Ειδική άμυνα και ανοσία
Αντιγόνα, αντισώματα, Β και Τ λεμφοκύτταρα, μνήμη, εμβόλια και ορροί.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §1.3
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις τα αντιγόνα και τους αντιγονικούς καθοριστές, και να περιγράφεις τη δομή ενός αντισώματος.
- Να περιγράφεις τον ρόλο των μακροφάγων, των βοηθητικών και κυτταροτοξικών Τ-λεμφοκυττάρων και των Β-λεμφοκυττάρων στην ανοσοβιολογική απόκριση.
- Να διακρίνεις τη χυμική από την κυτταρική ανοσία, και την πρωτογενή από τη δευτερογενή απόκριση.
- Να διακρίνεις την ενεργητική από την παθητική ανοσία, φυσική και τεχνητή, και να εξηγείς πότε δίνεται εμβόλιο και πότε ορός.
Μια άμυνα με όνομα και διεύθυνση
Η μη ειδική άμυνα αντιμετωπίζει τα περισσότερα μικρόβια. Όταν όμως ένα παθογόνο την ξεπεράσει, ενεργοποιείται ένα σύστημα που λειτουργεί αλλιώς: αναγνωρίζει το συγκεκριμένο παθογόνο, φτιάχνει όπλα μόνο γι' αυτό, και το θυμάται για χρόνια. Αυτή είναι η ειδική άμυνα, και η κατάσταση προστασίας που χαρίζει λέγεται ανοσία.
Οι πρωταγωνιστές της είναι τα λεμφοκύτταρα, ένα είδος λευκών αιμοσφαιρίων. Όλα παράγονται στον ερυθρό μυελό των οστών. Τα Β-λεμφοκύτταρα ωριμάζουν εκεί· τα Τ-λεμφοκύτταρα μεταναστεύουν και ωριμάζουν στον θύμο αδένα. Ο μυελός και ο θύμος λέγονται πρωτογενή λεμφικά όργανα. Τα ώριμα λεμφοκύτταρα εγκαθίστανται στα δευτερογενή λεμφικά όργανα, τους λεμφαδένες, τον σπλήνα, τις αμυγδαλές και τον λεμφικό ιστό του εντέρου, όπου «φιλτράρονται» η λέμφος και το αίμα και όπου τα λεμφοκύτταρα συναντούν τα αντιγόνα.
Αντιγόνα και αντισώματα
Αντιγόνο λέγεται κάθε μόριο που ο οργανισμός αναγνωρίζει ως ξένο και που προκαλεί ειδική ανοσοβιολογική απόκριση. Συνήθως είναι πρωτεΐνες ή πολυσακχαρίτες της επιφάνειας ενός μικροβίου, μια τοξίνη, ή μόρια στην επιφάνεια ξένων κυττάρων. Ένα αντίσωμα δεν «βλέπει» ολόκληρο το αντιγόνο, αλλά μια μικρή περιοχή του, τον αντιγονικό καθοριστή. Ένα μικρόβιο έχει πολλά αντιγόνα, και ένα αντιγόνο πολλούς καθοριστές.
Τα αντισώματα, ή ανοσοσφαιρίνες, είναι πρωτεΐνες σε σχήμα Υ. Κάθε μόριο αποτελείται από τέσσερις πολυπεπτιδικές αλυσίδες: δύο μεγάλες, τις βαριές, και δύο μικρές, τις ελαφριές. Στις άκρες των δύο βραχιόνων του Υ βρίσκεται η μεταβλητή περιοχή, που διαφέρει από αντίσωμα σε αντίσωμα και σχηματίζει δύο θέσεις σύνδεσης με το αντιγόνο. Το υπόλοιπο μόριο, η σταθερή περιοχή, είναι ίδιο σε όλα τα αντισώματα της ίδιας κατηγορίας. Στον άνθρωπο υπάρχουν πέντε κατηγορίες ανοσοσφαιρινών.
Η θέση σύνδεσης ταιριάζει με τον αντιγονικό καθοριστή όπως ένα κλειδί σε μια κλειδαριά. Γι' αυτό κάθε αντίσωμα είναι ειδικό: δεσμεύεται σε έναν καθοριστή και σε κανέναν άλλο.
Κάθε λεμφοκύτταρο φέρει στη μεμβράνη του υποδοχείς για έναν μόνο αντιγονικό καθοριστή. Στον οργανισμό σου κυκλοφορούν εκατομμύρια διαφορετικά λεμφοκύτταρα, το καθένα «έτοιμο» για έναν καθοριστή, πριν καν τον συναντήσει. Όταν εμφανιστεί ένα αντιγόνο, επιλέγονται μόνο τα λίγα που ταιριάζουν, και αυτά πολλαπλασιάζονται.
Η ανοσοβιολογική απόκριση, βήμα βήμα
- Παρουσίαση. Ένα μακροφάγο φαγοκυτταρώνει το μικρόβιο, το διασπά και εκθέτει κομμάτια των αντιγόνων του στην επιφάνειά του. Γίνεται αντιγονοπαρουσιαστικό κύτταρο.
- Συντονισμός. Ένα βοηθητικό Τ-λεμφοκύτταρο με τον κατάλληλο υποδοχέα αναγνωρίζει το αντιγόνο που παρουσιάζει το μακροφάγο, ενεργοποιείται, πολλαπλασιάζεται και εκκρίνει χημικές ουσίες που ενεργοποιούν τα Β-λεμφοκύτταρα και τα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα. Χωρίς βοηθητικά Τ, η ειδική άμυνα σχεδόν δεν ξεκινά.
- Δύο σκέλη δράσης, που περιγράφονται παρακάτω: η χυμική και η κυτταρική ανοσία.
- Τέλος και μνήμη. Όταν το αντιγόνο εξαλειφθεί, τα κατασταλτικά Τ-λεμφοκύτταρα σταματούν την απόκριση. Μένουν κύτταρα μνήμης, Β και Τ, που ζουν για χρόνια.
Χυμική ανοσία. Τα ενεργοποιημένα Β-λεμφοκύτταρα πολλαπλασιάζονται και διαφοροποιούνται σε πλασματοκύτταρα, που εκκρίνουν τεράστιες ποσότητες αντισωμάτων στο αίμα και στη λέμφο, και σε Β-λεμφοκύτταρα μνήμης. Τα αντισώματα δεν σκοτώνουν τα ίδια το μικρόβιο. Δεσμεύονται στα αντιγόνα του και:
- εξουδετερώνουν ιούς και τοξίνες, ώστε να μη μπορούν να προσκολληθούν σε κύτταρα,
- συγκολλούν μικρόβια σε συσσωματώματα, χάρη στις δύο θέσεις σύνδεσης,
- ενεργοποιούν το συμπλήρωμα,
- διευκολύνουν τη φαγοκυττάρωση, σημαδεύοντας το μικρόβιο.
Η χυμική ανοσία δρα σε ό,τι κυκλοφορεί έξω από τα κύτταρα: βακτήρια, τοξίνες, ελεύθερους ιούς.
Κυτταρική ανοσία. Τα ενεργοποιημένα κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα αναγνωρίζουν κύτταρα του ίδιου του οργανισμού που φέρουν ξένα αντιγόνα στην επιφάνειά τους: κύτταρα μολυσμένα από ιό, καρκινικά κύτταρα, κύτταρα μοσχεύματος. Προσκολλώνται σε αυτά και ελευθερώνουν πρωτεΐνες που ανοίγουν πόρους στη μεμβράνη τους και τα καταστρέφουν. Έτσι ο οργανισμός φτάνει τους ιούς εκεί όπου τα αντισώματα δεν φτάνουν: μέσα στα κύτταρα.
Πρωτογενής και δευτερογενής απόκριση
Την πρώτη φορά που ο οργανισμός συναντά ένα αντιγόνο, η πρωτογενής απόκριση αργεί: χρειάζονται μέρες ώσπου να επιλεγούν και να πολλαπλασιαστούν τα κατάλληλα λεμφοκύτταρα, και τα αντισώματα φτάνουν στο μέγιστο σε περίπου δύο εβδομάδες. Στο μεταξύ το παθογόνο πολλαπλασιάζεται, και ο άνθρωπος αρρωσταίνει.
Τη δεύτερη φορά, τα κύτταρα μνήμης ενεργοποιούνται αμέσως. Η δευτερογενής απόκριση είναι ταχύτερη, ισχυρότερη (πολύ περισσότερα αντισώματα) και διαρκεί περισσότερο. Συνήθως το παθογόνο εξουδετερώνεται πριν εμφανιστούν συμπτώματα.
Ενεργητική και παθητική ανοσία
Ενεργητική είναι η ανοσία που χτίζει ο ίδιος ο οργανισμός, με δικά του λεμφοκύτταρα: αργεί να αποκτηθεί, αλλά αφήνει μνήμη και διαρκεί χρόνια.
- Φυσική ενεργητική: μετά από μια λοίμωξη.
- Τεχνητή ενεργητική: μετά από εμβόλιο. Το εμβόλιο περιέχει αντιγόνα του παθογόνου χωρίς να προκαλεί την ασθένεια: εξασθενημένα ή νεκρά μικρόβια, τμήματά τους, αδρανοποιημένες τοξίνες (τοξοειδή), ή τις οδηγίες για να φτιάξουν τα κύτταρα ένα αντιγόνο. Η πρώτη δόση προκαλεί πρωτογενή απόκριση· οι επόμενες, αναμνηστικές, δευτερογενή.
Παθητική είναι η ανοσία που προέρχεται από έτοιμα αντισώματα που φτιάχτηκαν σε άλλον οργανισμό. Δρα αμέσως, αλλά δεν αφήνει μνήμη· τα αντισώματα διασπώνται μέσα σε λίγες εβδομάδες ή μήνες.
- Φυσική παθητική: αντισώματα της μητέρας περνούν από τον πλακούντα στο έμβρυο και με το μητρικό γάλα στο βρέφος.
- Τεχνητή παθητική: με ορό, δηλαδή σκεύασμα έτοιμων αντισωμάτων, όπως ο αντιτετανικός ορός ή ο αντιοφικός ορός για το δάγκωμα φιδιού.
Ο Edward Jenner έκανε το 1796 τον πρώτο εμβολιασμό κατά της ευλογιάς. Ο Louis Pasteur ανέπτυξε, μεταξύ άλλων, το εμβόλιο κατά της λύσσας, που δοκιμάστηκε για πρώτη φορά σε άνθρωπο το 1885.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα κουνέλι χορηγείται την ημέρα 0 το αντιγόνο Α. Την ημέρα 30 χορηγούνται μαζί το Α και ένα νέο αντιγόνο, το Β. Πώς θα διαφέρουν τα αντισώματα κατά του Α και κατά του Β μετά την ημέρα 30;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μετά την ημέρα γίνεται πρωτογενής απόκριση στο Α. Μένουν κύτταρα μνήμης ειδικά για τους αντιγονικούς καθοριστές του Α.
Την ημέρα , το Α το «ξέρει» ο οργανισμός: τα κύτταρα μνήμης δίνουν δευτερογενή απόκριση. Τα αντισώματα κατά του Α αυξάνονται μέσα σε λίγες μέρες και φτάνουν πολύ υψηλότερα από την πρώτη φορά.
Το Β το συναντά πρώτη φορά. Τα κύτταρα μνήμης του Α δεν το αναγνωρίζουν, γιατί η μνήμη είναι ειδική. Κατά του Β γίνεται πρωτογενής απόκριση: αργή και χαμηλή, όπως ήταν για το Α την ημέρα .
Συμπέρασμα: στο ίδιο ζώο, την ίδια μέρα, δύο αντιγόνα δίνουν δύο εντελώς διαφορετικές αποκρίσεις. Η μνήμη αφορά μόνο το αντιγόνο που την προκάλεσε.
Παράδειγμα 2
Ένας αγρότης που δεν έχει εμβολιαστεί ποτέ κατά του τετάνου τραυματίζεται βαθιά με ένα εργαλείο στο χωράφι. Γιατί ο γιατρός μπορεί να του δώσει και αντιτετανικό ορό και εμβόλιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο κίνδυνος είναι άμεσος: αν μπήκαν ενδοσπόρια, η τοξίνη μπορεί να παραχθεί μέσα σε λίγες μέρες. Χωρίς προηγούμενο εμβόλιο, ο αγρότης δεν έχει κύτταρα μνήμης, και μια πρωτογενής απόκριση θα αργήσει.
Ο ορός δίνει έτοιμα αντισώματα που εξουδετερώνουν την τοξίνη αμέσως: τεχνητή παθητική ανοσία. Η προστασία όμως διαρκεί λίγες εβδομάδες.
Το εμβόλιο (τοξοειδές) βάζει τον οργανισμό του να φτιάξει δικά του αντισώματα και κύτταρα μνήμης: τεχνητή ενεργητική ανοσία, που χρειάζεται χρόνο αλλά κρατά χρόνια.
Ο ένας τρόπος καλύπτει το τώρα και ο άλλος το μετά. Την απόφαση για το τι χρειάζεται σε κάθε τραύμα την παίρνει ο γιατρός.
Παράδειγμα 3
Σε νεογέννητα ποντίκια αφαιρείται ο θύμος αδένας. Όταν μεγαλώσουν, απορρίπτουν πολύ αργά ένα μόσχευμα δέρματος από άλλο ποντίκι, και φτιάχνουν ελάχιστα αντισώματα όταν τους χορηγηθεί ένα αντιγόνο. Πώς εξηγούνται και τα δύο αποτελέσματα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στον θύμο ωριμάζουν τα Τ-λεμφοκύτταρα. Χωρίς θύμο από τη γέννηση, τα ποντίκια έχουν ελάχιστα λειτουργικά Τ-λεμφοκύτταρα.
Το μόσχευμα: την απόρριψη ξένων κυττάρων την κάνουν τα κυτταροτοξικά Τ (κυτταρική ανοσία). Χωρίς αυτά, το ξένο δέρμα μένει πολύ περισσότερο.
Τα αντισώματα: τα φτιάχνουν τα Β-λεμφοκύτταρα, που ωριμάζουν στον μυελό και άρα υπάρχουν. Για να ενεργοποιηθούν όμως, χρειάζονται στις περισσότερες περιπτώσεις τα βοηθητικά Τ, που λείπουν.
Συμπέρασμα: τα Τ-λεμφοκύτταρα είναι απαραίτητα και για τις δύο μορφές ειδικής άμυνας: άμεσα για την κυτταρική, μέσω των βοηθητικών Τ για τη χυμική.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται η μικρή περιοχή του αντιγόνου στην οποία προσδένεται το αντίσωμα;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις τα αντιγόνα και τους αντιγονικούς καθοριστές, και να περιγράφεις τη δομή ενός αντισώματος.
- Να περιγράφεις τον ρόλο των μακροφάγων, των βοηθητικών και κυτταροτοξικών Τ-λεμφοκυττάρων και των Β-λεμφοκυττάρων στην ανοσοβιολογική απόκριση.
- Να διακρίνεις τη χυμική από την κυτταρική ανοσία, και την πρωτογενή από τη δευτερογενή απόκριση.
- Να διακρίνεις την ενεργητική από την παθητική ανοσία, φυσική και τεχνητή, και να εξηγείς πότε δίνεται εμβόλιο και πότε ορός.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.