# Η εξέλιξη του ανθρώπου

> Θηλαστικά, πρωτεύοντα, ανθρωπίδες και οι πρώτοι άνθρωποι.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/human-evolution

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς τον άνθρωπο στο φυλογενετικό δέντρο: θηλαστικά, πρωτεύοντα, ανθρωποειδή, ανθρωπίδες, γένος Homo.
- Να απαριθμείς τα χαρακτηριστικά των πρωτευόντων και να τα συνδέεις με τη ζωή στα δέντρα.
- Να αναγνωρίζεις σε ένα απολίθωμα τα σκελετικά γνωρίσματα της όρθιας δίποδης βάδισης.
- Να περιγράφεις τα κύρια είδη του γένους Homo και να εξηγείς γιατί η εξέλιξη του ανθρώπου μοιάζει με θάμνο και όχι με σκάλα.

## Ένα θηλαστικό που γεννά αυγά

*Πλατύποδας στην Τασμανία. Έχει τρίχωμα και θηλάζει τα μικρά του, αλλά γεννά αυγά. Ανήκει στα μονοτρήματα, τη γραμμή των θηλαστικών που χωρίστηκε πρώτη από τις άλλες.*

Όταν οι πρώτοι πλατύποδες έφτασαν βαλσαμωμένοι στην Ευρώπη, στα τέλη του 18ου αιώνα, κάποιοι φυσιοδίφες νόμιζαν ότι ήταν φάρσα. Ένα ζώο με τρίχωμα, που θηλάζει, αλλά γεννά αυγά, δεν χωρούσε σε καμία κατηγορία.

Στη φυλογένεση των θηλαστικών χωράει μια χαρά: είναι κλαδί μιας πολύ παλιάς γραμμής, που κράτησε ένα γνώρισμα των προγόνων όλων των θηλαστικών, τα αυγά, ενώ οι άλλες γραμμές το έχασαν. Από την ίδια λογική ξεκινά και η ιστορία του ανθρώπου. Δεν είναι ιστορία ενός είδους που «ανέβηκε» μια σκάλα, αλλά ενός κλαδιού σε ένα πυκνό δέντρο.

## Το γενεαλογικό μας δέντρο

Κάθε ομάδα στην οποία ανήκεις είναι ένα κλαδί μέσα σε ένα ευρύτερο:

| Ομάδα            | Γνωρίσματα που κληρονόμησες από αυτήν               |
| ---------------- | --------------------------------------------------- |
| **Σπονδυλωτά**   | σπονδυλική στήλη, κρανίο                            |
| **Θηλαστικά**    | τρίχωμα, θηλασμός, σταθερή θερμοκρασία σώματος      |
| **Πρωτεύοντα**   | αντιτακτός αντίχειρας, νύχια, στερεοσκοπική όραση   |
| **Ανθρωποειδή**  | χωρίς ουρά, μεγάλος εγκέφαλος, μεγάλη διάρκεια ζωής |
| **Ανθρωπίδες**   | όρθια δίποδη βάδιση                                 |
| **Γένος *Homo*** | μεγάλος εγκέφαλος, συστηματική κατασκευή εργαλείων  |

Στα **ανθρωποειδή** πρωτεύοντα, τους πιθήκους χωρίς ουρά, ανήκουν σήμερα οι γίββωνες και οι μεγάλοι πίθηκοι: ο ουρακοτάγκος, ο γορίλας, ο χιμπατζής, ο μπονόμπο — και ο άνθρωπος. Τα μοριακά δεδομένα δείχνουν ότι οι πιο στενοί ζωντανοί συγγενείς μας είναι ο **χιμπατζής** και ο **μπονόμπο**: η γραμμή μας χωρίστηκε από τη δική τους πριν από περίπου $6$ ως $7$ εκατομμύρια χρόνια. Οι **ανθρωπίδες** είναι όλα τα είδη της δικής μας γραμμής μετά από αυτόν τον διαχωρισμό· σήμερα ζει μόνο ένα, εμείς.

## Θηλαστικά και πρωτεύοντα

Τα πρώτα θηλαστικά εμφανίστηκαν πριν από περισσότερα από $200$ εκατομμύρια χρόνια, περίπου την ίδια εποχή με τους πρώτους δεινόσαυρους. Για πάνω από εκατό εκατομμύρια χρόνια έμειναν μικρά, πιθανότατα δραστήρια κυρίως τη νύχτα, στη σκιά των δεινοσαύρων. Όταν, πριν από $66$ εκατομμύρια χρόνια, οι δεινόσαυροι εξαφανίστηκαν —εκτός από τη γραμμή που έδωσε τα πουλιά—, τα θηλαστικά διαφοροποιήθηκαν ραγδαία και γέμισαν τα οικοσυστήματα που είχαν αδειάσει.

Σήμερα τα θηλαστικά χωρίζονται σε τρεις ομάδες: τα **μονοτρήματα**, που γεννούν αυγά, όπως ο πλατύποδας· τα **μαρσιποφόρα**, που γεννούν πολύ μικρά νεογνά και τα μεγαλώνουν σε έναν θύλακα, όπως το καγκουρό· και τα **πλακουντοφόρα**, όπου το έμβρυο τρέφεται στη μήτρα μέσω πλακούντα. Σε αυτά ανήκουν και τα πρωτεύοντα.

Τα πρώτα πρωτεύοντα ήταν μικρά ζώα των δέντρων, και τα γνωρίσματα που μας άφησαν είναι, στην ουσία τους, προσαρμογές στη ζωή στα κλαδιά:

- **Χέρια και πόδια που πιάνουν**, με **αντιτακτό αντίχειρα** που ακουμπά τα άλλα δάχτυλα, και **νύχια** αντί για γαμψώνυχα, με ευαίσθητες άκρες δαχτύλων.
- **Μάτια μπροστά** στο πρόσωπο, με επικαλυπτόμενα οπτικά πεδία: **στερεοσκοπική όραση**, για να εκτιμάς την απόσταση ως το επόμενο κλαδί. Στα περισσότερα, και **έγχρωμη όραση**· η όσφρηση έχει μικρότερο ρόλο, και το ρύγχος είναι κοντό.
- **Ευκίνητες αρθρώσεις** στους ώμους και στους αγκώνες.
- **Μεγάλος εγκέφαλος** σε σχέση με το σώμα.
- **Λίγοι απόγονοι** σε κάθε γέννα, με μακρά γονική φροντίδα και πολλή μάθηση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τα πρώτα θηλαστικά ως εμάς*

## Οι ανθρωπίδες: πρώτα τα πόδια

Το γνώρισμα που ξεχωρίζει τους ανθρωπίδες από τους άλλους πιθήκους δεν είναι ο εγκέφαλος. Είναι η **όρθια δίποδη βάδιση**, και εμφανίστηκε πρώτη, εκατομμύρια χρόνια πριν μεγαλώσει ο εγκέφαλος.

Πώς την αναγνωρίζεις σε έναν σκελετό; Το σώμα ενός ζώου που περπατά στα δύο πόδια είναι αλλιώς χτισμένο από το κρανίο ως τη φτέρνα:

| Μέρος                                                                   | Δίποδη βάδιση                                   | Τετράποδη κίνηση (χιμπατζής)                       |
| ----------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| **Ινιακό τρήμα** (το άνοιγμα όπου ο νωτιαίος μυελός μπαίνει στο κρανίο) | κάτω από το κρανίο, στο κέντρο                  | πιο πίσω                                           |
| **Σπονδυλική στήλη**                                                    | με καμπύλες σε σχήμα S                          | σχεδόν ευθεία, σαν τόξο                            |
| **Λεκάνη**                                                              | κοντή και φαρδιά, σαν λεκάνη νιπτήρα            | ψηλή και στενή                                     |
| **Μηριαίο οστό**                                                        | γέρνει προς τα μέσα, τα γόνατα κάτω από το σώμα | σχεδόν κατακόρυφο, γόνατα σε απόσταση              |
| **Πόδι**                                                                | με καμάρα· μεγάλο δάχτυλο παράλληλο με τα άλλα  | χωρίς καμάρα· μεγάλο δάχτυλο αντιτακτό, που πιάνει |

Οι πιο γνωστοί πρώιμοι ανθρωπίδες είναι οι **αυστραλοπίθηκοι**, που έζησαν στην Αφρική πριν από περίπου $4$ ως $2$ εκατομμύρια χρόνια. Ο σκελετός της «Λούσι», ενός *Australopithecus afarensis* ηλικίας περίπου $3{,}2$ εκατομμυρίων ετών, έχει λεκάνη και μηριαίο ανθρωπίδη και εγκέφαλο σε μέγεθος χιμπατζή. Και οι πατημασιές του **Λαετόλι**, στην Τανζανία, αφημένες σε υγρή ηφαιστειακή τέφρα πριν από περίπου $3{,}6$ εκατομμύρια χρόνια, έχουν καμάρα και μεγάλο δάχτυλο παράλληλο με τα άλλα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από ποια ομάδα το κληρονόμησες;*

## Οι πρώτοι άνθρωποι

Το γένος ***Homo*** εμφανίστηκε στην Αφρική πριν από περίπου $2{,}5$ εκατομμύρια χρόνια. Τα κύρια είδη του, με μέσους όρους χωρητικότητας κρανίου που δίνουν μια εικόνα της αύξησης του εγκεφάλου:

| Είδος                        | Πότε, περίπου                       | Χωρητικότητα κρανίου, περίπου | Τι το χαρακτηρίζει                              |
| ---------------------------- | ----------------------------------- | ----------------------------- | ----------------------------------------------- |
| χιμπατζής, για σύγκριση      | σήμερα                              | $400$ cm³                     | —                                               |
| *Australopithecus afarensis* | $3{,}9$–$2{,}9$ εκ. χρόνια πριν     | $450$ cm³                     | όρθια βάδιση, μικρός εγκέφαλος                  |
| *Homo habilis*               | $2{,}4$–$1{,}5$ εκ. χρόνια πριν     | $600$ cm³                     | απλά λίθινα εργαλεία                            |
| *Homo erectus*               | $1{,}9$ εκ. – $100.000$ χρόνια πριν | $900$ cm³                     | ψηλό σώμα, πελέκεις, πρώτος έξω από την Αφρική  |
| *Homo neanderthalensis*      | $400.000$–$40.000$ χρόνια πριν      | $1\,400$ cm³                  | Ευρώπη και δυτική Ασία, προσαρμοσμένος στο κρύο |
| *Homo sapiens*               | από $300.000$ χρόνια πριν           | $1\,350$ cm³                  | ψηλό μέτωπο, σύμβολα, τέχνη                     |

Ο ***Homo erectus*** ήταν ο πρώτος ανθρωπίδης με αναλογίες σώματος σαν τις δικές μας, και ο πρώτος που βγήκε από την Αφρική: απολιθώματά του έχουν βρεθεί ως την Ιάβα και την Κίνα. Ο ***Homo sapiens*** εμφανίστηκε επίσης στην Αφρική, και πριν από περίπου $60.000$ με $70.000$ χρόνια εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο. Στην Ευρασία συνάντησε τους Νεάντερταλ και απέκτησε απογόνους μαζί τους: οι σημερινοί άνθρωποι με καταγωγή έξω από την Αφρική έχουν ένα μικρό ποσοστό DNA Νεάντερταλ.

> **Κλειδί**
>
> Η εξέλιξη του ανθρώπου **δεν είναι σκάλα**, με ένα είδος που γίνεται το επόμενο. Είναι **θάμνος**: πολλά είδη ανθρωπιδών, συχνά σύγχρονα, που ζούσαν σε διαφορετικά μέρη, και τα περισσότερα έσβησαν χωρίς απογόνους. Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια ο *Homo sapiens* μοιραζόταν τον πλανήτη με άλλους ανθρώπους.
>
> Και η σειρά ήταν: **πρώτα τα πόδια, μετά ο εγκέφαλος**. Οι ανθρωπίδες περπατούσαν όρθιοι για εκατομμύρια χρόνια πριν αποκτήσουν εγκέφαλο πολύ μεγαλύτερο από του χιμπατζή.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο άνθρωπος κατάγεται από τον πίθηκο» είναι ανακριβές με τον τρόπο που συνήθως λέγεται. Ο άνθρωπος **δεν** κατάγεται από τον χιμπατζή ή από κανένα άλλο σημερινό είδος. Μοιράζεται με τον χιμπατζή έναν **κοινό πρόγονο**, που δεν ήταν ούτε χιμπατζής ούτε άνθρωπος. Από εκεί και πέρα, και οι δύο γραμμές εξελίσσονταν για το ίδιο διάστημα.
>
> Αν όμως με «πίθηκο» εννοείς τα ανθρωποειδή πρωτεύοντα ως ομάδα, τότε ο άνθρωπος δεν κατάγεται απλώς από αυτά: **ανήκει** σε αυτά.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο άνθρωπος ανήκει στα **θηλαστικά**, στα **πρωτεύοντα**, στα **ανθρωποειδή**, στους **ανθρωπίδες** και στο γένος ***Homo***.
> - Θηλαστικά: πάνω από $200$ εκατ. χρόνια· διαφοροποίηση μετά το τέλος των δεινοσαύρων, $66$ εκατ. χρόνια πριν. Τρεις ομάδες: μονοτρήματα, μαρσιποφόρα, πλακουντοφόρα.
> - **Πρωτεύοντα**: χέρια που πιάνουν με αντιτακτό αντίχειρα, νύχια, στερεοσκοπική όραση, μεγάλος εγκέφαλος, λίγοι απόγονοι με μακρά φροντίδα.
> - **Ανθρωπίδες**: όρθια δίποδη βάδιση — ινιακό τρήμα στο κέντρο, σπονδυλική στήλη σε S, κοντή φαρδιά λεκάνη, πόδι με καμάρα.
> - **Homo**: *habilis*, *erectus*, *neanderthalensis*, *sapiens*. Ο θάμνος, όχι η σκάλα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα απολιθωμένο κρανίο ηλικίας \$3\$ εκατομμυρίων ετών, το ινιακό τρήμα βρίσκεται κάτω από το κρανίο, στο κέντρο. Η χωρητικότητά του είναι περίπου \$430\$ cm³. Περπατούσε όρθιο; Σε ποια ομάδα το κατατάσσεις;

1. Το **ινιακό τρήμα** στο κέντρο της βάσης του κρανίου σημαίνει ότι το κεφάλι ισορροπούσε πάνω σε μια **κατακόρυφη** σπονδυλική στήλη. Σε ένα τετράποδο, η στήλη μπαίνει στο κρανίο από πίσω. Άρα πιθανότατα περπατούσε **όρθιο**.
2. Η χωρητικότητα, γύρω στα $430$ cm³, είναι σε μέγεθος χιμπατζή, πολύ μικρότερη από των ειδών του γένους *Homo*.
3. Όρθια βάδιση με μικρό εγκέφαλο, πριν από $3$ εκατομμύρια χρόνια: ταιριάζει με **ανθρωπίδη**, πιθανότατα **αυστραλοπίθηκο**. Για να είσαι βέβαιος, θα ήθελες και τη λεκάνη, το μηριαίο ή τα οστά του ποδιού: ένα γνώρισμα μόνο του είναι ένδειξη, όχι απόδειξη.

### Παράδειγμα 2: Οι πατημασιές του Λαετόλι, ηλικίας περίπου \$3{,}6\$ εκατομμυρίων ετών, έχουν καμάρα και μεγάλο δάχτυλο παράλληλο με τα άλλα. Τι μας λένε, και τι δεν μπορούν να μας πουν;

1. **Τι λένε:** η καμάρα και το παράλληλο μεγάλο δάχτυλο είναι γνωρίσματα ποδιού που πατά για να περπατήσει, όχι για να πιάσει. Οι ανθρωπίδες που τις άφησαν περπατούσαν **όρθιοι**, με βάδισμα αρκετά κοντά στο δικό μας.
2. Λένε και **πότε**: η τέφρα χρονολογείται με ραδιενεργά ισότοπα. Άρα η όρθια βάδιση υπήρχε πριν από $3{,}6$ εκατομμύρια χρόνια, σε μια εποχή που κανένας ανθρωπίδης δεν είχε εγκέφαλο πολύ μεγαλύτερο από του χιμπατζή.
3. **Τι δεν λένε:** πατημασιές δεν έχουν κρανίο ούτε DNA. Δεν λένε με βεβαιότητα ποιο είδος τις άφησε, πόσο μεγάλο εγκέφαλο είχε, αν χρησιμοποιούσε εργαλεία. Ο *Australopithecus afarensis*, που ζούσε στην περιοχή εκείνη την εποχή, είναι ο πιθανότερος υποψήφιος — αλλά είναι συμπέρασμα, όχι παρατήρηση.

### Παράδειγμα 3: «Αν ο άνθρωπος εξελίχθηκε από τους πιθήκους, γιατί υπάρχουν ακόμα χιμπατζήδες;» Απάντησε στο επιχείρημα.

1. Το επιχείρημα υποθέτει ότι ο χιμπατζής είναι **πρόγονός** μας, οπότε θα έπρεπε να έχει «γίνει» άνθρωπος. Δεν είναι. Ο χιμπατζής είναι σημερινό είδος, όπως εμείς.
2. Πριν από περίπου $6$ ως $7$ εκατομμύρια χρόνια, ένας πληθυσμός προγόνων χωρίστηκε σε δύο γραμμές. Η μία έδωσε τους ανθρωπίδες, και τελικά εμάς. Η άλλη έδωσε τον χιμπατζή και τον μπονόμπο. Και οι δύο εξελίχθηκαν για το ίδιο διάστημα.
3. Όπως εσύ και ένας ξάδερφός σου κατάγεστε από τους ίδιους παππούδες χωρίς ο ένας να είναι πρόγονος του άλλου, έτσι και ο άνθρωπος με τον χιμπατζή. Η ύπαρξη ξαδέρφων δεν διαψεύδει την κοινή καταγωγή· την επιβεβαιώνει.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** είναι χαρακτηριστικό των πρωτευόντων;
   - Αντιτακτός αντίχειρας
   - Μάτια στο μπροστινό μέρος του προσώπου
   - Πολλά νεογνά σε κάθε γέννα
   - Νύχια αντί για γαμψώνυχα
2. Γιατί η στερεοσκοπική όραση θεωρείται προσαρμογή των πρώτων πρωτευόντων;
   - Επειδή τους επέτρεπε να βλέπουν στο σκοτάδι
   - Επειδή βοηθά να εκτιμάς την απόσταση ως το επόμενο κλαδί
   - Επειδή διευρύνει το οπτικό πεδίο για να βλέπουν τους θηρευτές
   - Επειδή τους επέτρεπε να ξεχωρίζουν τα χρώματα των καρπών
3. Ποιος είναι, σύμφωνα με τα μοριακά δεδομένα, ο πιο στενός ζωντανός συγγενής του ανθρώπου;
   - Ο γορίλας της κεντρικής Αφρικής
   - Ο ουρακοτάγκος της Ινδονησίας
   - Ο Νεάντερταλ
   - Ο χιμπατζής και ο μπονόμπο
4. Σε ένα απολιθωμένο κρανίο, ποιο γνώρισμα δείχνει περισσότερο όρθια δίποδη βάδιση;
   - Η μεγάλη χωρητικότητα του κρανίου
   - Τα μεγάλα δόντια με παχύ σμάλτο
   - Το ινιακό τρήμα στο κέντρο της βάσης του κρανίου
   - Το χοντρό οστέινο γείσο πάνω από τα μάτια
5. Τι εμφανίστηκε πρώτο στη γραμμή των ανθρωπιδών;
   - Η όρθια δίποδη βάδιση
   - Ο εγκέφαλος πάνω από $1\,000$ cm³
   - Ο έλεγχος της φωτιάς
   - Η εξάπλωση έξω από την Αφρική
6. Ποιο είδος ανθρωπιδών ήταν ο πρώτος που εξαπλώθηκε έξω από την Αφρική;
   - Ο *Homo sapiens*
   - Ο *Australopithecus afarensis*
   - Ο *Homo neanderthalensis*
   - Ο *Homo erectus*
7. Γιατί λέμε ότι η εξέλιξη του ανθρώπου μοιάζει με θάμνο και όχι με σκάλα;
   - Επειδή κάθε είδος ανθρωπιδών μετατράπηκε στο επόμενο
   - Επειδή ο άνθρωπος εξελίχθηκε από διαφορετικά ζώα σε διαφορετικές ηπείρους
   - Επειδή συχνά ζούσαν ταυτόχρονα πολλά είδη ανθρωπιδών
   - Επειδή ο εγκέφαλος μεγάλωνε συνεχώς σε κάθε είδος
8. Τι δείχνει το ότι οι σημερινοί άνθρωποι με καταγωγή έξω από την Αφρική έχουν ένα μικρό ποσοστό DNA Νεάντερταλ;
   - Ότι ο Νεάντερταλ είναι ο άμεσος πρόγονος του Homo sapiens
   - Ότι οι δύο ομάδες συναντήθηκαν και απέκτησαν κοινούς απογόνους
   - Ότι ο Νεάντερταλ δεν εξαφανίστηκε ποτέ
   - Ότι όλοι οι άνθρωποι κατάγονται από την Ευρώπη

## Ασκήσεις

1. Σε ποιες τρεις ομάδες χωρίζονται τα σημερινά θηλαστικά;
2. Ποιο γνώρισμα ξεχωρίζει τους ανθρωπίδες από τους άλλους μεγάλους πιθήκους;
3. Με βάση τις μέσες τιμές της ενότητας, πόσες φορές μεγαλύτερη είναι η χωρητικότητα κρανίου του *Homo erectus* από του χιμπατζή;
4. Ένας σκελετός ηλικίας $3{,}5$ εκατομμυρίων ετών έχει λεκάνη κοντή και φαρδιά, μηριαίο που γέρνει προς τα μέσα, και κρανίο $420$ cm³.
   α) Περπατούσε όρθιος;
   β) Ανήκει πιθανότατα στο γένος Homo;
   γ) Σε ποιο γένος ταιριάζει καλύτερα;
5. Αν τα $200$ εκατομμύρια χρόνια από τα πρώτα θηλαστικά ως σήμερα ήταν μία μέρα ($24$ ώρες):
   α) Πόση ώρα πριν από τα μεσάνυχτα εξαφανίστηκαν οι δεινόσαυροι, $66$ εκατομμύρια χρόνια πριν;
   β) Πόσα λεπτά πριν από τα μεσάνυχτα χωρίστηκε η γραμμή μας από του χιμπατζή, $6$ εκατομμύρια χρόνια πριν;
   γ) Πόσα δευτερόλεπτα πριν από τα μεσάνυχτα εμφανίστηκε ο *Homo sapiens*, $300.000$ χρόνια πριν;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/human-evolution
