# Ροή ενέργειας

> Τροφικές αλυσίδες, πλέγματα και πυραμίδες, και πού πάει η ενέργεια που χάνεται.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/energy-flow

## Τι θα μάθεις

- Να κατασκευάζεις τροφικές αλυσίδες και πλέγματα και να βρίσκεις το τροφικό επίπεδο κάθε οργανισμού.
- Να εξηγείς πού πηγαίνει η ενέργεια που δεν περνά στο επόμενο τροφικό επίπεδο.
- Να υπολογίζεις το ποσοστό ενέργειας που μεταφέρεται από επίπεδο σε επίπεδο.
- Να διακρίνεις πυραμίδες ενέργειας, βιομάζας και αριθμού ατόμων, και να εξηγείς ποιες μπορούν να είναι ανεστραμμένες.

## Ο λογαριασμός του τόνου

Ένας ερυθρός τόνος της Μεσογείου μπορεί να ζυγίσει πάνω από τριακόσια κιλά. Τρώει σαρδέλες, γαύρους και καλαμάρια. Οι σαρδέλες τρώνε μικροσκοπικά καρκινοειδή του ζωοπλαγκτού, και αυτά τρώνε φυτοπλαγκτόν.

Αν ρωτήσεις πόσο φυτοπλαγκτόν χρειάστηκε για να φτιαχτεί ένα κιλό τόνου, η απάντηση δεν μετριέται σε κιλά αλλά σε τόνους. Σε αυτή την ενότητα θα δεις γιατί, και τι σημαίνει αυτό για κάθε οικοσύστημα — και για το τι τρώμε εμείς.

## Αλυσίδες, επίπεδα, πλέγματα

Η **τροφική αλυσίδα** είναι μια σειρά οργανισμών όπου ο καθένας τρέφεται με τον προηγούμενο. Τα βέλη δείχνουν προς τα πού πηγαίνουν η ύλη και η ενέργεια:

**φυτοπλαγκτόν → κωπήποδα → σαρδέλα → τόνος**

Κάθε θέση της αλυσίδας είναι ένα **τροφικό επίπεδο**:

| Τροφικό επίπεδο | Ρόλος                            | Στο παράδειγμα |
| --------------- | -------------------------------- | -------------- |
| 1ο              | παραγωγοί                        | φυτοπλαγκτόν   |
| 2ο              | καταναλωτές 1ης τάξης (φυτοφάγα) | κωπήποδα       |
| 3ο              | καταναλωτές 2ης τάξης            | σαρδέλα        |
| 4ο              | καταναλωτές 3ης τάξης            | τόνος          |

Οι αλυσίδες που ξεκινούν από ζωντανούς παραγωγούς δεν είναι οι μόνες. Σε ένα δάσος, το μεγαλύτερο μέρος των φύλλων δεν το τρώει κανένα φυτοφάγο: πέφτει, και τρέφει γαιοσκώληκες, ακάρεα, μύκητες και βακτήρια, που τρέφουν με τη σειρά τους αράχνες και πουλιά. Είναι αλυσίδες που ξεκινούν από **νεκρή οργανική ύλη**, και σε πολλά οικοσυστήματα μεταφέρουν περισσότερη ενέργεια από αυτές της βοσκής.

Στη φύση σχεδόν κανένας καταναλωτής δεν τρώει ένα μόνο είδος. Ο τόνος τρώει και γαύρους και καλαμάρια· η σαρδέλα τρώει και φυτοπλαγκτόν. Οι αλυσίδες ενός οικοσυστήματος διασταυρώνονται και σχηματίζουν ένα **τροφικό πλέγμα**. Ο ίδιος οργανισμός μπορεί να βρίσκεται σε διαφορετικό τροφικό επίπεδο σε διαφορετικές αλυσίδες του πλέγματος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μια αλυσίδα του Αιγαίου*

## Πού πάει η ενέργεια

Από την ηλιακή ενέργεια που πέφτει σε ένα οικοσύστημα, οι παραγωγοί δεσμεύουν με τη φωτοσύνθεση ένα πολύ μικρό μέρος, συνήθως κάτω από $2\%$. Αυτή η ενέργεια, αποθηκευμένη στους χημικούς δεσμούς των οργανικών ουσιών, είναι όλη η ενέργεια που θα έχει στη διάθεσή του το υπόλοιπο οικοσύστημα.

Από ένα τροφικό επίπεδο στο επόμενο περνά μόνο ένα μικρό ποσοστό, κατά μέσο όρο γύρω στο $10\%$. Το υπόλοιπο:

- **Καταναλώνεται στην κυτταρική αναπνοή** του ίδιου του οργανισμού, για κίνηση, σύνθεση ουσιών, διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος. Καταλήγει ως **θερμότητα** στο περιβάλλον. Αυτό είναι το μεγαλύτερο μερίδιο.
- **Δεν τρώγεται ποτέ**: ρίζες, ξύλο, κόκαλα, κελύφη.
- **Τρώγεται αλλά δεν απορροφάται** και αποβάλλεται με τα περιττώματα. Αυτό, όπως και οι νεκροί οργανισμοί, περνά στους αποικοδομητές, που το χρησιμοποιούν και το αποβάλλουν κι αυτοί τελικά ως θερμότητα.

Το ποσοστό που μεταφέρεται λέγεται **απόδοση μεταφοράς**. Αν $E_1$ είναι η ενέργεια ενός επιπέδου και $E_2$ η ενέργεια του επόμενου, στο ίδιο διάστημα, η απόδοση είναι:

$$
\frac{E_2}{E_1} \times 100\%
$$

Στην πράξη κυμαίνεται περίπου από $5\%$ ως $20\%$. Τα ζώα σταθερής θερμοκρασίας, όπως τα πουλιά και τα θηλαστικά, «καίνε» μεγάλο μέρος της τροφής τους για να μένουν ζεστά, και έχουν συνήθως μικρότερη απόδοση από τα ψάρια και τα έντομα.

> **Κλειδί**
>
> Η ενέργεια **ρέει** προς μία κατεύθυνση: ήλιος → παραγωγοί → καταναλωτές → θερμότητα. Σε κάθε βέλος χάνεται το μεγαλύτερο μέρος της, κυρίως στην αναπνοή.
>
> Γι' αυτό οι τροφικές αλυσίδες σπάνια ξεπερνούν τα τέσσερα ή πέντε επίπεδα, και γι' αυτό οι μεγάλοι θηρευτές είναι πάντα λίγοι: στην κορυφή δεν φτάνει αρκετή ενέργεια για πολλούς.

## Τρεις πυραμίδες

Αν σχεδιάσεις κάθε τροφικό επίπεδο ως ένα οριζόντιο ορθογώνιο, με μήκος ανάλογο με κάποιο μέγεθος, και τα στοιβάξεις, παίρνεις μια **τροφική πυραμίδα**. Υπάρχουν τρία είδη, ανάλογα με το τι μετράς:

| Πυραμίδα           | Τι μετράει                                                     | Πάντα όρθια;   |
| ------------------ | -------------------------------------------------------------- | -------------- |
| **Ενέργειας**      | ενέργεια ανά επίπεδο σε ένα διάστημα, π.χ. kJ ανά m² τον χρόνο | **ναι**, πάντα |
| **Βιομάζας**       | μάζα των οργανισμών κάθε επιπέδου, μια δεδομένη στιγμή         | όχι πάντα      |
| **Αριθμού ατόμων** | πόσα άτομα έχει κάθε επίπεδο                                   | όχι πάντα      |

Η **πυραμίδα αριθμού ατόμων** αναποδογυρίζει όταν ο παραγωγός είναι μεγάλος. Μία βελανιδιά τρέφει χιλιάδες κάμπιες, και οι κάμπιες εκατοντάδες πουλιά: η βάση της πυραμίδας είναι ένα μόνο άτομο. Το ίδιο συμβαίνει με τα παράσιτα, όπου ένας ξενιστής τρέφει πολλά μικρότερα.

Η **πυραμίδα βιομάζας** μπορεί να αναποδογυρίσει στη θάλασσα. Το φυτοπλαγκτόν πολλαπλασιάζεται τόσο γρήγορα, που το ζωοπλαγκτόν το τρώει σχεδόν όσο φτιάχνεται. Αν το ζυγίσεις μια συγκεκριμένη στιγμή, μπορεί να βρεις λιγότερη μάζα φυτοπλαγκτού απ' ό,τι ζωοπλαγκτού — παρόλο που μέσα σε έναν χρόνο το φυτοπλαγκτόν έχει παραγάγει πολύ περισσότερη ύλη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η πυραμίδα **ενέργειας** δεν αναποδογυρίζει ποτέ. Μετράει τι πέρασε από κάθε επίπεδο σε ένα διάστημα, και κανένα επίπεδο δεν μπορεί να πάρει περισσότερη ενέργεια από όση έφτασε στο προηγούμενο.
>
> Οι άλλες δύο είναι «φωτογραφίες» μιας στιγμής ή μετρούν άτομα ανεξάρτητα από το μέγεθός τους. Γι' αυτό μπορεί να ξεγελάσουν.

> **Θυμήσου**
>
> - **Τροφικό επίπεδο**: η θέση σε μια αλυσίδα. Παραγωγοί στο 1ο, φυτοφάγα στο 2ο, και ούτω καθεξής.
> - **Τροφικό πλέγμα**: όλες οι αλληλένδετες αλυσίδες ενός οικοσυστήματος.
> - Περίπου το **$10\%$** της ενέργειας ενός επιπέδου περνά στο επόμενο· το μεγαλύτερο μέρος χάνεται ως θερμότητα από την αναπνοή.
> - **Απόδοση μεταφοράς** $= \dfrac{E_2}{E_1} \times 100\%$, με $E_1$ το προηγούμενο επίπεδο και $E_2$ το επόμενο.
> - Πυραμίδα **ενέργειας**: πάντα όρθια. **Βιομάζας** και **αριθμού**: μπορεί να είναι ανεστραμμένες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα λιβάδι μετρήθηκαν σε έναν χρόνο: παραγωγοί \$24\\,000\$ kJ/m², φυτοφάγα \$2\\,000\$ kJ/m², σαρκοφάγα \$180\$ kJ/m². Υπολόγισε την απόδοση μεταφοράς σε κάθε βήμα.

1. Από τους παραγωγούς στα φυτοφάγα:
   $$
   \frac{2\,000}{24\,000} \times 100\% \approx 8{,}3\%
   $$
2. Από τα φυτοφάγα στα σαρκοφάγα:
   $$
   \frac{180}{2\,000} \times 100\% = 9\%
   $$
3. Και οι δύο τιμές είναι κοντά στο $10\%$. Από τους παραγωγούς ως τα σαρκοφάγα έφτασε συνολικά
   $$
   \frac{180}{24\,000} \times 100\% = 0{,}75\%
   $$
   της ενέργειας. Τα υπόλοιπα $99{,}25\%$ χάθηκαν κυρίως ως θερμότητα στην αναπνοή όλων των οργανισμών, και ένα μέρος πέρασε στους αποικοδομητές.

### Παράδειγμα 2: Σε μια μουριά ζουν \$20\\,000\$ κάμπιες και \$15\$ πουλιά που τρέφονται με αυτές. Σχεδίασε την πυραμίδα αριθμού ατόμων και την πυραμίδα ενέργειας. Γιατί διαφέρουν;

1. **Αριθμός ατόμων:** $1$ δέντρο, $20\,000$ κάμπιες, $15$ πουλιά. Η βάση είναι στενότερη από το δεύτερο επίπεδο: η πυραμίδα είναι **ανεστραμμένη** στη βάση της, με μια πολύ φαρδιά μέση.
2. **Ενέργεια:** η μουριά δεσμεύει με τη φωτοσύνθεση πολύ περισσότερη ενέργεια από όση φτάνει στις κάμπιες, και αυτές πολύ περισσότερη από όση φτάνει στα πουλιά. Η πυραμίδα ενέργειας είναι **όρθια**.
3. Διαφέρουν επειδή η πρώτη μετράει άτομα, και ένα δέντρο ζυγίζει όσο εκατομμύρια κάμπιες. Η δεύτερη μετράει αυτό που πραγματικά περνά από επίπεδο σε επίπεδο.

### Παράδειγμα 3: Σε έναν βραχώδη βυθό: τα φύκη τρώγονται από αχινούς και σαλιγκάρια· τους αχινούς τους τρώνε σαργοί· τα σαλιγκάρια τα τρώνε καβούρια· το χταπόδι τρώει καβούρια και σαργούς. Σε ποιο τροφικό επίπεδο είναι το χταπόδι; Τι θα γίνει στα φύκη αν οι σαργοί υπεραλιευθούν;

1. Γράψε τις αλυσίδες, ξεκινώντας πάντα από τον παραγωγό:
   - φύκη → αχινός → σαργός → χταπόδι
   - φύκη → σαλιγκάρι → καβούρι → χταπόδι
2. Και στις δύο, το χταπόδι είναι στο **4ο τροφικό επίπεδο**, καταναλωτής 3ης τάξης. Αν έτρωγε και αχινούς απευθείας, σε εκείνη την αλυσίδα θα ήταν στο 3ο.
3. Χωρίς σαργούς, οι αχινοί δεν έχουν τον κύριο θηρευτή τους και **αυξάνονται**. Περισσότεροι αχινοί τρώνε περισσότερα φύκη, οπότε τα φύκη **μειώνονται**. Το χταπόδι θα στραφεί περισσότερο στα καβούρια, και τα σαλιγκάρια μπορεί να αυξηθούν κι αυτά.
4. Μια αλλαγή στο 3ο επίπεδο έφτασε ως τους παραγωγούς, δύο βέλη πιο κάτω. Τέτοιες αλυσιδωτές επιδράσεις είναι ο λόγος που η αλιεία ενός μόνο είδους μπορεί να αλλάξει ολόκληρο τον βυθό.

## Ερωτήσεις

1. Στην αλυσίδα «σιτάρι → ποντίκι → φίδι → γεράκι», σε ποιο τροφικό επίπεδο βρίσκεται το φίδι;
   - Στο 2ο, ως καταναλωτής 2ης τάξης
   - Στο 3ο, ως καταναλωτής 2ης τάξης
   - Στο 3ο, ως καταναλωτής 3ης τάξης
   - Στο 4ο, ως καταναλωτής 3ης τάξης
2. Το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που δεν περνά από τα φυτοφάγα στα σαρκοφάγα...
   - επιστρέφει στα φυτά μέσω των αποικοδομητών
   - μένει αποθηκευμένη στο σώμα των φυτοφάγων
   - χάνεται ως θερμότητα από την κυτταρική αναπνοή τους
   - μετατρέπεται σε ύλη που ανακυκλώνεται στο έδαφος
3. Οι παραγωγοί μιας λίμνης δεσμεύουν $50\,000$ kJ/m² τον χρόνο και τα φυτοφάγα παίρνουν $4\,000$ kJ/m². Ποια είναι η απόδοση μεταφοράς;
   - $12{,}5\%$
   - $8\%$
   - $10\%$
   - $92\%$
4. Γιατί οι τροφικές αλυσίδες σπάνια έχουν πάνω από πέντε επίπεδα;
   - Επειδή τα μεγάλα αρπακτικά δεν βρίσκουν αρκετό χώρο για να ζήσουν
   - Επειδή σε κάθε επίπεδο χάνεται το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας
   - Επειδή οι αποικοδομητές διασπούν τους θηρευτές πριν αναπαραχθούν
   - Επειδή οι παραγωγοί δεν μπορούν να θρέψουν περισσότερα από πέντε είδη
5. Ποια τροφική πυραμίδα δεν μπορεί ποτέ να είναι ανεστραμμένη;
   - Η πυραμίδα αριθμού ατόμων
   - Η πυραμίδα βιομάζας
   - Η πυραμίδα ενέργειας
   - Καμία· όλες μπορεί να αναστραφούν
6. Μια μέρα του Μαΐου, σε ένα κομμάτι ανοιχτής θάλασσας, το ζωοπλαγκτόν ζυγίζει περισσότερο από το φυτοπλαγκτόν. Πώς γίνεται;
   - Το ζωοπλαγκτόν είναι εκεί και παραγωγός
   - Η μέτρηση είναι σίγουρα λάθος
   - Το φυτοπλαγκτόν τρώγεται σχεδόν όσο γρήγορα φτιάχνεται
   - Το ζωοπλαγκτόν τρέφεται κυρίως με νεκρά ψάρια
7. Η αλεπού τρώει βατόμουρα, ακρίδες και σαύρες που τρώνε ακρίδες. Σε ποια τροφικά επίπεδα βρίσκεται;
   - Μόνο στο 3ο, γιατί είναι σαρκοφάγο
   - Μόνο στο 4ο, γιατί είναι στην κορυφή
   - Στο 1ο και στο 2ο, γιατί τρώει και φυτά
   - Στο 2ο, στο 3ο και στο 4ο
8. Ένα ποντίκι και μια σαύρα τρώνε την ίδια ποσότητα ακρίδων. Ποιο από τα δύο θα μετατρέψει πιθανότατα μικρότερο μέρος της ενέργειας της τροφής του σε σώμα;
   - Το ποντίκι
   - Η σαύρα
   - Και τα δύο το ίδιο, αφού έφαγαν την ίδια τροφή
   - Δεν μπορούμε να πούμε τίποτα χωρίς να ζυγίσουμε τα περιττώματα

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το σύνολο των αλληλένδετων τροφικών αλυσίδων ενός οικοσυστήματος;
2. Τα φυτοφάγα ενός δάσους παίρνουν $30\,000$ kJ/m² τον χρόνο και τα σαρκοφάγα 1ης τάξης $2\,400$ kJ/m². Ποια είναι η απόδοση μεταφοράς;
3. Ποια τροφική πυραμίδα είναι ανεστραμμένη σε ένα πεύκο με $5\,000$ κάμπιες και $10$ πουλιά που τις τρώνε;
4. Στην αλυσίδα «φύκη → μαλάκια → καβούρια → χταπόδια», τα φύκη δεσμεύουν $60\,000$ kJ τον χρόνο. Πάρε απόδοση $10\%$ σε κάθε βήμα.
   α) Πόση ενέργεια φτάνει στα καβούρια;
   β) Πόση ενέργεια φτάνει στα χταπόδια;
   γ) Τι ποσοστό της ενέργειας των φυκιών είναι αυτό;
5. Ένα ζευγάρι γερακιών χρειάζεται $2\,000$ kJ τον χρόνο από την τροφή του. Τρέφεται με σαύρες, που τρώνε ακρίδες, που τρώνε χόρτα. Πάρε απόδοση $10\%$ σε κάθε βήμα.
   α) Πόση ενέργεια πρέπει να έχουν οι σαύρες της περιοχής του;
   β) Πόση ενέργεια πρέπει να έχουν δεσμεύσει τα χόρτα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/energy-flow
