για την ύπαρξη» — με άτομα του ίδιου είδους, με θηρευτές, με το κρύο και την ξηρασία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αν επιζούσαν όλοι*

**3. Ποικιλομορφία.** Τα άτομα ενός είδους δεν είναι πανομοιότυπα. Διαφέρουν στο μέγεθος, στο χρώμα, στην ταχύτητα, στην αντοχή σε μια ασθένεια, στο σχήμα του ράμφους.

**4. Κληρονομικότητα.** Μεγάλο μέρος αυτών των διαφορών περνά από τους γονείς στους απογόνους.

**5. Διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή.** Αφού οι περισσότεροι απόγονοι πεθαίνουν, και αφού διαφέρουν μεταξύ τους, όσοι έχουν γνωρίσματα που τους βοηθούν **στο συγκεκριμένο περιβάλλον** έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιζήσουν και να αφήσουν απογόνους. Οι απόγονοί τους κληρονομούν αυτά τα γνωρίσματα. Αυτή η μη τυχαία επιβίωση και αναπαραγωγή είναι η **φυσική επιλογή**.

> **Κλειδί**
>
> Επανάλαβε τον κρίκο 5 για εκατοντάδες ή χιλιάδες γενιές. Τα ευνοϊκά γνωρίσματα γίνονται όλο και πιο συχνά στον πληθυσμό, και ο πληθυσμός γίνεται όλο και καλύτερα **προσαρμοσμένος** στο περιβάλλον του.
>
> Αν δύο πληθυσμοί του ίδιου είδους ζουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα, η φυσική επιλογή τούς οδηγεί σε διαφορετικές κατευθύνσεις. Με αρκετό χρόνο, μπορεί να διαφέρουν τόσο ώστε να γίνουν **διαφορετικά είδη**. Έτσι ο Δαρβίνος εξήγησε και την ποικιλία της ζωής, και την κοινή καταγωγή που δείχνει η ταξινόμηση.

## Το μοντέλο της τεχνητής επιλογής

Ο Δαρβίνος ξεκίνησε το βιβλίο του όχι από τη φύση, αλλά από τις φάρμες. Εξέτρεφε ο ίδιος περιστέρια, και ήξερε ότι οι εκτροφείς είχαν φτιάξει από το αγριοπερίστερο ράτσες τόσο διαφορετικές, που ένας ορνιθολόγος θα τις έβαζε σε διαφορετικά είδη.

Η **τεχνητή επιλογή** δουλεύει με τον ίδιο μηχανισμό: ποικιλομορφία, κληρονομικότητα, και αναπαραγωγή μόνο όσων έχουν τα επιθυμητά γνωρίσματα. Από ένα μόνο άγριο είδος λάχανου, ο άνθρωπος έφτιαξε με αιώνες επιλογής το λάχανο, το κουνουπίδι, το μπρόκολο και τα λαχανάκια Βρυξελλών: σε άλλο αγρόκτημα κρατούσαν τα φυτά με τα πιο μεγάλα φύλλα, σε άλλο τα φυτά με τα πιο πυκνά άνθη.

Η διαφορά είναι **ποιος** επιλέγει:

|                  | Τεχνητή επιλογή         | Φυσική επιλογή                                   |
| ---------------- | ----------------------- | ------------------------------------------------ |
| Ποιος «διαλέγει» | ο άνθρωπος              | το περιβάλλον: θηρευτές, κλίμα, τροφή, ασθένειες |
| Με ποιο κριτήριο | ό,τι θέλει ο άνθρωπος   | ό,τι βοηθά να επιζήσεις και να αναπαραχθείς εκεί |
| Ταχύτητα         | γρήγορη, δεκάδες γενιές | συνήθως πολύ αργότερη                            |
| Σκοπός           | υπάρχει                 | **δεν** υπάρχει                                  |

Η τελευταία γραμμή είναι η σημαντικότερη. Στη φυσική επιλογή κανείς δεν σχεδιάζει. Η προσαρμογή είναι το αποτέλεσμα, όχι ο στόχος.

## Τι δεν ήξερε ο Δαρβίνος

Η θεωρία στηρίζεται στην ποικιλομορφία και στην κληρονομικότητα, αλλά ο Δαρβίνος δεν ήξερε από πού έρχεται η πρώτη και πώς λειτουργεί η δεύτερη. Οι νόμοι του Mendel δημοσιεύτηκαν το 1866, αλλά πέρασαν απαρατήρητοι ως το 1900. Τον 20ό αιώνα η γενετική συμπλήρωσε τα κενά:

- η **ποικιλομορφία** προέρχεται από τις **μεταλλάξεις**, που δημιουργούν νέα αλληλόμορφα, και από τον **ανασυνδυασμό** των γονιδίων στην αμφιγονική αναπαραγωγή,
- η **κληρονομικότητα** γίνεται μέσω του DNA,
- και η εξέλιξη ενός πληθυσμού μπορεί να περιγραφεί ως αλλαγή στη **συχνότητα των αλληλόμορφων** από γενιά σε γενιά.

Η σύνθεση της θεωρίας του Δαρβίνου με τη γενετική λέγεται **σύγχρονη συνθετική θεωρία της εξέλιξης**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η φυσική επιλογή **δεν δημιουργεί** την ποικιλομορφία. Διαλέγει ανάμεσα σε ό,τι υπάρχει ήδη. Αν σε έναν πληθυσμό δεν υπάρχει κανένα άτομο ανθεκτικό σε μια νέα ασθένεια, η φυσική επιλογή δεν μπορεί να το «φτιάξει»: ο πληθυσμός απλώς χάνεται.
>
> Και δεν δρα πάνω στα **γονίδια** απευθείας, αλλά στους **οργανισμούς**: σε αυτό που είναι και κάνουν. Ένα αλληλόμορφο πληθαίνει επειδή οι φορείς του αφήνουν περισσότερους απογόνους.

> **Θυμήσου**
>
> - **Δαρβίνος** και **Wallace**, 1858· *Η καταγωγή των ειδών*, 1859.
> - Παρατηρήσεις: **υπερπαραγωγή** απογόνων, **περιορισμένοι πόροι**, **ποικιλομορφία**, **κληρονομικότητα**.
> - Συμπεράσματα: **ανταγωνισμός** για την επιβίωση· **διαφορική επιβίωση και αναπαραγωγή** (φυσική επιλογή)· με τις γενιές, **προσαρμογή** και νέα είδη.
> - **Τεχνητή επιλογή**: ίδιος μηχανισμός, αλλά επιλέγει ο άνθρωπος, με σκοπό.
> - Η γενετική εξήγησε την πηγή της ποικιλομορφίας: **μεταλλάξεις** και **ανασυνδυασμός**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα θηλυκό βατράχου γεννά κατά μέσο όρο \$2\\,000\$ αυγά στη ζωή του. Ο πληθυσμός της λίμνης μένει σταθερός εδώ και δεκαετίες. Πόσα από τα \$2\\,000\$ αυγά, κατά μέσο όρο, φτάνουν να αναπαραχθούν; Τι ποσοστό πεθαίνει;

1. Για να μένει σταθερός ο πληθυσμός, κάθε ζευγάρι πρέπει να αντικατασταθεί από ένα ζευγάρι, δηλαδή από **$2$** απογόνους που θα αναπαραχθούν.
2. Από τα $2\,000$ αυγά, τα $2$ φτάνουν στην αναπαραγωγή. Πεθαίνουν τα $1\,998$:
   $$
   \frac{1\,998}{2\,000} \times 100\% = 99{,}9\%
   $$
3. Αυτός είναι ο «αγώνας για την ύπαρξη» σε αριθμούς. Το ερώτημα της φυσικής επιλογής είναι: τα δύο που επιζούν είναι **τυχαία**; Αν αυτά που επιζούν έχουν κατά μέσο όρο κάποιο γνώρισμα σε μεγαλύτερη συχνότητα —ταχύτερη ανάπτυξη, καλύτερο καμουφλάζ— και το γνώρισμα κληρονομείται, ο πληθυσμός θα αλλάξει.

### Παράδειγμα 2: Τα τσιτάχ είναι τα ταχύτερα χερσαία ζώα. Εξήγησε με τη θεωρία της φυσικής επιλογής πώς ένας πληθυσμός προγόνων τους, πιο αργών, έγινε τόσο γρήγορος.

1. **Ποικιλομορφία:** στον πληθυσμό των προγόνων, τα άτομα διέφεραν στην ταχύτητα — στο μήκος των ποδιών, στην ευλυγισία της σπονδυλικής στήλης, στους μυς.
2. **Κληρονομικότητα:** μέρος αυτών των διαφορών οφειλόταν σε γονίδια και περνούσε στους απογόνους.
3. **Ανταγωνισμός και διαφορική επιβίωση:** η τροφή, γρήγορες αντιλόπες, ήταν περιορισμένη. Τα ταχύτερα άτομα έπιαναν συχνότερα λεία, τρέφονταν καλύτερα και μεγάλωναν περισσότερα μικρά.
4. **Αποτέλεσμα στις γενιές:** τα αλληλόμορφα που έδιναν ταχύτητα έγιναν συχνότερα. Κάθε γενιά ήταν κατά μέσο όρο λίγο ταχύτερη από την προηγούμενη. Κανένα τσιτάχ δεν έγινε γρήγορο επειδή έτρεχε πολύ· ο πληθυσμός άλλαξε επειδή τα γρήγορα άφηναν περισσότερους απογόνους.

### Παράδειγμα 3: Ένας κτηνοτρόφος κρατά για αναπαραγωγή μόνο τις αγελάδες με το περισσότερο γάλα. Σε τι μοιάζει και σε τι διαφέρει αυτό από τη φυσική επιλογή;

1. **Μοιάζει** στον μηχανισμό: υπάρχει **ποικιλομορφία** στην ποσότητα γάλακτος, μέρος της είναι **κληρονομική**, και αναπαράγονται μόνο κάποια άτομα. Με τις γενιές, η μέση παραγωγή γάλακτος της φάρμας αυξάνεται.
2. **Διαφέρει** στο ποιος επιλέγει: εδώ ο άνθρωπος, με έναν **σκοπό**. Στη φύση επιλέγει το περιβάλλον, χωρίς σκοπό.
3. **Διαφέρει και στο κριτήριο:** ο κτηνοτρόφος ευνοεί ένα γνώρισμα που ωφελεί τον ίδιο, ακόμα κι αν βλάπτει το ζώο. Μια αγελάδα με τεράστια παραγωγή γάλακτος πιθανότατα δεν θα τα κατάφερνε στη φύση. Η φυσική επιλογή ευνοεί μόνο ό,τι αυξάνει την επιβίωση και την αναπαραγωγή του ίδιου του οργανισμού.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος κατέληξε στην ιδέα της φυσικής επιλογής ανεξάρτητα από τον Δαρβίνο, με αποτέλεσμα οι εργασίες τους να παρουσιαστούν μαζί το 1858;
   - Ο Λινναίος
   - Ο Malthus
   - Ο Wallace
   - Ο Mendel
2. Ποιες δύο παρατηρήσεις μαζί οδηγούν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει ανταγωνισμός για την επιβίωση;
   - Η υπερπαραγωγή απογόνων και οι περιορισμένοι πόροι
   - Η ποικιλομορφία και η κληρονομικότητα
   - Οι μεταλλάξεις και ο ανασυνδυασμός των γονιδίων
   - Τα απολιθώματα και η γεωγραφική κατανομή των ειδών
3. Ένα ζευγάρι κουνέλια αφήνει στη ζωή του κατά μέσο όρο $30$ νεογνά, και ο πληθυσμός μένει σταθερός. Πόσα από αυτά φτάνουν, κατά μέσο όρο, να αναπαραχθούν;
   - $15$
   - $30$
   - $1$
   - $2$
4. Για να αλλάξει ένας πληθυσμός με φυσική επιλογή, ποιο από τα παρακάτω είναι **απαραίτητο**;
   - Να θέλουν τα άτομα να προσαρμοστούν στο περιβάλλον
   - Να υπάρχουν κληρονομήσιμες διαφορές ανάμεσα στα άτομα
   - Να αλλάξει απότομα το περιβάλλον
   - Να εμφανιστεί μια μετάλλαξη τη στιγμή που τη χρειάζεται ο πληθυσμός
5. Ποια είναι η ουσιαστική διαφορά της τεχνητής από τη φυσική επιλογή;
   - Στην τεχνητή επιλογή δεν χρειάζεται κληρονομικότητα
   - Η τεχνητή επιλογή δημιουργεί νέα γνωρίσματα
   - Η φυσική επιλογή είναι πιο γρήγορη
   - Ποιος επιλέγει, και ότι υπάρχει σκοπός
6. Ποιο κενό της θεωρίας του Δαρβίνου κάλυψε η γενετική του 20ού αιώνα;
   - Αν οι πληθυσμοί γεννούν περισσότερους απογόνους από όσους επιβιώνουν
   - Αν τα σημερινά είδη έχουν κοινούς προγόνους
   - Από πού προέρχεται και πώς κληρονομείται η ποικιλομορφία
   - Αν το περιβάλλον επηρεάζει την επιβίωση των οργανισμών
7. Σε ένα νησί με δυνατούς ανέμους, ένα είδος εντόμου έχει σήμερα πολύ πιο κοντά φτερά από τους συγγενείς του στην ηπειρωτική χώρα. Ποια εξήγηση συμφωνεί με τη φυσική επιλογή;
   - Τα έντομα σταμάτησαν να πετούν και τα φτερά τους μίκρυναν από την αχρησία
   - Τα έντομα με κοντά φτερά παρασύρονταν λιγότερο στη θάλασσα και άφηναν περισσότερους απογόνους
   - Ο άνεμος προκάλεσε μεταλλάξεις που έκοψαν τα φτερά
   - Τα έντομα μίκρυναν τα φτερά τους για να προστατέψουν το είδος τους
8. Πώς εξηγεί η θεωρία την εμφάνιση νέων ειδών;
   - Κάθε μετάλλαξη δημιουργεί ένα νέο είδος
   - Τα είδη αλλάζουν όλα μαζί προς την ίδια κατεύθυνση, ώσπου γίνονται άλλα
   - Τα είδη διασταυρώνονται μεταξύ τους και δίνουν νέα
   - Πληθυσμοί σε διαφορετικά περιβάλλοντα αποκλίνουν, ώσπου δεν διασταυρώνονται πια

## Ασκήσεις

1. Ποιο έτος εκδόθηκε «Η καταγωγή των ειδών» του Δαρβίνου;
2. Ανέφερε τις τέσσερις παρατηρήσεις στις οποίες στηρίζεται η θεωρία της φυσικής επιλογής.
3. Μια πέστροφα γεννά $4\,000$ αυγά στη ζωή της, και ο πληθυσμός μένει σταθερός. Τι ποσοστό των αυγών πεθαίνει πριν φτάσει να αναπαραχθεί;
4. Ένας κηπουρός σπέρνει κάθε χρόνο μόνο τους σπόρους από τα φυτά ντομάτας με τους μεγαλύτερους καρπούς.
   α) Πώς λέγεται αυτή η διαδικασία;
   β) Τι θα συμβεί στο μέσο μέγεθος του καρπού μετά από πολλά χρόνια;
   γ) Ποια προϋπόθεση πρέπει να ισχύει για το μέγεθος του καρπού;
5. Σε ένα δάσος, μια ασθένεια σκοτώνει κάθε χρόνο τα περισσότερα κουνέλια, εκτός από λίγα που είναι γενετικά ανθεκτικά. Η ασθένεια συνεχίζεται για πολλά χρόνια.
   α) Τι θα συμβεί στη συχνότητα της ανθεκτικότητας στον πληθυσμό;
   β) Ποιος είναι εδώ ο παράγοντας επιλογής;
   γ) Αν δεν υπήρχε κανένα ανθεκτικό κουνέλι στην αρχή, τι θα γινόταν πιθανότατα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/natural-selection
