# Το οικοσύστημα

> Βιοτικοί και αβιοτικοί παράγοντες, πληθυσμοί και βιοκοινότητες.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/ecosystems

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις το οικοσύστημα και να ξεχωρίζεις πληθυσμό, βιοκοινότητα, βιότοπο και βιόσφαιρα.
- Να αναγνωρίζεις αβιοτικούς παράγοντες και να εντοπίζεις τον περιοριστικό παράγοντα σε ένα σενάριο.
- Να περιγράφεις τα τρία χαρακτηριστικά της λειτουργίας κάθε οικοσυστήματος: ροή ενέργειας, ανακύκλωση της ύλης, αυτορρύθμιση.
- Να εξηγείς πώς είναι προσαρμοσμένοι οι οργανισμοί ενός μεσογειακού οικοσυστήματος στην καλοκαιρινή ξηρασία.

## Μια λίμνη που έφτιαξε ο άνθρωπος

Η λίμνη Κερκίνη, στις Σέρρες, είναι ταμιευτήρας: σχηματίστηκε όταν ένα φράγμα έκλεισε τον Στρυμόνα, για να ποτίζονται οι κάμποι και να μην πλημμυρίζουν. Κανείς δεν τη σχεδίασε ως καταφύγιο πουλιών. Κι όμως, μέσα σε λίγες δεκαετίες έγινε ένας από τους σημαντικότερους υγροτόπους της Ελλάδας.

*Αργυροπελεκάνοι στη λίμνη Κερκίνη. Το νερό έφερε ψάρια, τα ψάρια έφεραν πελεκάνους και κορμοράνους, και τα ρηχά νερά γέμισαν καλάμια, νούφαρα και έντομα.*

Το νερό, το φως, η λάσπη του βυθού, τα φύκη, τα ψάρια, τα πουλιά και τα βακτήρια έπιασαν να λειτουργούν ως ένα σύνολο. Αυτό το σύνολο λέγεται **οικοσύστημα**, και σε αυτή την ενότητα θα δεις από τι αποτελείται και ποιοι κανόνες το κρατούν όρθιο.

## Από το άτομο στη βιόσφαιρα

Η οικολογία μελετά τη ζωή σε επίπεδα, το καθένα πιο περιεκτικό από το προηγούμενο:

| Επίπεδο          | Τι περιλαμβάνει                                               | Στην Κερκίνη                                          |
| ---------------- | ------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------- |
| **Πληθυσμός**    | όλα τα άτομα **ενός είδους** σε μια περιοχή, την ίδια περίοδο | οι αργυροπελεκάνοι της λίμνης                         |
| **Βιοκοινότητα** | όλοι οι πληθυσμοί μιας περιοχής μαζί                          | πελεκάνοι, κυπρίνοι, καλάμια, φυτοπλαγκτόν, βακτήρια… |
| **Βιότοπος**     | ο χώρος με τους αβιοτικούς του παράγοντες                     | το νερό, ο βυθός, το κλίμα της λεκάνης                |
| **Οικοσύστημα**  | βιοκοινότητα + βιότοπος + οι σχέσεις τους                     | η λίμνη ως λειτουργικό σύνολο                         |
| **Βιόσφαιρα**    | όλα τα οικοσυστήματα της Γης                                  | το λεπτό στρώμα του πλανήτη όπου υπάρχει ζωή          |

Τα όρια ενός οικοσυστήματος τα βάζει αυτός που το μελετά. Μια λίμνη είναι οικοσύστημα· το ίδιο και ένας σάπιος κορμός στην όχθη της, με τους μύκητες, τα έντομα και την υγρασία του. Κανένα από τα δύο δεν είναι κλειστό: η ενέργεια μπαίνει ως φως και φεύγει ως θερμότητα, το νερό έρχεται με το ποτάμι, τα πουλιά πετούν από λίμνη σε λίμνη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο επίπεδο ανήκει;*

## Οι αβιοτικοί παράγοντες και το όριο

**Αβιοτικοί παράγοντες** είναι τα φυσικά και χημικά χαρακτηριστικά του βιότοπου: φως, θερμοκρασία, νερό, υγρασία, άνεμος, σύσταση και pH του εδάφους, αλατότητα, διαλυμένο οξυγόνο. Αυτοί αποφασίζουν ποια είδη μπορούν να ζήσουν κάπου, και πόσα άτομα του καθενός.

Κάθε είδος αντέχει τιμές ενός παράγοντα μέσα σε ένα **εύρος ανοχής**: κάτω από ένα ελάχιστο και πάνω από ένα μέγιστο δεν επιβιώνει. Στο μέσο του εύρους βρίσκεται η ζώνη όπου τα πάει καλύτερα.

Από αυτό βγαίνει μια χρήσιμη ιδέα: η ανάπτυξη ενός πληθυσμού περιορίζεται από τον παράγοντα που βρίσκεται **πιο μακριά** από τη ζώνη που χρειάζεται το είδος. Αυτός λέγεται **περιοριστικός παράγοντας**.

- Στη μεσογειακή πλαγιά τον Αύγουστο, περιοριστικός είναι συνήθως το **νερό**.
- Σε βάθος $50$ μέτρων στη θάλασσα, το **φως**.
- Σε ένα ορεινό λιβάδι τον Ιανουάριο, η **θερμοκρασία**.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν ένας παράγοντας είναι περιοριστικός, αν δώσεις περισσότερο από **άλλο** παράγοντα δεν κερδίζεις τίποτα. Ένα φυτό που του λείπει άζωτο δεν μεγαλώνει περισσότερο αν το ποτίσεις διπλάσια· μεγαλώνει αν του δώσεις άζωτο.
>
> Και το «περισσότερο» δεν είναι πάντα καλύτερο: πάνω από το μέγιστο της ανοχής, ο ίδιος παράγοντας γίνεται ξανά περιοριστικός. Το πολύ νερό πνίγει τις ρίζες.

## Οι βιοτικοί παράγοντες

**Βιοτικοί παράγοντες** είναι οι οργανισμοί και οι σχέσεις τους. Τους ρόλους τούς ξέρεις από το Γυμνάσιο:

- **Παραγωγοί** ή **αυτότροφοι**: φυτά, φύκη, κυανοβακτήρια. Φτιάχνουν οργανική ύλη από ανόργανη με τη φωτοσύνθεση.
- **Καταναλωτές** ή **ετερότροφοι**: τρέφονται με άλλους οργανισμούς — φυτοφάγα, σαρκοφάγα, παμφάγα.
- **Αποικοδομητές**: βακτήρια και μύκητες που διασπούν τη νεκρή οργανική ύλη σε ανόργανες ουσίες.

Ανάμεσά τους υπάρχουν σχέσεις που επηρεάζουν το μέγεθος των πληθυσμών: η **θήρευση**, ο **ανταγωνισμός** για τροφή, χώρο ή φως, ο **παρασιτισμός**, και η **αμοιβαιότητα**, όπου ωφελούνται και οι δύο — η μέλισσα και το λουλούδι, τα βακτήρια στις ρίζες των ψυχανθών.

## Τρία χαρακτηριστικά κάθε οικοσυστήματος

Ένα δάσος, μια λίμνη και ένα λιβάδι δεν μοιάζουν σε τίποτα. Λειτουργούν όμως με τους ίδιους τρεις κανόνες.

1. **Ροή ενέργειας.** Η ενέργεια μπαίνει ως ηλιακή ακτινοβολία, δεσμεύεται από τους παραγωγούς, περνά στους καταναλωτές και τελικά φεύγει ως θερμότητα. Κινείται προς **μία** κατεύθυνση και δεν ξαναχρησιμοποιείται.
2. **Ανακύκλωση της ύλης.** Ο άνθρακας, το άζωτο, ο φωσφόρος και το νερό περνούν από τον άβιο κόσμο στους οργανισμούς και πίσω, ξανά και ξανά. Οι αποικοδομητές κλείνουν τον κύκλο.
3. **Αυτορρύθμιση.** Οι πληθυσμοί δεν μένουν σταθεροί, αλλά κυμαίνονται γύρω από μια μέση τιμή. Όταν ένα θήραμα πληθαίνει, πληθαίνουν και οι θηρευτές του και το φέρνουν πίσω· όταν λιγοστέψει, λιγοστεύουν κι αυτοί. Αυτή η κατάσταση λέγεται **δυναμική ισορροπία**.

> **Κλειδί**
>
> Οικοσύστημα δεν είναι ένας κατάλογος ειδών. Είναι **οργανισμοί και άβιο περιβάλλον που λειτουργούν μαζί**: η ενέργεια το διασχίζει μία φορά, η ύλη κάνει κύκλους, και οι πληθυσμοί ρυθμίζουν ο ένας τον άλλον γύρω από μια δυναμική ισορροπία.
>
> Η ισορροπία έχει όρια. Μια διαταραχή που ξεπερνά την ικανότητα αυτορρύθμισης — ένα φράγμα, μια αποξήρανση, ένα είδος που έρχεται από αλλού — αλλάζει το οικοσύστημα σε κάτι άλλο, ή το καταρρέει.

## Οικοσυστήματα στεριάς και νερού

Τα οικοσυστήματα χωρίζονται συνήθως σε **χερσαία** (δάση, λιβάδια, θαμνώνες, έρημοι, τούνδρα) και **υδάτινα** (θάλασσες, λίμνες, ποτάμια, υγρότοποι). Το κλίμα, δηλαδή η θερμοκρασία και η βροχή, αποφασίζει σε μεγάλο βαθμό ποιο χερσαίο οικοσύστημα θα αναπτυχθεί σε μια περιοχή.

### Το μεσογειακό οικοσύστημα

Στην Ελλάδα, όπως σε όλη τη Μεσόγειο, ο χειμώνας είναι ήπιος και βροχερός και το καλοκαίρι ζεστό και ξηρό, για τέσσερις ως έξι μήνες. Ο περιοριστικός παράγοντας είναι το νερό, και ακριβώς την εποχή που το φως και η ζέστη είναι άφθονα.

Σε αυτές τις συνθήκες αναπτύσσονται δύο χαρακτηριστικοί τύποι βλάστησης:

- Η **μακκία**: πυκνοί, ψηλοί, αειθαλείς θάμνοι, όπως το πουρνάρι, ο σχίνος, η κουμαριά, η αγριελιά.
- Τα **φρύγανα**: χαμηλοί, συχνά αγκαθωτοί και αρωματικοί θάμνοι σε ξηρότερα και φτωχότερα εδάφη, όπως η αστοιβή, το θυμάρι, η λαδανιά.

*Φρύγανα στην Κύθνο. Χαμηλοί, στρογγυλεμένοι θάμνοι, με κενά γυμνού εδάφους ανάμεσά τους: έτσι μοιάζει ένα οικοσύστημα όπου το νερό τελειώνει κάθε καλοκαίρι.*

Τα φυτά τους έχουν προσαρμογές που περιορίζουν την απώλεια νερού: μικρά, σκληρά, δερματώδη φύλλα, συχνά με κερί ή τρίχες στην επιφάνεια, και βαθιές ρίζες. Πολλά φρύγανα ρίχνουν τα μεγάλα χειμωνιάτικα φύλλα τους το καλοκαίρι και κρατούν μόνο μικρά, ώστε να εξατμίζουν λιγότερο νερό. Τα αρωματικά έλαια του θυμαριού και της ρίγανης προστατεύουν τα φυτά από φυτοφάγα — και τα κάνουν εύφλεκτα.

Η φωτιά είναι μέρος της ιστορίας αυτών των οικοσυστημάτων εδώ και χιλιάδες χρόνια, και πολλά από τα φυτά τους ξαναβγαίνουν μετά από αυτήν. Πώς προέκυψαν αυτές οι προσαρμογές θα το δεις στο κεφάλαιο της εξέλιξης.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πληθυσμός**: ένα είδος. **Βιοκοινότητα**: όλα τα είδη. **Οικοσύστημα**: βιοκοινότητα + βιότοπος + σχέσεις. **Βιόσφαιρα**: όλα τα οικοσυστήματα της Γης.
> - **Αβιοτικοί**: φως, θερμοκρασία, νερό, έδαφος, αλατότητα, οξυγόνο. **Βιοτικοί**: οι οργανισμοί και οι σχέσεις τους.
> - **Περιοριστικός παράγοντας**: αυτός που απέχει περισσότερο από αυτό που χρειάζεται το είδος.
> - Κάθε οικοσύστημα έχει **ροή ενέργειας**, **ανακύκλωση της ύλης** και **αυτορρύθμιση**.
> - Στο **μεσογειακό** οικοσύστημα περιοριστικό είναι το νερό του καλοκαιριού: μακκία και φρύγανα, με φύλλα που χάνουν λίγο νερό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα χωράφι με καλαμπόκι έχει άφθονο νερό και ήλιο, αλλά το έδαφος έχει πολύ λίγο άζωτο. Ο αγρότης διπλασιάζει το πότισμα. Θα δώσει το χωράφι μεγαλύτερη σοδειά;

1. Ψάξε τον παράγοντα που απέχει περισσότερο από αυτό που χρειάζεται το φυτό. Νερό και φως είναι άφθονα· το άζωτο λείπει. Ο **περιοριστικός παράγοντας** είναι το άζωτο.
2. Το πότισμα αλλάζει έναν παράγοντα που δεν περιορίζει την ανάπτυξη. Η σοδειά **δεν** θα αυξηθεί. Αν μάλιστα το νερό ξεπεράσει το μέγιστο της ανοχής, οι ρίζες θα μείνουν χωρίς οξυγόνο και η σοδειά θα μειωθεί.
3. Αυτό που θα έκανε διαφορά είναι να προστεθεί άζωτο, με λίπασμα ή με καλλιέργεια ψυχανθών την προηγούμενη χρονιά. Τότε το όριο θα μετακινηθεί στον επόμενο παράγοντα που θα λείψει.

### Παράδειγμα 2: Σε ένα νησί χωρίς κυνήγι, οι αλεπούδες τρώνε κυρίως κουνέλια. Μια πολύ βροχερή χρονιά τα χόρτα πληθαίνουν. Τι περιμένεις να γίνει στους δύο πληθυσμούς τα επόμενα χρόνια;

1. Περισσότερη τροφή για τα κουνέλια: γεννούν περισσότερα μικρά και ο πληθυσμός τους **αυξάνεται**.
2. Περισσότερα κουνέλια σημαίνουν περισσότερη τροφή για τις αλεπούδες. Με μια καθυστέρηση, αυξάνονται κι αυτές.
3. Περισσότερες αλεπούδες τρώνε περισσότερα κουνέλια, και τα κουνέλια **μειώνονται**. Με τη σειρά τους, οι αλεπούδες βρίσκουν λιγότερη τροφή και μειώνονται κι αυτές.
4. Οι δύο πληθυσμοί **κυμαίνονται** γύρω από μια μέση τιμή, με τις αλεπούδες λίγο πίσω από τα κουνέλια. Η αλλαγή δεν οδήγησε σε κατάρρευση, γιατί κάθε αύξηση φέρνει μόνη της την αντίδραση που τη φρενάρει. Αυτή είναι η **αυτορρύθμιση**.

### Παράδειγμα 3: «Ένα ρέμα στον Ταΰγετο: πλατάνια στις όχθες, πέστροφες στα βαθουλώματα, κρύο νερό με πολύ οξυγόνο, και φύλλα που σαπίζουν στις πέτρες του βυθού.» Ξεχώρισε τα συστατικά του οικοσυστήματος.

1. **Αβιοτικοί παράγοντες:** η θερμοκρασία του νερού, το διαλυμένο οξυγόνο, οι πέτρες του βυθού.
2. **Βιοτικοί παράγοντες:** τα πλατάνια (παραγωγοί), οι πέστροφες (καταναλωτές), και οι μύκητες και τα βακτήρια που σαπίζουν τα φύλλα (αποικοδομητές), ακόμα κι αν η περιγραφή δεν τους ονομάζει.
3. **Πληθυσμός** είναι, για παράδειγμα, οι πέστροφες του ρέματος. **Βιοκοινότητα** είναι όλοι οι πληθυσμοί μαζί. Το ρέμα με όλα αυτά και τις σχέσεις τους είναι το **οικοσύστημα**.
4. Πρόσεξε κάτι: τα πλατάνια ρίχνουν φύλλα στο νερό, και τα φύλλα τρέφουν τους αποικοδομητές του βυθού. Ένα μέρος της ενέργειας του ρέματος έρχεται από τη στεριά. Τα όρια ενός οικοσυστήματος δεν είναι ποτέ στεγανά.

## Ερωτήσεις

1. Όλοι οι πληθυσμοί φυτών, ζώων, μυκήτων και μικροοργανισμών μιας λίμνης, χωρίς το νερό και τον βυθό, αποτελούν...
   - τη βιοκοινότητα της λίμνης
   - το οικοσύστημα της λίμνης
   - έναν πληθυσμό της λίμνης
   - τον βιότοπο της λίμνης
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι αβιοτικός παράγοντας ενός θαλάσσιου οικοσυστήματος;
   - Ο ανταγωνισμός δύο ειδών ψαριών για την ίδια τροφή
   - Η αλατότητα του νερού
   - Το φυτοπλαγκτόν της επιφάνειας
   - Τα παράσιτα στα βράγχια των ψαριών
3. Σε βάθος $60$ μέτρων στη θάλασσα το νερό έχει άφθονα θρεπτικά άλατα, αλλά φύκη σχεδόν δεν υπάρχουν. Ποιος είναι πιθανότατα ο περιοριστικός παράγοντας;
   - Τα θρεπτικά άλατα
   - Το διοξείδιο του άνθρακα
   - Το φως
   - Η αλατότητα
4. Ένα φυτό μεγαλώνει αργά επειδή το έδαφος έχει λίγο φωσφόρο. Τι θα γίνει αν το ποτίζεις διπλάσια;
   - Θα μεγαλώνει διπλάσια, γιατί το νερό είναι απαραίτητο
   - Θα μεγαλώνει λίγο πιο γρήγορα, όσο αυξάνεται το νερό
   - Θα μεγαλώνει πιο γρήγορα, αφού θα διαλύεται περισσότερος φωσφόρος
   - Τίποτα, ή και χειρότερα, αν το νερό ξεπεράσει την ανοχή του
5. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** είναι χαρακτηριστικό της λειτουργίας κάθε οικοσυστήματος;
   - Η ροή της ενέργειας προς μία κατεύθυνση
   - Η ανακύκλωση της ύλης ανάμεσα σε άβιο κόσμο και οργανισμούς
   - Η ανακύκλωση της ενέργειας από τους αποικοδομητές
   - Η αυτορρύθμιση των πληθυσμών γύρω από μια μέση τιμή
6. Τι σημαίνει ότι ένα οικοσύστημα βρίσκεται σε δυναμική ισορροπία;
   - Ότι ο αριθμός των ατόμων κάθε είδους μένει ακριβώς σταθερός
   - Ότι οι πληθυσμοί κυμαίνονται γύρω από μια μέση τιμή
   - Ότι δεν μπαίνει ούτε βγαίνει ύλη ή ενέργεια από αυτό
   - Ότι αντέχει οποιαδήποτε διαταραχή χωρίς να αλλάξει
7. Ποια προσαρμογή περιμένεις να βρεις σε ένα φυτό της μακκίας;
   - Μικρά, σκληρά, δερματώδη φύλλα
   - Πολύ μεγάλα και λεπτά φύλλα, για να πιάνουν περισσότερο φως
   - Ρηχές ρίζες, γιατί ο χειμώνας είναι βροχερός
   - Φύλλα που πέφτουν όλα τον χειμώνα, όπως της οξιάς
8. Ένα ρέμα σε δάσος παίρνει μεγάλο μέρος της τροφής του από τα φύλλα που πέφτουν στο νερό. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι το ρέμα δεν είναι οικοσύστημα, αλλά μέρος του δάσους
   - Ότι στο ρέμα δεν υπάρχουν καθόλου παραγωγοί
   - Ότι τα οικοσυστήματα ανταλλάσσουν ύλη και ενέργεια
   - Ότι τα φύλλα είναι αβιοτικός παράγοντας του δάσους

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το σύνολο των ατόμων ενός είδους που ζουν σε μια περιοχή την ίδια περίοδο;
2. Ποια τρία χαρακτηριστικά έχει η λειτουργία κάθε οικοσυστήματος;
3. Σε ένα ορεινό λιβάδι στα $2000$ μέτρα, τον Ιανουάριο, υπάρχει νερό από το χιόνι και άφθονο φως. Ποιος είναι πιθανότατα ο περιοριστικός παράγοντας για τα χόρτα;
4. «Σε ένα έλος του Δέλτα του Έβρου ζουν καλάμια, βάτραχοι, ερωδιοί και βακτήρια στη λάσπη· το νερό είναι υφάλμυρο και ρηχό.»
   α) Ανέφερε δύο αβιοτικούς παράγοντες της περιγραφής.
   β) Ποιος οργανισμός είναι παραγωγός;
   γ) Ποιοι οργανισμοί είναι αποικοδομητές;
5. Σε ένα νησί, οι κουκουβάγιες τρέφονται κυρίως με ποντίκια. Μια χρονιά, μια ασθένεια σκοτώνει τα μισά ποντίκια.
   α) Τι θα γίνει στον πληθυσμό των κουκουβαγιών την επόμενη χρονιά;
   β) Και μετά, στον πληθυσμό των ποντικιών;
   γ) Πώς λέγεται αυτή η ικανότητα του οικοσυστήματος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/ecosystems
