# Ειδική άμυνα και ανοσία

> Αντιγόνα, αντισώματα, Β και Τ λεμφοκύτταρα, μνήμη, εμβόλια και ορροί.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/immunity

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τα αντιγόνα και τους αντιγονικούς καθοριστές, και να περιγράφεις τη δομή ενός αντισώματος.
- Να περιγράφεις τον ρόλο των μακροφάγων, των βοηθητικών και κυτταροτοξικών Τ-λεμφοκυττάρων και των Β-λεμφοκυττάρων στην ανοσοβιολογική απόκριση.
- Να διακρίνεις τη χυμική από την κυτταρική ανοσία, και την πρωτογενή από τη δευτερογενή απόκριση.
- Να διακρίνεις την ενεργητική από την παθητική ανοσία, φυσική και τεχνητή, και να εξηγείς πότε δίνεται εμβόλιο και πότε ορός.

## Μια άμυνα με όνομα και διεύθυνση

Η μη ειδική άμυνα αντιμετωπίζει τα περισσότερα μικρόβια. Όταν όμως ένα παθογόνο την ξεπεράσει, ενεργοποιείται ένα σύστημα που λειτουργεί αλλιώς: αναγνωρίζει **το συγκεκριμένο** παθογόνο, φτιάχνει όπλα **μόνο γι' αυτό**, και το **θυμάται** για χρόνια. Αυτή είναι η **ειδική άμυνα**, και η κατάσταση προστασίας που χαρίζει λέγεται **ανοσία**.

Οι πρωταγωνιστές της είναι τα **λεμφοκύτταρα**, ένα είδος λευκών αιμοσφαιρίων. Όλα παράγονται στον **ερυθρό μυελό των οστών**. Τα **Β-λεμφοκύτταρα** ωριμάζουν εκεί· τα **Τ-λεμφοκύτταρα** μεταναστεύουν και ωριμάζουν στον **θύμο αδένα**. Ο μυελός και ο θύμος λέγονται **πρωτογενή λεμφικά όργανα**. Τα ώριμα λεμφοκύτταρα εγκαθίστανται στα **δευτερογενή λεμφικά όργανα**, τους **λεμφαδένες**, τον **σπλήνα**, τις **αμυγδαλές** και τον λεμφικό ιστό του εντέρου, όπου «φιλτράρονται» η λέμφος και το αίμα και όπου τα λεμφοκύτταρα συναντούν τα αντιγόνα.

## Αντιγόνα και αντισώματα

**Αντιγόνο** λέγεται κάθε μόριο που ο οργανισμός αναγνωρίζει ως ξένο και που προκαλεί ειδική ανοσοβιολογική απόκριση. Συνήθως είναι πρωτεΐνες ή πολυσακχαρίτες της επιφάνειας ενός μικροβίου, μια τοξίνη, ή μόρια στην επιφάνεια ξένων κυττάρων. Ένα αντίσωμα δεν «βλέπει» ολόκληρο το αντιγόνο, αλλά μια μικρή περιοχή του, τον **αντιγονικό καθοριστή**. Ένα μικρόβιο έχει πολλά αντιγόνα, και ένα αντιγόνο πολλούς καθοριστές.

Τα **αντισώματα**, ή **ανοσοσφαιρίνες**, είναι πρωτεΐνες σε σχήμα **Υ**. Κάθε μόριο αποτελείται από **τέσσερις πολυπεπτιδικές αλυσίδες**: δύο μεγάλες, τις **βαριές**, και δύο μικρές, τις **ελαφριές**. Στις άκρες των δύο βραχιόνων του Υ βρίσκεται η **μεταβλητή περιοχή**, που διαφέρει από αντίσωμα σε αντίσωμα και σχηματίζει **δύο θέσεις σύνδεσης** με το αντιγόνο. Το υπόλοιπο μόριο, η **σταθερή περιοχή**, είναι ίδιο σε όλα τα αντισώματα της ίδιας κατηγορίας. Στον άνθρωπο υπάρχουν πέντε κατηγορίες ανοσοσφαιρινών.

Η θέση σύνδεσης ταιριάζει με τον αντιγονικό καθοριστή όπως ένα κλειδί σε μια κλειδαριά. Γι' αυτό κάθε αντίσωμα είναι **ειδικό**: δεσμεύεται σε έναν καθοριστή και σε κανέναν άλλο.

Κάθε λεμφοκύτταρο φέρει στη μεμβράνη του **υποδοχείς** για **έναν μόνο** αντιγονικό καθοριστή. Στον οργανισμό σου κυκλοφορούν εκατομμύρια διαφορετικά λεμφοκύτταρα, το καθένα «έτοιμο» για έναν καθοριστή, πριν καν τον συναντήσει. Όταν εμφανιστεί ένα αντιγόνο, **επιλέγονται** μόνο τα λίγα που ταιριάζουν, και αυτά πολλαπλασιάζονται.

## Η ανοσοβιολογική απόκριση, βήμα βήμα

1. **Παρουσίαση.** Ένα **μακροφάγο** φαγοκυτταρώνει το μικρόβιο, το διασπά και εκθέτει κομμάτια των αντιγόνων του στην επιφάνειά του. Γίνεται **αντιγονοπαρουσιαστικό κύτταρο**.
2. **Συντονισμός.** Ένα **βοηθητικό Τ-λεμφοκύτταρο** με τον κατάλληλο υποδοχέα αναγνωρίζει το αντιγόνο που παρουσιάζει το μακροφάγο, ενεργοποιείται, πολλαπλασιάζεται και εκκρίνει χημικές ουσίες που ενεργοποιούν τα Β-λεμφοκύτταρα και τα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα. Χωρίς βοηθητικά Τ, η ειδική άμυνα σχεδόν δεν ξεκινά.
3. **Δύο σκέλη δράσης**, που περιγράφονται παρακάτω: η χυμική και η κυτταρική ανοσία.
4. **Τέλος και μνήμη.** Όταν το αντιγόνο εξαλειφθεί, τα **κατασταλτικά Τ-λεμφοκύτταρα** σταματούν την απόκριση. Μένουν **κύτταρα μνήμης**, Β και Τ, που ζουν για χρόνια.

**Χυμική ανοσία.** Τα ενεργοποιημένα **Β-λεμφοκύτταρα** πολλαπλασιάζονται και διαφοροποιούνται σε **πλασματοκύτταρα**, που εκκρίνουν τεράστιες ποσότητες αντισωμάτων στο αίμα και στη λέμφο, και σε **Β-λεμφοκύτταρα μνήμης**. Τα αντισώματα δεν σκοτώνουν τα ίδια το μικρόβιο. Δεσμεύονται στα αντιγόνα του και:

- **εξουδετερώνουν** ιούς και τοξίνες, ώστε να μη μπορούν να προσκολληθούν σε κύτταρα,
- **συγκολλούν** μικρόβια σε συσσωματώματα, χάρη στις δύο θέσεις σύνδεσης,
- **ενεργοποιούν το συμπλήρωμα**,
- **διευκολύνουν τη φαγοκυττάρωση**, σημαδεύοντας το μικρόβιο.

Η χυμική ανοσία δρα σε ό,τι κυκλοφορεί **έξω από τα κύτταρα**: βακτήρια, τοξίνες, ελεύθερους ιούς.

**Κυτταρική ανοσία.** Τα ενεργοποιημένα **κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα** αναγνωρίζουν κύτταρα του ίδιου του οργανισμού που φέρουν ξένα αντιγόνα στην επιφάνειά τους: κύτταρα **μολυσμένα από ιό**, **καρκινικά** κύτταρα, κύτταρα **μοσχεύματος**. Προσκολλώνται σε αυτά και ελευθερώνουν πρωτεΐνες που ανοίγουν πόρους στη μεμβράνη τους και τα καταστρέφουν. Έτσι ο οργανισμός φτάνει τους ιούς εκεί όπου τα αντισώματα δεν φτάνουν: μέσα στα κύτταρα.

## Πρωτογενής και δευτερογενής απόκριση

Την **πρώτη** φορά που ο οργανισμός συναντά ένα αντιγόνο, η **πρωτογενής απόκριση** αργεί: χρειάζονται μέρες ώσπου να επιλεγούν και να πολλαπλασιαστούν τα κατάλληλα λεμφοκύτταρα, και τα αντισώματα φτάνουν στο μέγιστο σε περίπου δύο εβδομάδες. Στο μεταξύ το παθογόνο πολλαπλασιάζεται, και ο άνθρωπος αρρωσταίνει.

Τη **δεύτερη** φορά, τα κύτταρα μνήμης ενεργοποιούνται αμέσως. Η **δευτερογενής απόκριση** είναι **ταχύτερη**, **ισχυρότερη** (πολύ περισσότερα αντισώματα) και **διαρκεί περισσότερο**. Συνήθως το παθογόνο εξουδετερώνεται πριν εμφανιστούν συμπτώματα.

> **Κλειδί**
>
> Η ειδική άμυνα έχει τρία γνωρίσματα που η μη ειδική δεν έχει: **εξειδίκευση** (κάθε λεμφοκύτταρο και κάθε αντίσωμα για έναν καθοριστή), **μνήμη** (τα κύτταρα μνήμης) και **διάκριση του «εαυτού» από το «ξένο»**. Το τρίτο θα το δεις να αστοχεί στην επόμενη ενότητα.

## Ενεργητική και παθητική ανοσία

**Ενεργητική** είναι η ανοσία που χτίζει **ο ίδιος** ο οργανισμός, με δικά του λεμφοκύτταρα: αργεί να αποκτηθεί, αλλά αφήνει μνήμη και διαρκεί χρόνια.

- **Φυσική** ενεργητική: μετά από μια λοίμωξη.
- **Τεχνητή** ενεργητική: μετά από **εμβόλιο**. Το εμβόλιο περιέχει αντιγόνα του παθογόνου χωρίς να προκαλεί την ασθένεια: εξασθενημένα ή νεκρά μικρόβια, τμήματά τους, αδρανοποιημένες τοξίνες (**τοξοειδή**), ή τις οδηγίες για να φτιάξουν τα κύτταρα ένα αντιγόνο. Η πρώτη δόση προκαλεί πρωτογενή απόκριση· οι επόμενες, **αναμνηστικές**, δευτερογενή.

**Παθητική** είναι η ανοσία που προέρχεται από **έτοιμα αντισώματα** που φτιάχτηκαν σε άλλον οργανισμό. Δρα **αμέσως**, αλλά δεν αφήνει μνήμη· τα αντισώματα διασπώνται μέσα σε λίγες εβδομάδες ή μήνες.

- **Φυσική** παθητική: αντισώματα της μητέρας περνούν από τον **πλακούντα** στο έμβρυο και με το **μητρικό γάλα** στο βρέφος.
- **Τεχνητή** παθητική: με **ορό**, δηλαδή σκεύασμα έτοιμων αντισωμάτων, όπως ο αντιτετανικός ορός ή ο αντιοφικός ορός για το δάγκωμα φιδιού.

Ο **Edward Jenner** έκανε το 1796 τον πρώτο εμβολιασμό κατά της ευλογιάς. Ο **Louis Pasteur** ανέπτυξε, μεταξύ άλλων, το εμβόλιο κατά της λύσσας, που δοκιμάστηκε για πρώτη φορά σε άνθρωπο το 1885.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους ανοσία;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο ορός είναι ένα πιο δυνατό εμβόλιο.» **Όχι.** Το εμβόλιο δίνει **αντιγόνα** και βάζει τον οργανισμό να φτιάξει δικά του αντισώματα και κύτταρα μνήμης: προστατεύει για χρόνια, αλλά όχι αμέσως. Ο ορός δίνει **έτοιμα αντισώματα**: προστατεύει αμέσως, αλλά για λίγο, και δεν αφήνει μνήμη. Γι' αυτό ο ορός είναι για το επείγον και το εμβόλιο για την πρόληψη.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μυελός** (ωρίμανση Β) και **θύμος** (ωρίμανση Τ): πρωτογενή λεμφικά όργανα. Λεμφαδένες, σπλήνας, αμυγδαλές: δευτερογενή.
> - **Αντιγόνο** → αναγνωρίζεται στον **αντιγονικό καθοριστή**. **Αντίσωμα**: Υ, 4 αλυσίδες (2 βαριές, 2 ελαφριές), 2 θέσεις σύνδεσης στη μεταβλητή περιοχή.
> - Μακροφάγο παρουσιάζει → **βοηθητικό Τ** ενεργοποιεί → **Β** (πλασματοκύτταρα, αντισώματα: χυμική) και **κυτταροτοξικά Τ** (καταστροφή μολυσμένων κυττάρων: κυτταρική) → **κατασταλτικά Τ** σταματούν → **κύτταρα μνήμης**.
> - **Δευτερογενής** απόκριση: ταχύτερη, ισχυρότερη, χάρη στη μνήμη.
> - **Ενεργητική** (λοίμωξη, εμβόλιο): αργή, μακροχρόνια. **Παθητική** (μητέρα, ορός): άμεση, προσωρινή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα κουνέλι χορηγείται την ημέρα 0 το αντιγόνο Α. Την ημέρα 30 χορηγούνται μαζί το Α και ένα νέο αντιγόνο, το Β. Πώς θα διαφέρουν τα αντισώματα κατά του Α και κατά του Β μετά την ημέρα 30;

1. Μετά την ημέρα $0$ γίνεται **πρωτογενής** απόκριση στο Α. Μένουν κύτταρα μνήμης ειδικά για τους αντιγονικούς καθοριστές του Α.
2. Την ημέρα $30$, το Α το «ξέρει» ο οργανισμός: τα κύτταρα μνήμης δίνουν **δευτερογενή** απόκριση. Τα αντισώματα κατά του Α αυξάνονται μέσα σε λίγες μέρες και φτάνουν πολύ υψηλότερα από την πρώτη φορά.
3. Το Β το συναντά **πρώτη φορά**. Τα κύτταρα μνήμης του Α δεν το αναγνωρίζουν, γιατί η μνήμη είναι ειδική. Κατά του Β γίνεται **πρωτογενής** απόκριση: αργή και χαμηλή, όπως ήταν για το Α την ημέρα $0$.
4. **Συμπέρασμα:** στο ίδιο ζώο, την ίδια μέρα, δύο αντιγόνα δίνουν δύο εντελώς διαφορετικές αποκρίσεις. Η μνήμη αφορά μόνο το αντιγόνο που την προκάλεσε.

### Παράδειγμα 2: Ένας αγρότης που δεν έχει εμβολιαστεί ποτέ κατά του τετάνου τραυματίζεται βαθιά με ένα εργαλείο στο χωράφι. Γιατί ο γιατρός μπορεί να του δώσει και αντιτετανικό ορό και εμβόλιο;

1. Ο κίνδυνος είναι **άμεσος**: αν μπήκαν ενδοσπόρια, η τοξίνη μπορεί να παραχθεί μέσα σε λίγες μέρες. Χωρίς προηγούμενο εμβόλιο, ο αγρότης δεν έχει κύτταρα μνήμης, και μια πρωτογενής απόκριση θα αργήσει.
2. Ο **ορός** δίνει έτοιμα αντισώματα που εξουδετερώνουν την τοξίνη **αμέσως**: τεχνητή παθητική ανοσία. Η προστασία όμως διαρκεί λίγες εβδομάδες.
3. Το **εμβόλιο** (τοξοειδές) βάζει τον οργανισμό του να φτιάξει δικά του αντισώματα και κύτταρα μνήμης: τεχνητή ενεργητική ανοσία, που χρειάζεται χρόνο αλλά κρατά χρόνια.
4. Ο ένας τρόπος καλύπτει το **τώρα** και ο άλλος το **μετά**. Την απόφαση για το τι χρειάζεται σε κάθε τραύμα την παίρνει ο γιατρός.

### Παράδειγμα 3: Σε νεογέννητα ποντίκια αφαιρείται ο θύμος αδένας. Όταν μεγαλώσουν, απορρίπτουν πολύ αργά ένα μόσχευμα δέρματος από άλλο ποντίκι, και φτιάχνουν ελάχιστα αντισώματα όταν τους χορηγηθεί ένα αντιγόνο. Πώς εξηγούνται και τα δύο αποτελέσματα;

1. Στον θύμο ωριμάζουν τα **Τ-λεμφοκύτταρα**. Χωρίς θύμο από τη γέννηση, τα ποντίκια έχουν ελάχιστα λειτουργικά Τ-λεμφοκύτταρα.
2. **Το μόσχευμα:** την απόρριψη ξένων κυττάρων την κάνουν τα **κυτταροτοξικά Τ** (κυτταρική ανοσία). Χωρίς αυτά, το ξένο δέρμα μένει πολύ περισσότερο.
3. **Τα αντισώματα:** τα φτιάχνουν τα Β-λεμφοκύτταρα, που ωριμάζουν στον μυελό και άρα υπάρχουν. Για να ενεργοποιηθούν όμως, χρειάζονται στις περισσότερες περιπτώσεις τα **βοηθητικά Τ**, που λείπουν.
4. **Συμπέρασμα:** τα Τ-λεμφοκύτταρα είναι απαραίτητα και για τις δύο μορφές ειδικής άμυνας: άμεσα για την κυτταρική, μέσω των βοηθητικών Τ για τη χυμική.

## Ερωτήσεις

1. Πού ωριμάζουν τα Τ-λεμφοκύτταρα;
   - Στον ερυθρό μυελό των οστών
   - Στους λεμφαδένες
   - Στον θύμο αδένα
   - Στον σπλήνα
2. Πόσες πολυπεπτιδικές αλυσίδες και πόσες θέσεις σύνδεσης με αντιγόνο έχει ένα μόριο αντισώματος;
   - Δύο αλυσίδες και μία θέση σύνδεσης
   - Τέσσερις αλυσίδες και δύο θέσεις σύνδεσης
   - Τέσσερις αλυσίδες και τέσσερις θέσεις σύνδεσης
   - Δύο αλυσίδες και δύο θέσεις σύνδεσης
3. Ποια κύτταρα εκκρίνουν τα αντισώματα;
   - Τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα
   - Τα μακροφάγα
   - Τα πλασματοκύτταρα
   - Τα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα
4. Ένας ιός έχει μπει σε κύτταρα του ήπατος και πολλαπλασιάζεται εκεί. Ποιος μηχανισμός μπορεί να τον αντιμετωπίσει μέσα στα κύτταρα;
   - Τα αντισώματα, που μπαίνουν στα μολυσμένα κύτταρα
   - Τα κυτταροτοξικά Τ, που καταστρέφουν τα κύτταρα αυτά
   - Η λυσοζύμη, που διασπά το καψίδιο του ιού
   - Τα κατασταλτικά Τ, που σταματούν τον πολλαπλασιασμό του
5. Ποια είναι η αιτία που η δευτερογενής απόκριση είναι ταχύτερη από την πρωτογενή;
   - Το μικρόβιο έχει εξασθενήσει από την πρώτη συνάντηση
   - Τα αντισώματα της πρώτης φοράς κυκλοφορούν ακόμα σε υψηλά επίπεδα
   - Υπάρχουν κύτταρα μνήμης ειδικά για αυτό το αντιγόνο
   - Η μη ειδική άμυνα έχει μάθει να το αναγνωρίζει
6. Ένα βρέφος παίρνει αντισώματα με το μητρικό γάλα. Τι ανοσία είναι αυτή;
   - Ενεργητική φυσική
   - Ενεργητική τεχνητή
   - Παθητική φυσική
   - Παθητική τεχνητή
7. Γιατί τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα θεωρούνται κεντρικά για την ειδική άμυνα;
   - Είναι τα μόνα κύτταρα που φαγοκυτταρώνουν μικρόβια
   - Ενεργοποιούν τα Β και τα κυτταροτοξικά Τ
   - Εκκρίνουν τα περισσότερα αντισώματα του αίματος
   - Καταστρέφουν μόνα τους τα καρκινικά κύτταρα
8. Ποια είναι η διαφορά του ορού από το εμβόλιο;
   - Ο ορός περιέχει αντιγόνα, το εμβόλιο έτοιμα αντισώματα
   - Ο ορός αφήνει κύτταρα μνήμης, το εμβόλιο όχι
   - Ο ορός δρα μετά από δύο εβδομάδες, το εμβόλιο αμέσως
   - Ο ορός δρα αμέσως αλλά για λίγο, χωρίς μνήμη

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η μικρή περιοχή του αντιγόνου στην οποία προσδένεται το αντίσωμα;
2. Ποια είναι τα δύο πρωτογενή λεμφικά όργανα, και ποια λεμφοκύτταρα ωριμάζουν στο καθένα;
3. Τι είδους ανοσία (ενεργητική ή παθητική, φυσική ή τεχνητή) αποκτά κανείς σε καθεμία περίπτωση: (α) εμβόλιο κατά της ιλαράς, (β) αντισώματα από τον πλακούντα;
4. Αναφέρε τέσσερις τρόπους με τους οποίους τα αντισώματα συμβάλλουν στην εξουδετέρωση ενός μικροβίου.
5. Η επιφάνεια ενός βακτηρίου έχει πολλά αντίγραφα δύο αντιγονικών καθοριστών, του Κ1 και του Κ2.
   α) Πόσα διαφορετικά είδη αντισωμάτων, ως προς την εξειδίκευση, μπορεί να φτιάξει ο οργανισμός εναντίον τους;
   β) Με πόσους καθοριστές Κ1 μπορεί να συνδεθεί ταυτόχρονα ένα μόριο αντισώματος κατά του Κ1;
   γ) Πώς λέγεται η δράση όπου τέτοια αντισώματα ενώνουν πολλά βακτήρια σε ένα συσσωμάτωμα;
6. Μια μητέρα είναι εμβολιασμένη κατά του τετάνου. Το μωρό της γεννιέται με αντισώματα κατά της τοξίνης του τετάνου.
   α) Τι είδους ανοσία έχει το μωρό τους πρώτους μήνες;
   β) Έχει το μωρό δικά του κύτταρα μνήμης για την τοξίνη;
   γ) Τι συμβαίνει στα μητρικά αντισώματα με τον καιρό, ώστε το μωρό να χρειάζεται δικό του εμβόλιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/immunity
