Μετάβαση στο περιεχόμενο

Βιογεωχημικοί κύκλοι

Οι κύκλοι του άνθρακα, του αζώτου και του νερού.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §2.3

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τις διεργασίες που μεταφέρουν τον άνθρακα ανάμεσα στην ατμόσφαιρα, τους οργανισμούς, τους ωκεανούς και τα ορυκτά καύσιμα.
  2. Να εξηγείς την αζωτοδέσμευση, την αμμωνιοποίηση, τη νιτροποίηση και την απονιτροποίηση, και ποιοι οργανισμοί τις κάνουν.
  3. Να περιγράφεις τον κύκλο του νερού και τον ρόλο της διαπνοής και της βλάστησης.
  4. Να προβλέπεις πώς μια ανθρώπινη δραστηριότητα αλλάζει έναν βιογεωχημικό κύκλο.

Ένα άτομο με πολύ μεγάλη ηλικία

Τα άτομα του αζώτου στις πρωτεΐνες των μυών σου υπήρχαν πριν από τη Γη. Πριν φτάσουν σε σένα, πέρασαν από τον αέρα, από βακτήρια του εδάφους, από τις ρίζες ενός φυτού, ίσως από ένα ζώο και από τους αποικοδομητές του — όχι μία, αλλά αμέτρητες φορές.

Η ενέργεια διασχίζει ένα οικοσύστημα μία φορά και φεύγει. Η ύλη μένει. Τα χημικά στοιχεία που χρειάζεται η ζωή κινούνται ανάμεσα στον άβιο κόσμο και στους οργανισμούς σε κύκλους που λέγονται βιογεωχημικοί: «βιο» επειδή περνούν από οργανισμούς, «γεω» επειδή περνούν από το έδαφος, τα νερά και τον αέρα.

Κάθε κύκλος έχει αποθέματα, όπου το στοιχείο μένει για καιρό, και διεργασίες που το μεταφέρουν από απόθεμα σε απόθεμα. Σε αυτή την ενότητα θα δεις τρεις: τον άνθρακα, το άζωτο και το νερό.

Ο κύκλος του άνθρακα

Ο άνθρακας είναι ο σκελετός όλων των οργανικών ενώσεων. Τα μεγάλα του αποθέματα είναι:

  • η ατμόσφαιρα, ως CO₂, σε μικρή αναλογία — σήμερα πάνω από 420420 μόρια ανά εκατομμύριο (ppm),
  • οι οργανισμοί και η νεκρή οργανική ύλη του εδάφους,
  • οι ωκεανοί, όπου το CO₂ διαλύεται και σχηματίζει ανθρακικά και όξινα ανθρακικά ιόντα,
  • τα ιζηματογενή πετρώματα, όπως ο ασβεστόλιθος, από τα ανθρακικά κελύφη θαλάσσιων οργανισμών, και τα ορυκτά καύσιμα.

Οι διεργασίες που τον μετακινούν:

ΔιεργασίαΑπό πούΠρος τα πού
ΦωτοσύνθεσηCO₂ του αέρα ή του νερούοργανικές ενώσεις των παραγωγών
Τροφήπαραγωγοίκαταναλωτές
Κυτταρική αναπνοήοργανικές ενώσεις όλων των οργανισμώνCO₂
Αποικοδόμησηνεκρή οργανική ύληCO₂, από την αναπνοή των αποικοδομητών
Καύσηξύλο, ορυκτά καύσιμαCO₂
Διάλυση και απελευθέρωσηατμόσφαιραωκεανός, και αντίστροφα

Ο άνθρακας των ορυκτών καυσίμων βγήκε από τον κύκλο πριν από εκατομμύρια χρόνια, όταν νεκροί οργανισμοί θάφτηκαν χωρίς να αποικοδομηθούν. Όσο έμενε θαμμένος, ο κύκλος ήταν σχεδόν ισορροπημένος: η φωτοσύνθεση αφαιρούσε από τον αέρα περίπου όσο CO₂ επέστρεφαν η αναπνοή και η αποικοδόμηση.

Με την καύση γαιάνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου, και με την αποψίλωση των δασών, ο άνθρωπος προσθέτει στην ατμόσφαιρα άνθρακα πιο γρήγορα από όσο μπορούν να τον απορροφήσουν τα φυτά και οι ωκεανοί. Πριν από τη βιομηχανική επανάσταση το CO₂ του αέρα ήταν περίπου 280280 ppm. Τι σημαίνει αυτή η αύξηση θα το δεις στην επόμενη ενότητα.

Ο κύκλος του αζώτου

Το άζωτο χρειάζεται για τις πρωτεΐνες και τα νουκλεϊκά οξέα. Το μεγάλο του απόθεμα είναι η ατμόσφαιρα: περίπου το 78%78\% του αέρα είναι άζωτο, N₂. Κι όμως, τα φυτά και τα ζώα δεν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν σε αυτή τη μορφή. Τα δύο άτομα του μορίου N₂ συνδέονται με τριπλό δεσμό, που σπάει πολύ δύσκολα.

Τα φυτά προσλαμβάνουν το άζωτο από το έδαφος, κυρίως ως νιτρικά ιόντα (NO₃⁻) και λιγότερο ως αμμωνιακά (NH₄⁺). Τα ζώα το παίρνουν έτοιμο, με την τροφή. Το ερώτημα είναι πώς φτάνει το άζωτο του αέρα στο έδαφος σε μορφή που χρησιμοποιείται, και πώς επιστρέφει. Τέσσερις διεργασίες:

1. Αζωτοδέσμευση: η μετατροπή του N₂ σε ενώσεις που χρησιμοποιούνται. Γίνεται με τρεις τρόπους:

  • Βιολογική, από αζωτοδεσμευτικά βακτήρια. Κάποια ζουν ελεύθερα στο έδαφος ή στο νερό, όπως ορισμένα κυανοβακτήρια. Άλλα ζουν σε συμβίωση με φυτά: τα βακτήρια του γένους Rhizobium σχηματίζουν φυμάτια στις ρίζες των ψυχανθών — τριφύλλι, μηδική, φασόλια, κουκιά, φακές. Το φυτό τούς δίνει οργανικές ουσίες, εκείνα του δίνουν δεσμευμένο άζωτο.
  • Ατμοσφαιρική, από τους κεραυνούς: η ενέργεια της εκκένωσης ενώνει άζωτο και οξυγόνο σε οξείδια του αζώτου, που φτάνουν στο έδαφος με τη βροχή ως νιτρικά.
  • Βιομηχανική, με τη σύνθεση της αμμωνίας για την παραγωγή λιπασμάτων.
Ένας ψηλός, σκουριασμένος χαλύβδινος κύλινδρος με χοντρές φλάντζες και μπουλόνια, όρθιος σε γρασίδι μπροστά από κτίριο.
Αντιδραστήρας για τη βιομηχανική σύνθεση της αμμωνίας, κατασκευασμένος το 1921 και σήμερα μνημείο στην Καρλσρούη της Γερμανίας. Η ίδια μέθοδος δεσμεύει σήμερα, για λιπάσματα, ποσότητες αζώτου που συγκρίνονται με όλη τη βιολογική αζωτοδέσμευση της ξηράς.Φωτογραφία: Dietmar Rabich · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

2. Αμμωνιοποίηση: όταν οι οργανισμοί πεθαίνουν, ή αποβάλλουν ουρία και άλλες αζωτούχες ουσίες, οι αποικοδομητές διασπούν τις οργανικές αζωτούχες ενώσεις και ελευθερώνουν αμμωνία (NH₃), που στο έδαφος γίνεται αμμωνιακά ιόντα.

3. Νιτροποίηση: τα νιτροποιητικά βακτήρια του εδάφους οξειδώνουν την αμμωνία σε νώδη (NO₂⁻) και τα νώδη σε νιτρικά (NO₃⁻). Έτσι το άζωτο γίνεται ξανά διαθέσιμο στις ρίζες. Το μεγαλύτερο μέρος του αζώτου ενός οικοσυστήματος κάνει αυτόν τον «μικρό κύκλο» — φυτά, ζώα, αποικοδομητές, νιτροποιητικά, φυτά — χωρίς να περάσει ποτέ από τον αέρα.

4. Απονιτροποίηση: τα απονιτροποιητικά βακτήρια μετατρέπουν τα νιτρικά σε N₂, που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα. Δουλεύουν σε αναερόβιες συνθήκες, δηλαδή χωρίς οξυγόνο: σε βαλτώδη, ποτισμένα ή συμπιεσμένα εδάφη και στον βυθό των υγροτόπων.

Ο κύκλος του αζώτου

Ακολούθησε ένα άτομο αζώτου. Σε κάθε στάδιο ρώτα: σε ποια μορφή είναι, και ποιος οργανισμός το μετακινεί; Ο κύκλος εδώ είναι ο μεγάλος, από τον αέρα πίσω στον αέρα.

Διάλεξε στάδιο

N₂ του αέραΤο μεγάλο απόθεμα: σχεδόν τα τέσσερα πέμπτα της ατμόσφαιρας. Άχρηστο στα περισσότερα όντα, λόγω του τριπλού δεσμού.

Ποιοι μικροοργανισμοί το κάνουν;

Για κάθε μετατροπή, σκέψου από ποια μορφή ξεκινά το άζωτο και σε ποια καταλήγει.

Ποια ομάδα;

Ουρία από τα ούρα ενός ζώου → αμμωνία

0 από 8

Ο κύκλος του νερού

Το νερό κάνει τον απλούστερο κύκλο, γιατί δεν αλλάζει χημική μορφή: αλλάζει φάση και θέση. Σχεδόν όλο το νερό της Γης, περίπου το 97%97\%, είναι στους ωκεανούς. Από το γλυκό νερό, το μεγαλύτερο μέρος είναι παγωμένο στους παγετώνες ή κρυμμένο στο υπέδαφος.

  • Η ηλιακή ενέργεια το εξατμίζει από θάλασσες, λίμνες και έδαφος.
  • Τα φυτά απορροφούν νερό με τις ρίζες και το αποβάλλουν ως υδρατμούς από τα στόματα των φύλλων: αυτή είναι η διαπνοή.
  • Οι υδρατμοί συμπυκνώνονται σε σύννεφα και επιστρέφουν ως κατακρημνίσματα: βροχή, χιόνι, χαλάζι.
  • Στη στεριά, ένα μέρος απορρέει στην επιφάνεια προς τα ποτάμια και τη θάλασσα, και ένα μέρος διηθείται στο έδαφος και τροφοδοτεί τα υπόγεια νερά.

Η βλάστηση αλλάζει τον κύκλο τοπικά. Ένα δάσος στέλνει με τη διαπνοή τεράστιες ποσότητες νερού στην ατμόσφαιρα, και οι ρίζες και το χώμα του κρατούν τη βροχή και την αφήνουν να διηθηθεί αργά. Σε μια γυμνή, καμένη πλαγιά, η βροχή κυλά αμέσως, παρασύρει το χώμα και δεν προλαβαίνει να γεμίσει τα υπόγεια νερά. Και η υπεράντληση των πηγαδιών αδειάζει αυτά τα αποθέματα πιο γρήγορα από όσο ξαναγεμίζουν.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένας αγρότης σπέρνει τη μία χρονιά σιτάρι και την επόμενη μηδική, και τη μηδική την οργώνει μέσα στο χώμα αντί να τη θερίσει. Γιατί το σιτάρι της τρίτης χρονιάς χρειάζεται λιγότερο λίπασμα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένα χωράφι λιπάνθηκε με νιτρικά, και μετά έμεινε για εβδομάδες πλημμυρισμένο από τις βροχές. Ο γεωπόνος μετράει πολύ λιγότερα νιτρικά από όσα περίμενε. Πού πήγαν;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Οι μετρήσεις του CO₂ της ατμόσφαιρας σε έναν σταθμό του βόρειου ημισφαιρίου ανεβοκατεβαίνουν κάθε χρόνο: η χαμηλότερη τιμή είναι στο τέλος του καλοκαιριού ή στις αρχές του φθινοπώρου, και η υψηλότερη στα τέλη της άνοιξης. Πώς το εξηγείς;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ο αέρας είναι κατά 78%78\% άζωτο. Γιατί τότε ένα φυτό μπορεί να μείνει χωρίς άζωτο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Σε ποια μορφή προσλαμβάνουν κυρίως οι ρίζες των φυτών το άζωτο του εδάφους;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τις διεργασίες που μεταφέρουν τον άνθρακα ανάμεσα στην ατμόσφαιρα, τους οργανισμούς, τους ωκεανούς και τα ορυκτά καύσιμα.
  • Να εξηγείς την αζωτοδέσμευση, την αμμωνιοποίηση, τη νιτροποίηση και την απονιτροποίηση, και ποιοι οργανισμοί τις κάνουν.
  • Να περιγράφεις τον κύκλο του νερού και τον ρόλο της διαπνοής και της βλάστησης.
  • Να προβλέπεις πώς μια ανθρώπινη δραστηριότητα αλλάζει έναν βιογεωχημικό κύκλο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;