# Ερημοποίηση και ρύπανση

> Ερημοποίηση, φαινόμενο του θερμοκηπίου, ρύπανση των υδάτων.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/desertification-pollution

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την ερημοποίηση και να εξηγείς πώς την προκαλούν η υπερβόσκηση, οι πυρκαγιές, η υπεράντληση και η κακή άρδευση.
- Να εξηγείς πώς το φαινόμενο του θερμοκηπίου κρατά τη Γη κατοικήσιμη, και ποιες ανθρώπινες δραστηριότητες το ενισχύουν.
- Να περιγράφεις τα στάδια του ευτροφισμού σε μια λίμνη ή έναν κόλπο.
- Να εξηγείς γιατί η συγκέντρωση ενός μη βιοδιασπώμενου ρύπου αυξάνεται από τροφικό επίπεδο σε τροφικό επίπεδο.

## Η έρημος δεν είναι το πρόβλημα

*Αμμόλοφοι στη Σαχάρα, στο Μαρόκο. Η έρημος είναι ένα φυσικό οικοσύστημα, με οργανισμούς προσαρμοσμένους σε αυτό. Η ερημοποίηση είναι κάτι άλλο: η υποβάθμιση γης που μπορούσε να θρέψει ζωή.*

Όταν ακούς «ερημοποίηση», φαντάζεσαι αμμόλοφους που προχωρούν και θάβουν χωριά. Η ερημοποίηση σπάνια μοιάζει έτσι. Μοιάζει με μια πλαγιά στην Κρήτη όπου το χώμα έχει φύγει και έχουν μείνει πέτρες, με ένα χωράφι στον κάμπο όπου άσπρη κρούστα αλατιού ανεβαίνει στην επιφάνεια, με ένα πηγάδι κοντά στη θάλασσα που άρχισε να βγάζει αλμυρό νερό.

Σε αυτή την ενότητα θα δεις δύο τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αλλάζει τα οικοσυστήματα: την **ερημοποίηση** της στεριάς, και τη **ρύπανση** — ειδικά την ενίσχυση του φαινομένου του θερμοκηπίου και τη ρύπανση των υδάτων.

## Ερημοποίηση

**Ερημοποίηση** είναι η υποβάθμιση της γης σε ξηρές και ημίξηρες περιοχές, που οφείλεται σε κλιματικές μεταβολές και σε ανθρώπινες δραστηριότητες. Το έδαφος χάνει τη γονιμότητά του, τη βλάστησή του και την ικανότητά του να κρατά νερό, και η παραγωγικότητα του οικοσυστήματος πέφτει.

Το κλίμα κάνει το έδαφος ευάλωτο: ξηρά καλοκαίρια, και βροχές λίγες αλλά έντονες, που πέφτουν σε λίγες μέρες. Ο άνθρωπος συνήθως δίνει το τελευταίο σπρώξιμο:

- **Υπερβόσκηση.** Πολλά ζώα σε μικρή έκταση τρώνε τη βλάστηση πιο γρήγορα από όσο ξαναφυτρώνει, και τα πόδια τους συμπιέζουν το χώμα.
- **Αποψίλωση και πυρκαγιές.** Χωρίς φυτά, οι ρίζες δεν συγκρατούν το έδαφος και η βροχή το παρασύρει: **διάβρωση**. Ένα στρώμα χώματος που χρειάστηκε αιώνες για να σχηματιστεί μπορεί να φύγει σε λίγες καταιγίδες.
- **Εντατική καλλιέργεια** χωρίς αμειψισπορά και χωρίς επιστροφή οργανικής ύλης, που εξαντλεί το έδαφος.
- **Κακή άρδευση.** Όταν ποτίζεις πολύ σε ζεστό κλίμα, το νερό εξατμίζεται και τα άλατα που είχε διαλυμένα μένουν στο χώμα. Με τα χρόνια, το έδαφος **αλατώνεται** και γίνεται άγονο.
- **Υπεράντληση** των υπόγειων νερών. Τα πηγάδια αδειάζουν τους υδροφορείς πιο γρήγορα από όσο τους γεμίζει η βροχή. Κοντά στις ακτές, στη θέση του γλυκού νερού εισχωρεί θαλασσινό, και τα πηγάδια βγάζουν υφάλμυρο νερό.

Η ερημοποίηση τροφοδοτεί τον εαυτό της. Λιγότερη βλάστηση σημαίνει λιγότερο χώμα και λιγότερο νερό στο έδαφος, άρα ακόμη λιγότερη βλάστηση. Τα μέτρα που τη σταματούν σπάνε αυτόν τον κύκλο: αναδάσωση με ντόπια είδη, έλεγχος της βόσκησης, πεζούλες στις πλαγιές, άρδευση με σταγόνες, προστασία των υπόγειων νερών.

## Ρύπανση

**Ρύπανση** είναι η εισαγωγή στο περιβάλλον ουσιών ή μορφών ενέργειας — θερμότητας, θορύβου, ακτινοβολίας — σε ποσότητες που βλάπτουν τους οργανισμούς ή αλλάζουν τη λειτουργία των οικοσυστημάτων. Οι ουσίες αυτές λέγονται **ρύποι**.

Μια χρήσιμη διάκριση: κάποιοι ρύποι είναι **βιοδιασπώμενοι**, δηλαδή οι αποικοδομητές τους διασπούν με τον καιρό, όπως τα οικιακά λύματα. Άλλοι **δεν διασπώνται** ή διασπώνται εξαιρετικά αργά, όπως ο υδράργυρος, ο μόλυβδος, το DDT και πολλά πλαστικά. Αυτοί μένουν στο περιβάλλον για δεκαετίες και, όπως θα δεις, συγκεντρώνονται στους οργανισμούς.

## Το φαινόμενο του θερμοκηπίου

Το φως του ήλιου περνά την ατμόσφαιρα και ζεσταίνει την επιφάνεια της Γης. Η επιφάνεια ακτινοβολεί με τη σειρά της ενέργεια προς το διάστημα, αλλά ως **υπέρυθρη** ακτινοβολία. Ορισμένα αέρια της ατμόσφαιρας απορροφούν την υπέρυθρη και την ξαναεκπέμπουν προς όλες τις κατευθύνσεις, και ένα μέρος της γυρίζει στην επιφάνεια.

Αυτά είναι τα **αέρια του θερμοκηπίου**: οι υδρατμοί, το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂), το μεθάνιο (CH₄), το υποξείδιο του αζώτου (N₂O) και οι χλωροφθοράνθρακες (CFCs), που τους φτιάχνει μόνο ο άνθρωπος.

> **Κλειδί**
>
> Το φαινόμενο του θερμοκηπίου **δεν είναι πρόβλημα από μόνο του**. Είναι η αιτία που η μέση θερμοκρασία της επιφάνειας είναι περίπου $15$ °C. Χωρίς αυτό θα ήταν περίπου $-18$ °C, και το νερό του πλανήτη θα ήταν σχεδόν όλο πάγος.
>
> Πρόβλημα είναι η **ενίσχυσή** του: όταν προσθέτουμε αέρια του θερμοκηπίου πιο γρήγορα από όσο τα αφαιρούν οι φυσικοί κύκλοι, κρατιέται περισσότερη θερμότητα και ο πλανήτης ζεσταίνεται.

Από πού έρχονται τα επιπλέον αέρια:

| Αέριο | Κύριες ανθρώπινες πηγές                                                        |
| ----- | ------------------------------------------------------------------------------ |
| CO₂   | καύση γαιάνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου, αποψίλωση δασών               |
| CH₄   | πεπτικό σύστημα των μηρυκαστικών, ορυζώνες, χωματερές, διαρροές φυσικού αερίου |
| N₂O   | αζωτούχα λιπάσματα                                                             |
| CFCs  | παλιά ψυκτικά και σπρέι, πλέον απαγορευμένα                                    |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το ίδιο φως, λιγότερη θερμότητα που φεύγει*

Η μέση θερμοκρασία της επιφάνειας έχει ήδη ανέβει πάνω από έναν βαθμό σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή. Οι συνέπειες που ήδη μετρώνται:

- **λιώσιμο** των παγετώνων και του θαλάσσιου πάγου της Αρκτικής, και **άνοδος της στάθμης της θάλασσας**, από τον πάγο που λιώνει και από τη διαστολή του νερού που ζεσταίνεται,
- πιο συχνά **ακραία φαινόμενα**: καύσωνες, ξηρασίες, έντονες βροχοπτώσεις,
- **μετακίνηση** ειδών προς τους πόλους ή ψηλότερα στα βουνά, όπου μπορούν, και κίνδυνος εξαφάνισης για όσα δεν μπορούν,
- στη Μεσόγειο, μεγαλύτερες και θερμότερες περίοδοι ξηρασίας, που επιταχύνουν την **ερημοποίηση** και κάνουν τις πυρκαγιές πιο συχνές.

## Ρύπανση των υδάτων

Τα νερά δέχονται αστικά λύματα, βιομηχανικά απόβλητα, λιπάσματα και φυτοφάρμακα που ξεπλένει η βροχή από τα χωράφια, και πετρέλαιο. Δύο φαινόμενα αξίζει να τα καταλάβεις καλά, γιατί δείχνουν πώς μια ουσία που δεν είναι καν δηλητήριο μπορεί να σκοτώσει ένα οικοσύστημα, και πώς ένα δηλητήριο σε ελάχιστη ποσότητα μπορεί να φτάσει σε επικίνδυνη.

### Ευτροφισμός

Τα λιπάσματα και τα λύματα περιέχουν **νιτρικά** και **φωσφορικά**, δηλαδή θρεπτικά άλατα. Σε μια λίμνη ή έναν κλειστό κόλπο, συνήθως αυτά είναι ο περιοριστικός παράγοντας για το φυτοπλαγκτόν. Όταν φτάσουν σε μεγάλες ποσότητες, ξεκινά μια αλυσίδα:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς πεθαίνει μια λίμνη από «υπερβολική τροφή»*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ψάρια σε έναν ευτροφισμένο κόλπο **δεν** πεθαίνουν επειδή τα δηλητηρίασαν τα λιπάσματα. Τα νιτρικά και τα φωσφορικά είναι θρεπτικά άλατα, όχι δηλητήρια.
>
> Πεθαίνουν από **έλλειψη οξυγόνου**, που το κατανάλωσαν οι αποικοδομητές της νεκρής ύλης. Ο ευτροφισμός είναι ρύπανση από την υπερβολή ενός πράγματος που, σε μικρή ποσότητα, είναι χρήσιμο.

### Βιοσυσσώρευση

Ας πούμε ότι στο νερό μιας λίμνης υπάρχει ελάχιστη ποσότητα ενός εντομοκτόνου που **δεν διασπάται** και **διαλύεται στο λίπος** και όχι στο νερό, όπως το DDT. Το φυτοπλαγκτόν το παίρνει από το νερό και το κρατά. Ο οργανισμός δεν μπορεί να το αποβάλει, οπότε όσο ζει, τόσο το συγκεντρώνει στους λιπώδεις ιστούς του: αυτό είναι η **βιοσυσσώρευση**.

Τώρα θυμήσου τη ροή της ενέργειας. Ένα ψάρι, για να φτιάξει ένα κιλό σώμα, τρώει γύρω στα δέκα κιλά ζωοπλαγκτού. Η ενέργεια αυτών των δέκα κιλών καίγεται σχεδόν όλη στην αναπνοή — το εντομοκτόνο όμως **μένει όλο**, μέσα σε ένα κιλό ψαριού. Η συγκέντρωσή του δεκαπλασιάζεται, περίπου, σε κάθε τροφικό επίπεδο.

Έτσι, ένας ρύπος που στο νερό είναι σχεδόν αμέτρητος μπορεί να φτάσει σε επικίνδυνες συγκεντρώσεις στους **θηρευτές της κορυφής**: αρπακτικά πουλιά, φώκιες, δελφίνια, μεγάλα ψάρια όπως ο τόνος και ο ξιφίας, και τον άνθρωπο. Το DDT, στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, έκανε τα τσόφλια των αυγών πολλών αρπακτικών πουλιών τόσο λεπτά, που έσπαγαν στο κλώσημα. Γι' αυτό απαγορεύτηκε στη γεωργία σε πολλές χώρες. Για τον ίδιο λόγο οι υγειονομικές αρχές παρακολουθούν τον υδράργυρο στα μεγάλα θηρευτικά ψάρια.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ερημοποίηση**: υποβάθμιση της γης σε ξηρές περιοχές. Αιτίες: υπερβόσκηση, αποψίλωση, πυρκαγιές, εντατική καλλιέργεια, αλάτωση από κακή άρδευση, υπεράντληση.
> - **Φαινόμενο του θερμοκηπίου**: τα αέρια του θερμοκηπίου κρατούν μέρος της υπέρυθρης ακτινοβολίας της Γης. Φυσικό και απαραίτητο· η **ενίσχυσή** του από τον άνθρωπο ζεσταίνει τον πλανήτη.
> - **Ευτροφισμός**: θρεπτικά άλατα → έκρηξη φυτοπλαγκτού → νεκρή ύλη → οι αποικοδομητές εξαντλούν το οξυγόνο → θάνατος των ψαριών.
> - **Βιοσυσσώρευση**: ένας μη βιοδιασπώμενος, λιποδιαλυτός ρύπος συγκεντρώνεται στους οργανισμούς και η συγκέντρωσή του αυξάνεται σε κάθε τροφικό επίπεδο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα εντομοκτόνο που δεν διασπάται βρίσκεται στο ζωοπλαγκτόν μιας λίμνης σε συγκέντρωση \$0{,}02\$ mg ανά kg. Κάθε τροφικό επίπεδο φτιάχνει ένα κιλό σώματος από δέκα κιλά τροφής, και κρατά όλο το εντομοκτόνο της. Ποια συγκέντρωση περιμένεις στα μικρά ψάρια, στα μεγάλα ψάρια και στους κορμοράνους που τρώνε τα μεγάλα ψάρια; (Οι αριθμοί είναι φανταστικοί.)

1. Τα δέκα κιλά ζωοπλαγκτού περιέχουν
   $$
   10 \times 0{,}02 = 0{,}2 \text{ mg}
   $$
   εντομοκτόνου. Όλα αυτά καταλήγουν σε ένα κιλό μικρού ψαριού: $0{,}2$ mg/kg.
2. Με τον ίδιο συλλογισμό, τα μεγάλα ψάρια έχουν $10 \times 0{,}2 = 2$ mg/kg, και οι κορμοράνοι $10 \times 2 = 20$ mg/kg.
3. Από το ζωοπλαγκτόν ως τον κορμοράνο η συγκέντρωση πολλαπλασιάστηκε $1\,000$ φορές, χωρίς να μπει ούτε ένα επιπλέον γραμμάριο εντομοκτόνου στη λίμνη. Η αιτία είναι η ροή της ενέργειας: η τροφή «καίγεται», ο ρύπος μένει.

### Παράδειγμα 2: Σε έναν κλειστό κόλπο, κάθε καλοκαίρι το νερό γίνεται πράσινο και σε κάποια σημεία βγαίνουν νεκρά ψάρια στην ακτή, κυρίως τα ξημερώματα. Στη γύρω πεδιάδα καλλιεργείται καλαμπόκι με πολύ λίπασμα. Εξήγησε τι συμβαίνει.

1. Η βροχή και το νερό του ποτίσματος ξεπλένουν **νιτρικά** και **φωσφορικά** από τα χωράφια προς τον κόλπο. Ο κόλπος είναι κλειστός, οπότε το νερό του ανανεώνεται αργά και τα άλατα συσσωρεύονται.
2. Με άφθονα θρεπτικά άλατα και καλοκαιρινό φως, το **φυτοπλαγκτόν πολλαπλασιάζεται** εκρηκτικά: το πράσινο χρώμα. Πεθαίνει γρήγορα και βουλιάζει.
3. Οι **αερόβιοι αποικοδομητές** του βυθού διασπούν αυτή τη μάζα και καταναλώνουν το διαλυμένο οξυγόνο. Το ζεστό νερό, εξάλλου, κρατά από τη φύση του λιγότερο οξυγόνο.
4. Γιατί τα ξημερώματα; Τη νύχτα δεν γίνεται φωτοσύνθεση, ενώ όλοι οι οργανισμοί συνεχίζουν να αναπνέουν. Το οξυγόνο φτάνει στο χαμηλότερο σημείο του λίγο πριν βγει ο ήλιος, και τότε τα ψάρια πεθαίνουν από **έλλειψη οξυγόνου**.

### Παράδειγμα 3: Σε μια παράκτια πεδιάδα, εδώ και τριάντα χρόνια οι αγρότες ανοίγουν όλο και βαθύτερα πηγάδια για να ποτίζουν. Τα τελευταία χρόνια κάποια πηγάδια βγάζουν αλμυρό νερό, και στα χωράφια εμφανίζεται άσπρη κρούστα. Σύνδεσε τα δύο φαινόμενα με την ερημοποίηση.

1. Η άντληση ξεπέρασε αυτό που ξαναγεμίζει η βροχή. Η στάθμη του γλυκού νερού στο υπέδαφος έπεσε, και κοντά στην ακτή στη θέση του **εισχώρησε θαλασσινό νερό**. Αυτή είναι η υφαλμύρωση των πηγαδιών.
2. Με αυτό το νερό ποτίζονται τα χωράφια. Στη ζέστη το νερό εξατμίζεται και τα άλατα μένουν στο έδαφος: η άσπρη κρούστα είναι η **αλάτωση** του εδάφους.
3. Ένα αλατωμένο έδαφος δεν θρέφει τις περισσότερες καλλιέργειες. Η γη χάνει την παραγωγικότητά της, δηλαδή **ερημοποιείται**, χωρίς να έχει γίνει καμιά έρημος με αμμόλοφους. Η λύση είναι στην αιτία: λιγότερη άντληση και άρδευση που ξοδεύει λιγότερο νερό, όπως με σταγόνες.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η ερημοποίηση;
   - Η φυσική εξάπλωση των αμμόλοφων μιας ερήμου σε γειτονικές περιοχές
   - Η υποβάθμιση της γης σε ξηρές περιοχές, από το κλίμα και τον άνθρωπο
   - Η μείωση των βροχοπτώσεων σε μια περιοχή για πολλά χρόνια
   - Η εγκατάλειψη των χωριών μιας περιοχής από τους κατοίκους της
2. Πώς μπορεί το πότισμα να κάνει ένα χωράφι άγονο;
   - Το νερό ξεπλένει όλο το άζωτο προς τα βαθιά στρώματα του εδάφους
   - Οι ρίζες σαπίζουν όταν το έδαφος μένει πάντα υγρό
   - Το νερό εξατμίζεται και αφήνει τα άλατά του στο χώμα
   - Το πολύ νερό διώχνει τους αποικοδομητές του εδάφους
3. Αν η ατμόσφαιρα δεν είχε καθόλου αέρια του θερμοκηπίου, τι θα γινόταν;
   - Η Γη θα είχε την ίδια θερμοκρασία, αλλά χωρίς ακραία καιρικά φαινόμενα
   - Η μέση θερμοκρασία θα ήταν πολύ κάτω από το μηδέν
   - Η Γη θα ήταν πιο ζεστή, γιατί θα έφτανε περισσότερο φως
   - Η ζωή θα ήταν πιο εύκολη, γιατί δεν θα υπήρχε υπερθέρμανση
4. Ποια δραστηριότητα ενισχύει το φαινόμενο του θερμοκηπίου κυρίως με **μεθάνιο**;
   - Η καύση βενζίνης στα αυτοκίνητα
   - Η χρήση αζωτούχων λιπασμάτων
   - Η αποψίλωση των τροπικών δασών
   - Η εκτροφή αγελάδων και προβάτων
5. Σε έναν ευτροφισμένο κόλπο τα ψάρια πεθαίνουν κυρίως επειδή...
   - τα νιτρικά και τα φωσφορικά είναι δηλητηριώδη για τα βράγχια τους
   - οι αποικοδομητές της νεκρής ύλης εξαντλούν το οξυγόνο
   - το φυτοπλαγκτόν τρώει όλη την τροφή που τρώνε τα ψάρια
   - το νερό ζεσταίνεται πολύ από το πράσινο χρώμα του
6. Ένα μη βιοδιασπώμενο εντομοκτόνο έφτασε σε μια λίμνη. Σε ποιον οργανισμό περιμένεις τη μεγαλύτερη συγκέντρωσή του;
   - Στο φυτοπλαγκτόν, που το παίρνει πρώτο από το νερό
   - Στο ζωοπλαγκτόν, που τρώει τεράστιες ποσότητες φυτοπλαγκτού
   - Στα μικρά ψάρια, που είναι τα πολυπληθέστερα ζώα της λίμνης
   - Στον ψαραετό που τρώει τα μεγάλα ψάρια
7. Γιατί η συγκέντρωση ενός λιποδιαλυτού, μη βιοδιασπώμενου ρύπου αυξάνεται από επίπεδο σε επίπεδο;
   - Η μάζα της τροφής χάνεται στην αναπνοή, ο ρύπος μένει στο σώμα
   - Οι θηρευτές πολλαπλασιάζουν τον ρύπο μέσα στο σώμα τους
   - Οι θηρευτές πίνουν περισσότερο νερό από τα θηράματά τους
   - Οι θηρευτές ζουν σε πιο ρυπασμένα μέρη από τα θηράματά τους
8. Σε ένα παραθαλάσσιο χωριό, ένα πηγάδι που έδινε γλυκό νερό για δεκαετίες άρχισε να βγάζει υφάλμυρο. Ποια είναι η πιθανότερη αιτία;
   - Υπεράντληση των υπόγειων νερών της περιοχής
   - Ευτροφισμός στον κοντινό κόλπο
   - Άνοδος της θερμοκρασίας από το φαινόμενο του θερμοκηπίου
   - Λιπάσματα που έφτασαν στον υδροφορέα

## Ασκήσεις

1. Ανέφερε τρία αέρια του θερμοκηπίου.
2. Πώς λέγεται η συσσώρευση αλάτων στο έδαφος από νερό άρδευσης που εξατμίζεται;
3. Ποιο αέριο λείπει από το νερό ενός ευτροφισμένου κόλπου τη στιγμή που πεθαίνουν τα ψάρια;
4. Ένας μη βιοδιασπώμενος ρύπος βρίσκεται στο φυτοπλαγκτόν σε $0{,}05$ mg/kg. Η αλυσίδα είναι «φυτοπλαγκτόν → ζωοπλαγκτόν → γαύρος → τόνος». Κάθε επίπεδο φτιάχνει ένα κιλό σώματος από δέκα κιλά τροφής και κρατά όλο τον ρύπο.
   α) Ποια είναι η συγκέντρωση στον γαύρο;
   β) Ποια είναι η συγκέντρωση στον τόνο;
5. Μια ορεινή πλαγιά της Κρήτης, όπου έβοσκαν για δεκαετίες πολύ περισσότερες κατσίκες από όσες άντεχε η βλάστηση, κάηκε το καλοκαίρι.
   α) Τι θα κάνει η πρώτη δυνατή βροχή στο χώμα της πλαγιάς;
   β) Πώς λέγεται η υποβάθμιση της γης που προκύπτει;
   γ) Ανέφερε ένα μέτρο που θα τη σταματούσε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/desertification-pollution
