# Όταν το ανοσοποιητικό αστοχεί

> Αλλεργίες, αυτοάνοσα νοσήματα, ανοσοανεπάρκειες και το AIDS.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/immune-disorders

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τον μηχανισμό της αλλεργίας, από την ευαισθητοποίηση ως την απελευθέρωση ισταμίνης, και τι είναι το αναφυλακτικό σοκ.
- Να περιγράφεις τι είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα και να δίνεις παραδείγματα.
- Να διακρίνεις τις συγγενείς από τις επίκτητες ανοσοανεπάρκειες.
- Να εξηγείς πώς ο HIV εξασθενεί την ειδική άμυνα, πώς μεταδίδεται και πώς δεν μεταδίδεται, και ποια είναι τα στάδια της πορείας της λοίμωξης.

## Τρεις τρόποι να αστοχήσει

Το ανοσοβιολογικό σύστημα πρέπει να κάνει δύο πράγματα σωστά: να αντιδρά στο **ξένο** και επικίνδυνο, και να **μην** αντιδρά στον **εαυτό** ούτε σε ό,τι είναι ακίνδυνο. Κάθε απόκλιση από αυτή την ισορροπία προκαλεί πρόβλημα:

- αντιδρά **υπερβολικά** σε κάτι ακίνδυνο: **αλλεργία**,
- αντιδρά **εναντίον του ίδιου του οργανισμού**: **αυτοάνοσο νόσημα**,
- αντιδρά **ανεπαρκώς**: **ανοσοανεπάρκεια**.

## Αλλεργίες

**Αλλεργία** είναι μια υπερβολική αντίδραση του ανοσοβιολογικού συστήματος σε ουσίες που για τους περισσότερους ανθρώπους είναι ακίνδυνες. Οι ουσίες αυτές λέγονται **αλλεργιογόνα**: η γύρη, τα ακάρεα της σκόνης, το τρίχωμα ζώων, κάποιες τροφές (ξηροί καρποί, θαλασσινά, αυγά), το δηλητήριο της μέλισσας, κάποια φάρμακα, όπως η πενικιλίνη.

Η αλλεργία χρειάζεται **δύο** συναντήσεις με το αλλεργιογόνο.

1. **Ευαισθητοποίηση.** Την πρώτη φορά, Β-λεμφοκύτταρα φτιάχνουν αντισώματα κατά του αλλεργιογόνου. Αυτά τα αντισώματα δεν κυκλοφορούν ελεύθερα, αλλά προσδένονται στην επιφάνεια των **σιτευτικών κυττάρων** των ιστών. Δεν εμφανίζεται κανένα σύμπτωμα.
2. **Αλλεργική αντίδραση.** Την επόμενη φορά, το αλλεργιογόνο δεσμεύεται στα αντισώματα που βρίσκονται πάνω στα σιτευτικά κύτταρα. Αυτά ελευθερώνουν μαζικά **ισταμίνη** και άλλες ουσίες.

Η ισταμίνη, όπως στη φλεγμονή, διαστέλλει τα αγγεία και αυξάνει τη διαπερατότητά τους, και επιπλέον προκαλεί σύσπαση των λείων μυών των βρόγχων και έκκριση βλέννας. Το αποτέλεσμα: φτέρνισμα, καταρροή, δακρύρροια, κνησμός, εξάνθημα, και σε κάποιους δύσπνοια (αλλεργικό άσθμα). Τα φάρμακα που μπλοκάρουν τη δράση της ισταμίνης λέγονται **αντιισταμινικά**.

Η πιο σοβαρή μορφή είναι το **αναφυλακτικό σοκ**: η αντίδραση γενικεύεται σε όλο το σώμα, η αρτηριακή πίεση πέφτει απότομα και οι αεραγωγοί στενεύουν. Είναι **απειλητικό για τη ζωή** και αντιμετωπίζεται επειγόντως.

## Αυτοάνοσα νοσήματα

Κανονικά, τα λεμφοκύτταρα που θα αντιδρούσαν στα αντιγόνα του ίδιου του οργανισμού απομακρύνονται ή αδρανοποιούνται κατά την ωρίμανσή τους. Όταν αυτός ο έλεγχος αποτύχει, λεμφοκύτταρα και αντισώματα επιτίθενται σε **φυσιολογικούς ιστούς**. Αυτά είναι τα **αυτοάνοσα νοσήματα**. Είναι συνήθως **χρόνια** και η αιτία τους είναι συνδυασμός γενετικής προδιάθεσης και περιβαλλοντικών παραγόντων.

| Νόσημα                          | Τι προσβάλλεται                                                   |
| ------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1     | τα κύτταρα του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη                  |
| Σκλήρυνση κατά πλάκας           | το έλυτρο μυελίνης των νευρώνων του κεντρικού νευρικού συστήματος |
| Ρευματοειδής αρθρίτιδα          | οι αρθρώσεις                                                      |
| Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος | πολλά όργανα: δέρμα, αρθρώσεις, νεφροί                            |

## Ανοσοανεπάρκειες

Όταν η άμυνα είναι **ελλιπής**, ο οργανισμός δεν αντιμετωπίζει λοιμώξεις που ένας υγιής περνά εύκολα.

- **Συγγενείς** (κληρονομικές) ανοσοανεπάρκειες οφείλονται σε γονίδια. Η πιο βαριά είναι η **σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια**, όπου λείπουν λειτουργικά Β και Τ λεμφοκύτταρα· τα παιδιά αυτά κινδυνεύουν από κάθε λοίμωξη.
- **Επίκτητες** ανοσοανεπάρκειες εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της ζωής: από υποσιτισμό, από χημειοθεραπεία, από φάρμακα που καταστέλλουν την άμυνα μετά από μεταμόσχευση, και από τον ιό **HIV**.

## Το AIDS

Το **AIDS** (Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας) είναι το τελικό στάδιο της λοίμωξης από τον **ιό της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας**, τον **HIV**.

**Ο ιός.** Ο HIV έχει γενετικό υλικό **RNA**, καψίδιο, και εξωτερικό **έλυτρο** με γλυκοπρωτεΐνες. Είναι **ρετροϊός**: φέρει το ένζυμο **αντίστροφη μεταγραφάση**, με το οποίο φτιάχνει από το RNA του ένα αντίγραφο DNA, που ενσωματώνεται στο DNA του κυττάρου-ξενιστή. Οι γλυκοπρωτεΐνες του ελύτρου του ταιριάζουν σε έναν υποδοχέα, τον **CD4**, που υπάρχει κυρίως στα **βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα** και σε κάποια μακροφάγα. Αυτά είναι τα κύτταρα που μολύνει.

**Γιατί είναι τόσο σοβαρός.** Τα βοηθητικά Τ ενεργοποιούν και τα Β-λεμφοκύτταρα και τα κυτταροτοξικά Τ. Καθώς ο HIV τα καταστρέφει σιγά σιγά, εξασθενεί **όλη** η ειδική άμυνα, απέναντι σε **κάθε** παθογόνο. Ο οργανισμός παθαίνει τότε **ευκαιριακές λοιμώξεις**: λοιμώξεις από μικροοργανισμούς που ένας υγιής αντιμετωπίζει εύκολα, όπως η πνευμονία από τον μύκητα *Pneumocystis*, η φυματίωση και η καντιντίαση, και κάποιους καρκίνους, όπως το σάρκωμα Kaposi.

**Η πορεία της λοίμωξης** χωρίς θεραπεία:

1. **Οξεία φάση.** Λίγες εβδομάδες μετά τη μόλυνση, ο ιός πολλαπλασιάζεται γρήγορα. Πολλοί έχουν συμπτώματα που μοιάζουν με γρίπη, άλλοι κανένα.
2. **Ασυμπτωματική περίοδος.** Μπορεί να κρατήσει πολλά χρόνια. Ο άνθρωπος αισθάνεται καλά, αλλά ο ιός πολλαπλασιάζεται, τα βοηθητικά Τ μειώνονται σταδιακά, και ο ίδιος **μπορεί να μεταδώσει** τον ιό χωρίς να το ξέρει.
3. **AIDS.** Όταν τα βοηθητικά Τ πέσουν πολύ χαμηλά (κάτω από $200$ ανά μL, ενώ σε έναν υγιή είναι συνήθως από $500$ ως $1500$), εμφανίζονται οι ευκαιριακές λοιμώξεις.

**Η διάγνωση** γίνεται συνήθως με εξέταση αίματος που ανιχνεύει **αντισώματα κατά του HIV**. Όποιος τα έχει λέγεται **οροθετικός**. Τα αντισώματα όμως χρειάζονται χρόνο για να φτιαχτούν, όπως σε κάθε πρωτογενή απόκριση: στις πρώτες εβδομάδες μετά τη μόλυνση, την **περίοδο παραθύρου**, το τεστ μπορεί να βγει αρνητικό, ενώ ο ιός υπάρχει και μεταδίδεται.

> **Εκτός ύλης**
>
> Η θεραπεία της λοίμωξης δεν περιλαμβάνεται στην ύλη. Αξίζει να ξέρεις μόνο ότι σήμερα υπάρχουν αντιικά φάρμακα που, παίρνοντάς τα τακτικά, κρατούν τον ιό σε μη ανιχνεύσιμα επίπεδα, εμποδίζουν την εξέλιξη σε AIDS και τη σεξουαλική μετάδοση.

**Πώς μεταδίδεται.** Ο HIV βρίσκεται σε σημαντική ποσότητα στο **αίμα**, στο **σπέρμα**, στα **κολπικά υγρά** και στο **μητρικό γάλα**. Μεταδίδεται:

- με τη **σεξουαλική επαφή** χωρίς προφυλακτικό,
- με το **αίμα**: κοινή χρήση συρίγγων, μη αποστειρωμένα εργαλεία· παλαιότερα και με μεταγγίσεις, πριν ελέγχεται συστηματικά το αίμα των αιμοδοτών,
- από τη **μητέρα στο παιδί**, στην κύηση, στον τοκετό ή με τον θηλασμό.

Ο HIV είναι ευαίσθητος έξω από τον οργανισμό και **δεν μεταδίδεται** με την καθημερινή επαφή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μεταδίδεται ο HIV έτσι;*

> **Κλειδί**
>
> Η αλλεργία, το αυτοάνοσο νόσημα και η ανοσοανεπάρκεια είναι τρεις διαφορετικές αστοχίες του ίδιου συστήματος. Στις δύο πρώτες η άμυνα **δουλεύει, αλλά στον λάθος στόχο**: σε ακίνδυνο αλλεργιογόνο ή στον ίδιο τον οργανισμό. Στην τρίτη **δεν δουλεύει αρκετά**. Στο AIDS συγκεκριμένα, ο ιός χτυπά τον **συντονιστή** της ειδικής άμυνας, το βοηθητικό Τ-λεμφοκύτταρο, και γι' αυτό η βλάβη απλώνεται σε όλη την άμυνα.

> **Πρόσεχε**
>
> «Αισθάνεται μια χαρά, άρα δεν έχει HIV» ή «άρα δεν μεταδίδει». **Λάθος.** Στην ασυμπτωματική περίοδο, που μπορεί να κρατήσει χρόνια, ο ιός πολλαπλασιάζεται και μεταδίδεται χωρίς κανένα σημάδι. Ο μόνος τρόπος να ξέρει κανείς είναι η εξέταση.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αλλεργία**: υπερβολική αντίδραση σε ακίνδυνο αλλεργιογόνο. 1η έκθεση: ευαισθητοποίηση (αντισώματα πάνω στα σιτευτικά κύτταρα). 2η: **ισταμίνη**. Βαρύτερη μορφή: **αναφυλακτικό σοκ**.
> - **Αυτοάνοσα**: επίθεση στον ίδιο τον οργανισμό· διαβήτης τύπου 1, σκλήρυνση κατά πλάκας, ρευματοειδής αρθρίτιδα, λύκος.
> - **Ανοσοανεπάρκειες**: συγγενείς (γονίδια) ή επίκτητες (υποσιτισμός, φάρμακα, HIV).
> - **HIV**: ρετροϊός με RNA και αντίστροφη μεταγραφάση· μολύνει τα **βοηθητικά Τ** (υποδοχέας CD4). Πορεία: οξεία φάση → ασυμπτωματική περίοδος → **AIDS** με ευκαιριακές λοιμώξεις.
> - Μετάδοση: σεξουαλική επαφή, αίμα, μητέρα → παιδί. **Όχι** με καθημερινή επαφή, σάλιο ή έντομα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ο πίνακας δείχνει τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα ενός ανθρώπου με HIV χωρίς θεραπεία, ανά δύο χρόνια μετά τη μόλυνση (φανταστικά νούμερα). Πότε, με βάση μόνο αυτόν τον αριθμό, ξεκινά το AIDS, και πόσο μειώνονταν κατά μέσο όρο τον χρόνο;

1. | Έτος               | $0$    | $2$   | $4$   | $6$   | $8$   | $10$  |
   | ------------------ | ------ | ----- | ----- | ----- | ----- | ----- |
   | Βοηθητικά Τ ανά μL | $1000$ | $760$ | $580$ | $430$ | $310$ | $190$ |
2. Το όριο για το AIDS είναι $200$ ανά μL. Στο έτος $8$ ο αριθμός είναι $310$, πάνω από το όριο· στο έτος $10$ είναι $190$, κάτω. Το όριο περάστηκε **ανάμεσα στο όγδοο και στο δέκατο έτος**.
3. Μέση μείωση ανά έτος, σε $10$ χρόνια:
   $$
   (1000 - 190) \div 10 = 81
   $$
   περίπου $81$ κύτταρα ανά μL τον χρόνο.
4. Σε όλη αυτή τη δεκαετία ο άνθρωπος μπορεί να μην είχε κανένα σύμπτωμα, ενώ η άμυνά του αδυνάτιζε και μπορούσε να μεταδώσει τον ιό.

### Παράδειγμα 2: Κάποιος κάνει τεστ για αντισώματα κατά του HIV δύο εβδομάδες μετά από μια επαφή υψηλού κινδύνου, και βγαίνει αρνητικό. Μπορεί να είναι σίγουρος ότι δεν μολύνθηκε;

1. Το τεστ δεν ψάχνει τον ιό, αλλά τα **αντισώματα** του οργανισμού κατά του ιού.
2. Μετά από μια πρώτη μόλυνση, η απόκριση είναι **πρωτογενής**: τα αντισώματα χρειάζονται εβδομάδες για να φτάσουν σε ανιχνεύσιμη ποσότητα.
3. Δύο εβδομάδες είναι μέσα στην **περίοδο παραθύρου**. Αν μολύνθηκε, μπορεί να μην έχει φτιάξει ακόμα αρκετά αντισώματα, και το τεστ να βγει αρνητικό.
4. Άρα **όχι**. Η εξέταση πρέπει να επαναληφθεί αργότερα, στο διάστημα που θα πει ο γιατρός. Ως τότε, αν έχει μολυνθεί, μπορεί να μεταδώσει τον ιό.

### Παράδειγμα 3: Μια μαθήτρια τσιμπήθηκε από μέλισσα πέρσι και είχε μόνο έναν τοπικό πόνο. Φέτος, σε ένα δεύτερο τσίμπημα, εμφάνισε εξάνθημα σε όλο το σώμα και δυσκολία στην αναπνοή. Πώς εξηγείται η διαφορά;

1. Το δηλητήριο της μέλισσας περιέχει πρωτεΐνες που μπορούν να δράσουν ως **αλλεργιογόνα**.
2. **Πρώτο τσίμπημα:** έγινε **ευαισθητοποίηση**. Τα Β-λεμφοκύτταρά της έφτιαξαν αντισώματα κατά του δηλητηρίου, που προσδέθηκαν στα σιτευτικά κύτταρα. Αυτό δεν προκαλεί συμπτώματα· ο πόνος ήταν μόνο η τοπική δράση του δηλητηρίου.
3. **Δεύτερο τσίμπημα:** το αλλεργιογόνο δεσμεύτηκε στα αντισώματα πάνω στα σιτευτικά κύτταρα, που ελευθέρωσαν μαζικά **ισταμίνη**. Η αγγειοδιαστολή σε όλο το σώμα έδωσε το εξάνθημα, και η σύσπαση των βρόγχων τη δύσπνοια.
4. Η γενικευμένη αντίδραση με δύσπνοια είναι σημάδι **αναφυλαξίας** και χρειάζεται άμεση ιατρική βοήθεια.

## Ερωτήσεις

1. Στην αλλεργική αντίδραση, ποια κύτταρα ελευθερώνουν την ισταμίνη;
   - Τα πλασματοκύτταρα
   - Τα κυτταροτοξικά Τ
   - Τα σιτευτικά κύτταρα
   - Τα ερυθρά αιμοσφαίρια
2. Γιατί η πρώτη επαφή με ένα αλλεργιογόνο συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα;
   - Τότε φτιάχνονται τα αντισώματα που θα δράσουν μετά
   - Το αλλεργιογόνο καταστρέφεται πάντα από το γαστρικό οξύ
   - Η ισταμίνη παράγεται μόνο από τη δεύτερη χρονιά
   - Τα αλλεργιογόνα δρουν μόνο σε μεγάλες ποσότητες
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι **αυτοάνοσο** νόσημα;
   - Ο αλλεργικός πυρετός από τη γύρη
   - Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1
   - Η σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια
   - Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2
4. Ποια κύτταρα μολύνει κυρίως ο HIV;
   - Τα ερυθρά αιμοσφαίρια
   - Τα Β-λεμφοκύτταρα
   - Τα κύτταρα του ήπατος και του σπλήνα
   - Τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα
5. Τι είναι οι ευκαιριακές λοιμώξεις του AIDS;
   - Λοιμώξεις που μεταδίδει ο ασθενής σε όσους έρθουν κοντά
   - Λοιμώξεις από μικρόβια που η υγιής άμυνα αντιμετωπίζει
   - Λοιμώξεις από τον ίδιο τον HIV σε άλλα όργανα του σώματος
   - Λοιμώξεις που εμφανίζονται μόνο κατά την οξεία φάση
6. Με ποιον από τους παρακάτω τρόπους **δεν** μεταδίδεται ο HIV;
   - Με τη σεξουαλική επαφή χωρίς προφυλακτικό
   - Με την κοινή χρήση συρίγγων
   - Με το τσίμπημα κουνουπιού
   - Από τη μητέρα στο παιδί κατά τον τοκετό
7. Τι είναι η **περίοδος παραθύρου** στη διάγνωση του HIV;
   - Το διάστημα των χρόνων χωρίς συμπτώματα
   - Το διάστημα πριν γίνουν ανιχνεύσιμα τα αντισώματα
   - Το διάστημα όπου ο ιός δεν μεταδίδεται
   - Το διάστημα όπου τα βοηθητικά Τ είναι κάτω από 200
8. Ποια από τις παρακάτω είναι **επίκτητη** ανοσοανεπάρκεια;
   - Η σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια
   - Η ρευματοειδής αρθρίτιδα
   - Η εξασθένηση της άμυνας από χημειοθεραπεία
   - Η αλλεργική αντίδραση στα ακάρεα της σκόνης

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις κατηγορίες προβλημάτων στη δράση του ανοσοβιολογικού συστήματος;
2. Τι γενετικό υλικό έχει ο HIV, και ποιο ένζυμο του επιτρέπει να φτιάξει από αυτό DNA;
3. Σε ποια κατηγορία ανήκει καθένα: (α) σκλήρυνση κατά πλάκας, (β) αλλεργικό άσθμα από ακάρεα, (γ) AIDS;
4. Ποια είναι τα τρία στάδια της λοίμωξης από HIV χωρίς θεραπεία, με τη σειρά;
5. Σε έναν φανταστικό ασθενή χωρίς θεραπεία, τα βοηθητικά Τ είναι $900$ ανά μL τη στιγμή της διάγνωσης και μειώνονται σταθερά κατά $70$ ανά μL τον χρόνο.
   α) Πόσα θα είναι μετά από $6$ χρόνια;
   β) Μετά από πόσα χρόνια από τη διάγνωση θα φτάσουν το όριο των $200$ ανά μL;
6. Ένας ασθενής παίρνει πενικιλίνη για πρώτη φορά χωρίς κανένα πρόβλημα. Μήνες μετά, με τη δεύτερη δόση, εμφανίζει εξάνθημα και πτώση της πίεσης.
   α) Τι έγινε στον οργανισμό του με την πρώτη δόση;
   β) Πού βρίσκονταν αυτά τα αντισώματα τη στιγμή της δεύτερης δόσης;
   γ) Πώς λέγεται η γενικευμένη αντίδραση με πτώση της πίεσης;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/immune-disorders
