# Η υγεία και οι παράγοντές της

> Τι λέμε υγεία, και τι την επηρεάζει: γονίδια, περιβάλλον, τρόπος ζωής.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/health-factors

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τον ορισμό της υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και να εξηγείς τι προσθέτει στην «απουσία ασθένειας».
- Να διακρίνεις τους κληρονομικούς παράγοντες, τους παράγοντες του περιβάλλοντος και τον τρόπο ζωής σε συγκεκριμένα παραδείγματα.
- Να εξηγείς πώς η προδιάθεση και το περιβάλλον συνεργάζονται στην εμφάνιση μιας ασθένειας.
- Να ξεχωρίζεις τις λοιμώδεις από τις μη λοιμώδεις ασθένειες.

## Τι λέμε υγεία

Αν σε ρωτήσουν αν είσαι υγιής, η πρώτη σου σκέψη είναι μάλλον: «Δεν έχω τίποτα». Ούτε πυρετό, ούτε πόνο, ούτε κάποια διάγνωση.

Ο **Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας** (ΠΟΥ) ζητάει περισσότερα. Στο καταστατικό του, που υπογράφηκε το 1946 και ισχύει από το 1948, ορίζει την υγεία ως:

> την κατάσταση πλήρους **σωματικής**, **ψυχικής** και **κοινωνικής** ευεξίας, και όχι μόνο την απουσία ασθένειας ή αναπηρίας.

Ο ορισμός έχει τρία σκέλη, και κανένα δεν περισσεύει. Ένας άνθρωπος χωρίς καμία οργανική πάθηση, που ζει μέρες ολόκληρες με άγχος και απομόνωση, **δεν** είναι υγιής με αυτόν τον ορισμό. Ούτε κάποιος που δεν έχει πρόσβαση σε καθαρό νερό ή σε γιατρό, ακόμα κι αν σήμερα αισθάνεται καλά.

> **Κλειδί**
>
> Η υγεία δεν είναι ένα «ναι ή όχι». Είναι μια ισορροπία ανάμεσα στο σώμα, στον ψυχισμό και στις συνθήκες ζωής, και επηρεάζεται από **τρεις ομάδες παραγόντων**: τα **γονίδια** που κληρονόμησες, το **περιβάλλον** στο οποίο ζεις και τον **τρόπο ζωής** σου.

## Κληρονομικοί παράγοντες

Κάθε κύτταρό σου περιέχει DNA που πήρες μισό από τη μητέρα σου και μισό από τον πατέρα σου. Μια αλλαγή σε ένα γονίδιο μπορεί να προκαλέσει **κληρονομική ασθένεια**.

Σε κάποιες, το γονίδιο αρκεί από μόνο του: η **β-θαλασσαιμία** (μεσογειακή αναιμία), που είναι συχνή στην Ελλάδα, και η **κυστική ίνωση** οφείλονται σε συγκεκριμένα αλληλόμορφα. Ο τρόπος ζωής δεν τις προκαλεί και δεν τις αποτρέπει.

Στις περισσότερες όμως συνηθισμένες παθήσεις, όπως ο **σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2**, η **υπέρταση** και τα **καρδιαγγειακά νοσήματα**, τα γονίδια δίνουν μόνο μια **προδιάθεση**: μεγαλύτερη ή μικρότερη πιθανότητα. Το αν η ασθένεια θα εμφανιστεί κρίνεται και από τους άλλους δύο παράγοντες.

## Το περιβάλλον

Το περιβάλλον είναι ό,τι βρίσκεται έξω από σένα και σε επηρεάζει. Χωρίζεται σε δύο μέρη.

- **Φυσικό περιβάλλον:** η ποιότητα του αέρα και του νερού, οι χημικές ουσίες, η ακτινοβολία (η υπεριώδης του ήλιου, το ραδόνιο σε κάποια υπόγεια), ο θόρυβος, και φυσικά οι **μικροοργανισμοί**, που είναι το θέμα των επόμενων ενοτήτων.
- **Κοινωνικό περιβάλλον:** οι συνθήκες εργασίας και κατοικίας, το εισόδημα, η εκπαίδευση, η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, οι σχέσεις με τους άλλους.

Το κοινωνικό περιβάλλον συχνά ξεχνιέται, αλλά μετράει: σε περιοχές με καθαρό πόσιμο νερό και αποχέτευση, ασθένειες όπως η χολέρα σχεδόν εξαφανίστηκαν πολύ πριν βρεθούν φάρμακα γι' αυτές.

## Ο τρόπος ζωής

Εδώ είναι οι επιλογές που κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος, και γι' αυτό εδώ βρίσκεται και το μεγαλύτερο περιθώριο **πρόληψης**:

- η **διατροφή** (ποσότητα, ποικιλία, ζάχαρη, αλάτι, λιπαρά),
- η **σωματική δραστηριότητα**,
- ο **ύπνος** και η διαχείριση του **στρες**,
- το **κάπνισμα**, το **αλκοόλ** και οι άλλες εξαρτησιογόνες ουσίες,
- η **υγιεινή** και η **ασφαλής σεξουαλική συμπεριφορά**.

Το κάπνισμα είναι το πιο καθαρό παράδειγμα: η συντριπτική πλειονότητα των καρκίνων του πνεύμονα εμφανίζεται σε ανθρώπους που κάπνιζαν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος παράγοντας;*

## Οι παράγοντες δεν δρουν μόνοι τους

Η πιο σημαντική ιδέα της ενότητας είναι ότι οι τρεις ομάδες **αλληλεπιδρούν**. Δύο παραδείγματα:

- Ένας άνθρωπος με προδιάθεση για διαβήτη τύπου 2 που τρώει ισορροπημένα και κινείται μπορεί να μην εμφανίσει ποτέ την ασθένεια. Ο ίδιος άνθρωπος, με καθιστική ζωή και παχυσαρκία, έχει πολύ μεγάλη πιθανότητα να την εμφανίσει.
- Δύο καπνιστές δεν έχουν τον ίδιο κίνδυνο για καρκίνο του πνεύμονα: τα γονίδια επηρεάζουν πόσο αποτελεσματικά επιδιορθώνουν τα κύτταρά τους τις βλάβες στο DNA. Ο κίνδυνος όμως είναι πολύ μεγαλύτερος και για τους δύο απ' ό,τι για έναν μη καπνιστή.

> **Πρόσεχε**
>
> «Το έχει η οικογένειά μου, άρα θα το πάθω κι εγώ.» Για τις περισσότερες συνηθισμένες ασθένειες αυτό **δεν ισχύει**. Το οικογενειακό ιστορικό λέει ότι η πιθανότητα είναι μεγαλύτερη, όχι ότι το αποτέλεσμα είναι γραμμένο. Και το αντίστροφο: «κανείς στην οικογένειά μου δεν το έχει» δεν σε προστατεύει από τις συνέπειες του τρόπου ζωής.

## Λοιμώδεις και μη λοιμώδεις ασθένειες

Μια πρώτη ταξινόμηση των ασθενειών γίνεται με βάση την αιτία τους:

|               | Λοιμώδεις                                 | Μη λοιμώδεις                                         |
| ------------- | ----------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| Αιτία         | παθογόνος μικροοργανισμός ή παράσιτο      | γονίδια, περιβάλλον, τρόπος ζωής, γήρανση            |
| Μεταδίδονται; | ναι, από άνθρωπο σε άνθρωπο ή μέσω φορέων | όχι                                                  |
| Παραδείγματα  | γρίπη, φυματίωση, ελονοσία, AIDS          | διαβήτης, υπέρταση, καρκίνος, κληρονομικές ασθένειες |
| Πορεία        | συχνά οξεία                               | συχνά χρόνια                                         |

Στις πλουσιότερες χώρες, χάρη στην υγιεινή, στα εμβόλια και στα αντιβιοτικά, οι λοιμώδεις ασθένειες έπαψαν να είναι η κύρια αιτία θανάτου. Τη θέση τους πήραν οι **χρόνιες μη λοιμώδεις** παθήσεις, όπου ο τρόπος ζωής έχει το μεγαλύτερο μερίδιο. Οι λοιμώδεις όμως δεν εξαφανίστηκαν, όπως έδειξε η πανδημία της COVID-19.

> **Θυμήσου**
>
> - **Υγεία** (ΠΟΥ): πλήρης **σωματική, ψυχική και κοινωνική** ευεξία, όχι μόνο απουσία ασθένειας.
> - Τρεις ομάδες παραγόντων: **κληρονομικοί**, **περιβαλλοντικοί** (φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον), **τρόπος ζωής**.
> - Τα γονίδια συχνά δίνουν μόνο **προδιάθεση**· το αποτέλεσμα κρίνεται από την αλληλεπίδραση με τους άλλους δύο.
> - **Λοιμώδεις** ασθένειες: από μικροοργανισμούς, μεταδίδονται. **Μη λοιμώδεις**: δεν μεταδίδονται, συχνά χρόνιες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η φαινυλκετονουρία είναι κληρονομική ασθένεια: λείπει ένα ένζυμο που διασπά το αμινοξύ φαινυλαλανίνη, η οποία συσσωρεύεται και βλάπτει τον εγκέφαλο. Αν το νεογέννητο εντοπιστεί και ακολουθήσει από την αρχή δίαιτα φτωχή σε φαινυλαλανίνη, αναπτύσσεται κανονικά. Ποιοι παράγοντες καθορίζουν εδώ την υγεία του παιδιού;

1. **Κληρονομικός παράγοντας:** η έλλειψη του ενζύμου οφείλεται στα γονίδια. Χωρίς αυτά τα αλληλόμορφα δεν υπάρχει ασθένεια.
2. **Τρόπος ζωής:** η βλάβη στον εγκέφαλο εμφανίζεται μόνο αν η τροφή περιέχει φαινυλαλανίνη. Η δίαιτα την αποτρέπει.
3. **Κοινωνικό περιβάλλον:** για να ξεκινήσει η δίαιτα έγκαιρα, πρέπει το νεογέννητο να ελεγχθεί. Στην Ελλάδα, όπως και σε πολλές χώρες, ο έλεγχος γίνεται με μια σταγόνα αίμα από τη φτέρνα τις πρώτες μέρες της ζωής.
4. **Συμπέρασμα:** ακόμα και σε μια ασθένεια που οφείλεται σε γονίδια, το αν το παιδί θα πάθει βλάβη κρίνεται από τη διατροφή και από την πρόσβαση σε έλεγχο. Οι τρεις παράγοντες δρουν μαζί.

### Παράδειγμα 2: Σε μια μελέτη, όταν ο ένας από δύο μονοζυγωτικούς διδύμους είχε μια ασθένεια, ο άλλος την είχε επίσης στο 40% των ζευγαριών. Στους διζυγωτικούς διδύμους το ποσοστό ήταν 10%. Τι συμπεραίνεις για τη συμβολή των γονιδίων και του περιβάλλοντος; (Τα νούμερα είναι φανταστικά.)

1. Οι **μονοζυγωτικοί** δίδυμοι έχουν το ίδιο DNA. Οι **διζυγωτικοί** μοιράζονται κατά μέσο όρο τα μισά αλληλόμορφα, όπως δύο κοινά αδέλφια. Και οι δύο τύποι μεγαλώνουν συνήθως στο ίδιο σπίτι.
2. Η ασθένεια συμπίπτει πολύ συχνότερα στους μονοζυγωτικούς ($40$% έναντι $10$%). Αφού το σπίτι είναι κοινό και στις δύο ομάδες, η διαφορά δείχνει ότι τα **γονίδια συμβάλλουν**.
3. Αν όμως η ασθένεια καθοριζόταν μόνο από τα γονίδια, οι μονοζυγωτικοί θα συνέπιπταν στο $100$%. Στο $60$% των ζευγαριών ο ένας δίδυμος νόσησε και ο άλλος, με το ίδιο ακριβώς DNA, όχι.
4. **Συμπέρασμα:** τα γονίδια δίνουν προδιάθεση, αλλά σημαντικό μέρος του κινδύνου εξαρτάται από το περιβάλλον και από τον τρόπο ζωής.

### Παράδειγμα 3: Ο Νίκος έχει φυματίωση και η Ελένη σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Ποια από τις δύο ασθένειες είναι λοιμώδης, και τι σημαίνει αυτό για τους ανθρώπους γύρω τους;

1. Η **φυματίωση** οφείλεται σε βακτήριο, το *Mycobacterium tuberculosis*. Είναι **λοιμώδης**: το βακτήριο περνά σε άλλους ανθρώπους με τα σταγονίδια του βήχα.
2. Ο **διαβήτης τύπου 2** δεν οφείλεται σε μικροοργανισμό. Είναι **μη λοιμώδης**: προκύπτει από προδιάθεση και τρόπο ζωής και δεν μεταδίδεται.
3. Γύρω από τον Νίκο χρειάζονται μέτρα που κόβουν τη **μετάδοση** (θεραπεία του ίδιου, αερισμός, έλεγχος όσων ήρθαν σε στενή επαφή). Γύρω από την Ελένη δεν υπάρχει κίνδυνος μετάδοσης. Η οικογένειά της μοιράζεται όμως συχνά τα ίδια γονίδια και τις ίδιες συνήθειες, άρα και κάποια προδιάθεση.

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με τον ορισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, υγεία είναι:
   - Η πλήρης σωματική, ψυχική και κοινωνική ευεξία
   - Η απουσία κάθε ασθένειας ή αναπηρίας από το σώμα
   - Η καλή φυσική κατάσταση και η σωστή διατροφή
   - Η σωματική και η ψυχική ευεξία ενός ανθρώπου
2. Ποιο από τα παρακάτω ανήκει στο **κοινωνικό** περιβάλλον;
   - Η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου
   - Η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας
   - Ένα αλληλόμορφο που προκαλεί αναιμία
   - Οι ώρες ύπνου που κάνει κάποιος
3. Ο πατέρας της Άννας έχει διαβήτη τύπου 2. Τι ισχύει για την Άννα;
   - Θα εμφανίσει σίγουρα διαβήτη, αφού είναι κληρονομικός
   - Δεν κινδυνεύει, γιατί ο διαβήτης οφείλεται μόνο στη διατροφή
   - Μπορεί να έχει προδιάθεση, που ο τρόπος ζωής επηρεάζει
   - Κινδυνεύει μόνο αν ζει στο ίδιο σπίτι με τον πατέρα της
4. Ποια από τις παρακάτω ασθένειες είναι **λοιμώδης**;
   - Η υπέρταση
   - Η κυστική ίνωση
   - Η ελονοσία
   - Ο καρκίνος του πνεύμονα
5. Η β-θαλασσαιμία διαφέρει από τον διαβήτη τύπου 2 στο ότι:
   - Μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο με την επαφή
   - Εμφανίζεται μόνο σε ανθρώπους που τρέφονται κακά από μικροί
   - Οφείλεται μόνο στο περιβάλλον, χωρίς συμβολή γονιδίων
   - Την προκαλούν τα γονίδια, χωρίς να μετρά ο τρόπος ζωής
6. Δύο μονοζυγωτικοί δίδυμοι έχουν το ίδιο DNA, αλλά μόνο ο ένας εμφανίζει μια ασθένεια. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι η ασθένεια είναι πάντα λοιμώδης
   - Ότι συμβάλλουν και μη γενετικοί παράγοντες
   - Ότι τα γονίδια δεν παίζουν κανέναν απολύτως ρόλο σε αυτήν
   - Ότι οι δίδυμοι δεν είναι μονοζυγωτικοί
7. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες ανήκει στον **τρόπο ζωής**;
   - Η ρύπανση του νερού μιας περιοχής
   - Ο θόρυβος κοντά σε ένα αεροδρόμιο
   - Η καθημερινή σωματική άσκηση
   - Ένα αλληλόμορφο της ομάδας αίματος
8. Γιατί στις πλουσιότερες χώρες οι χρόνιες μη λοιμώδεις ασθένειες είναι σήμερα η κύρια αιτία θανάτου;
   - Γιατί τα γονίδια των ανθρώπων άλλαξαν τον τελευταίο αιώνα
   - Γιατί οι λοιμώδεις περιορίστηκαν με υγιεινή, εμβόλια, φάρμακα
   - Γιατί οι μικροοργανισμοί έχουν εξαφανιστεί από αυτές τις χώρες
   - Γιατί οι χρόνιες ασθένειες έγιναν τελικά μεταδοτικές

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία είδη ευεξίας περιλαμβάνει ο ορισμός της υγείας του ΠΟΥ;
2. Ποιες είναι οι τρεις ομάδες παραγόντων που επηρεάζουν την υγεία;
3. Σε ποια ομάδα παραγόντων ανήκει καθένα: (α) η κατανάλωση αλκοόλ κάθε Σαββατοκύριακο, (β) το ραδόνιο στο υπόγειο ενός σπιτιού, (γ) η κυστική ίνωση;
4. Σε μια φανταστική μελέτη, μια ασθένεια συμπίπτει στο $55$% των μονοζυγωτικών διδύμων και στο $55$% των διζυγωτικών. Συμβάλλουν σημαντικά τα γονίδια στην ασθένεια αυτή;
5. Σε μια πόλη του 19ου αιώνα η χολέρα σχεδόν σταμάτησε μόλις κατασκευάστηκε δίκτυο καθαρού νερού και αποχέτευσης, χωρίς κανένα φάρμακο. Ποια ομάδα παραγόντων άλλαξε;
6. Δύο παιδιά έχουν φαινυλκετονουρία. Το πρώτο ελέγχθηκε στη γέννηση και τρέφεται με ειδική δίαιτα· το δεύτερο γεννήθηκε σε μέρος χωρίς έλεγχο νεογνών.
   α) Ποιο από τα δύο κινδυνεύει από βλάβη στον εγκέφαλο;
   β) Έχουν τα δύο παιδιά διαφορετικά αλληλόμορφα για το ένζυμο;
   γ) Ποιοι δύο παράγοντες, εκτός από τα γονίδια, κάνουν τη διαφορά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/health-factors
