Βιογεωχημικοί κύκλοι
Οι κύκλοι του άνθρακα, του αζώτου και του νερού.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ Λυκείου, §2.3
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις διεργασίες που μεταφέρουν τον άνθρακα ανάμεσα στην ατμόσφαιρα, τους οργανισμούς, τους ωκεανούς και τα ορυκτά καύσιμα.
- Να εξηγείς την αζωτοδέσμευση, την αμμωνιοποίηση, τη νιτροποίηση και την απονιτροποίηση, και ποιοι οργανισμοί τις κάνουν.
- Να περιγράφεις τον κύκλο του νερού και τον ρόλο της διαπνοής και της βλάστησης.
- Να προβλέπεις πώς μια ανθρώπινη δραστηριότητα αλλάζει έναν βιογεωχημικό κύκλο.
Ένα άτομο με πολύ μεγάλη ηλικία
Τα άτομα του αζώτου στις πρωτεΐνες των μυών σου υπήρχαν πριν από τη Γη. Πριν φτάσουν σε σένα, πέρασαν από τον αέρα, από βακτήρια του εδάφους, από τις ρίζες ενός φυτού, ίσως από ένα ζώο και από τους αποικοδομητές του — όχι μία, αλλά αμέτρητες φορές.
Η ενέργεια διασχίζει ένα οικοσύστημα μία φορά και φεύγει. Η ύλη μένει. Τα χημικά στοιχεία που χρειάζεται η ζωή κινούνται ανάμεσα στον άβιο κόσμο και στους οργανισμούς σε κύκλους που λέγονται βιογεωχημικοί: «βιο» επειδή περνούν από οργανισμούς, «γεω» επειδή περνούν από το έδαφος, τα νερά και τον αέρα.
Κάθε κύκλος έχει αποθέματα, όπου το στοιχείο μένει για καιρό, και διεργασίες που το μεταφέρουν από απόθεμα σε απόθεμα. Σε αυτή την ενότητα θα δεις τρεις: τον άνθρακα, το άζωτο και το νερό.
Ο κύκλος του άνθρακα
Ο άνθρακας είναι ο σκελετός όλων των οργανικών ενώσεων. Τα μεγάλα του αποθέματα είναι:
- η ατμόσφαιρα, ως CO₂, σε μικρή αναλογία — σήμερα πάνω από μόρια ανά εκατομμύριο (ppm),
- οι οργανισμοί και η νεκρή οργανική ύλη του εδάφους,
- οι ωκεανοί, όπου το CO₂ διαλύεται και σχηματίζει ανθρακικά και όξινα ανθρακικά ιόντα,
- τα ιζηματογενή πετρώματα, όπως ο ασβεστόλιθος, από τα ανθρακικά κελύφη θαλάσσιων οργανισμών, και τα ορυκτά καύσιμα.
Οι διεργασίες που τον μετακινούν:
| Διεργασία | Από πού | Προς τα πού |
|---|---|---|
| Φωτοσύνθεση | CO₂ του αέρα ή του νερού | οργανικές ενώσεις των παραγωγών |
| Τροφή | παραγωγοί | καταναλωτές |
| Κυτταρική αναπνοή | οργανικές ενώσεις όλων των οργανισμών | CO₂ |
| Αποικοδόμηση | νεκρή οργανική ύλη | CO₂, από την αναπνοή των αποικοδομητών |
| Καύση | ξύλο, ορυκτά καύσιμα | CO₂ |
| Διάλυση και απελευθέρωση | ατμόσφαιρα | ωκεανός, και αντίστροφα |
Ο άνθρακας των ορυκτών καυσίμων βγήκε από τον κύκλο πριν από εκατομμύρια χρόνια, όταν νεκροί οργανισμοί θάφτηκαν χωρίς να αποικοδομηθούν. Όσο έμενε θαμμένος, ο κύκλος ήταν σχεδόν ισορροπημένος: η φωτοσύνθεση αφαιρούσε από τον αέρα περίπου όσο CO₂ επέστρεφαν η αναπνοή και η αποικοδόμηση.
Με την καύση γαιάνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου, και με την αποψίλωση των δασών, ο άνθρωπος προσθέτει στην ατμόσφαιρα άνθρακα πιο γρήγορα από όσο μπορούν να τον απορροφήσουν τα φυτά και οι ωκεανοί. Πριν από τη βιομηχανική επανάσταση το CO₂ του αέρα ήταν περίπου ppm. Τι σημαίνει αυτή η αύξηση θα το δεις στην επόμενη ενότητα.
Ο κύκλος του αζώτου
Το άζωτο χρειάζεται για τις πρωτεΐνες και τα νουκλεϊκά οξέα. Το μεγάλο του απόθεμα είναι η ατμόσφαιρα: περίπου το του αέρα είναι άζωτο, N₂. Κι όμως, τα φυτά και τα ζώα δεν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν σε αυτή τη μορφή. Τα δύο άτομα του μορίου N₂ συνδέονται με τριπλό δεσμό, που σπάει πολύ δύσκολα.
Τα φυτά προσλαμβάνουν το άζωτο από το έδαφος, κυρίως ως νιτρικά ιόντα (NO₃⁻) και λιγότερο ως αμμωνιακά (NH₄⁺). Τα ζώα το παίρνουν έτοιμο, με την τροφή. Το ερώτημα είναι πώς φτάνει το άζωτο του αέρα στο έδαφος σε μορφή που χρησιμοποιείται, και πώς επιστρέφει. Τέσσερις διεργασίες:
1. Αζωτοδέσμευση: η μετατροπή του N₂ σε ενώσεις που χρησιμοποιούνται. Γίνεται με τρεις τρόπους:
- Βιολογική, από αζωτοδεσμευτικά βακτήρια. Κάποια ζουν ελεύθερα στο έδαφος ή στο νερό, όπως ορισμένα κυανοβακτήρια. Άλλα ζουν σε συμβίωση με φυτά: τα βακτήρια του γένους Rhizobium σχηματίζουν φυμάτια στις ρίζες των ψυχανθών — τριφύλλι, μηδική, φασόλια, κουκιά, φακές. Το φυτό τούς δίνει οργανικές ουσίες, εκείνα του δίνουν δεσμευμένο άζωτο.
- Ατμοσφαιρική, από τους κεραυνούς: η ενέργεια της εκκένωσης ενώνει άζωτο και οξυγόνο σε οξείδια του αζώτου, που φτάνουν στο έδαφος με τη βροχή ως νιτρικά.
- Βιομηχανική, με τη σύνθεση της αμμωνίας για την παραγωγή λιπασμάτων.

2. Αμμωνιοποίηση: όταν οι οργανισμοί πεθαίνουν, ή αποβάλλουν ουρία και άλλες αζωτούχες ουσίες, οι αποικοδομητές διασπούν τις οργανικές αζωτούχες ενώσεις και ελευθερώνουν αμμωνία (NH₃), που στο έδαφος γίνεται αμμωνιακά ιόντα.
3. Νιτροποίηση: τα νιτροποιητικά βακτήρια του εδάφους οξειδώνουν την αμμωνία σε νώδη (NO₂⁻) και τα νώδη σε νιτρικά (NO₃⁻). Έτσι το άζωτο γίνεται ξανά διαθέσιμο στις ρίζες. Το μεγαλύτερο μέρος του αζώτου ενός οικοσυστήματος κάνει αυτόν τον «μικρό κύκλο» — φυτά, ζώα, αποικοδομητές, νιτροποιητικά, φυτά — χωρίς να περάσει ποτέ από τον αέρα.
4. Απονιτροποίηση: τα απονιτροποιητικά βακτήρια μετατρέπουν τα νιτρικά σε N₂, που επιστρέφει στην ατμόσφαιρα. Δουλεύουν σε αναερόβιες συνθήκες, δηλαδή χωρίς οξυγόνο: σε βαλτώδη, ποτισμένα ή συμπιεσμένα εδάφη και στον βυθό των υγροτόπων.
Ο κύκλος του νερού
Το νερό κάνει τον απλούστερο κύκλο, γιατί δεν αλλάζει χημική μορφή: αλλάζει φάση και θέση. Σχεδόν όλο το νερό της Γης, περίπου το , είναι στους ωκεανούς. Από το γλυκό νερό, το μεγαλύτερο μέρος είναι παγωμένο στους παγετώνες ή κρυμμένο στο υπέδαφος.
- Η ηλιακή ενέργεια το εξατμίζει από θάλασσες, λίμνες και έδαφος.
- Τα φυτά απορροφούν νερό με τις ρίζες και το αποβάλλουν ως υδρατμούς από τα στόματα των φύλλων: αυτή είναι η διαπνοή.
- Οι υδρατμοί συμπυκνώνονται σε σύννεφα και επιστρέφουν ως κατακρημνίσματα: βροχή, χιόνι, χαλάζι.
- Στη στεριά, ένα μέρος απορρέει στην επιφάνεια προς τα ποτάμια και τη θάλασσα, και ένα μέρος διηθείται στο έδαφος και τροφοδοτεί τα υπόγεια νερά.
Η βλάστηση αλλάζει τον κύκλο τοπικά. Ένα δάσος στέλνει με τη διαπνοή τεράστιες ποσότητες νερού στην ατμόσφαιρα, και οι ρίζες και το χώμα του κρατούν τη βροχή και την αφήνουν να διηθηθεί αργά. Σε μια γυμνή, καμένη πλαγιά, η βροχή κυλά αμέσως, παρασύρει το χώμα και δεν προλαβαίνει να γεμίσει τα υπόγεια νερά. Και η υπεράντληση των πηγαδιών αδειάζει αυτά τα αποθέματα πιο γρήγορα από όσο ξαναγεμίζουν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας αγρότης σπέρνει τη μία χρονιά σιτάρι και την επόμενη μηδική, και τη μηδική την οργώνει μέσα στο χώμα αντί να τη θερίσει. Γιατί το σιτάρι της τρίτης χρονιάς χρειάζεται λιγότερο λίπασμα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μηδική είναι ψυχανθές. Στα φυμάτια των ριζών της ζουν βακτήρια Rhizobium, που δεσμεύουν το N₂ του αέρα. Το φυτό χρησιμοποιεί αυτό το άζωτο για να φτιάξει πρωτεΐνες.
Όταν η μηδική οργωθεί μέσα στο χώμα, οι αποικοδομητές διασπούν τις πρωτεΐνες της και ελευθερώνουν αμμωνία (αμμωνιοποίηση).
Τα νιτροποιητικά βακτήρια μετατρέπουν την αμμωνία σε νιτρικά, και αυτά τα προσλαμβάνουν οι ρίζες του σιταριού.
Το άζωτο που θα έφερνε το λίπασμα το έφεραν τα βακτήρια της μηδικής, από τον αέρα. Γι' αυτό η αμειψισπορά με ψυχανθή είναι από τις παλαιότερες γεωργικές πρακτικές.
Παράδειγμα 2
Ένα χωράφι λιπάνθηκε με νιτρικά, και μετά έμεινε για εβδομάδες πλημμυρισμένο από τις βροχές. Ο γεωπόνος μετράει πολύ λιγότερα νιτρικά από όσα περίμενε. Πού πήγαν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο πλημμυρισμένο έδαφος το νερό γεμίζει τους πόρους και διώχνει τον αέρα. Οι συνθήκες γίνονται αναερόβιες.
Σε αναερόβιες συνθήκες δουλεύουν τα απονιτροποιητικά βακτήρια, που μετατρέπουν τα νιτρικά σε N₂. Το άζωτο έφυγε στον αέρα.
Ένα μέρος μπορεί επίσης να ξεπλύθηκε προς τα κάτω με το νερό, γιατί τα νιτρικά διαλύονται εύκολα. Και στις δύο περιπτώσεις το άζωτο χάθηκε από τη ρίζα. Γι' αυτό η καλή αποστράγγιση κρατά το άζωτο στο χωράφι.
Παράδειγμα 3
Οι μετρήσεις του CO₂ της ατμόσφαιρας σε έναν σταθμό του βόρειου ημισφαιρίου ανεβοκατεβαίνουν κάθε χρόνο: η χαμηλότερη τιμή είναι στο τέλος του καλοκαιριού ή στις αρχές του φθινοπώρου, και η υψηλότερη στα τέλη της άνοιξης. Πώς το εξηγείς;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποια διεργασία αφαιρεί CO₂ από τον αέρα; Η φωτοσύνθεση. Ποιες το επιστρέφουν; Η αναπνοή και η αποικοδόμηση.
Το καλοκαίρι, τα δάση και οι καλλιέργειες της τεράστιας ξηράς του βόρειου ημισφαιρίου έχουν φύλλα και φωτοσυνθέτουν έντονα. Η φωτοσύνθεση ξεπερνά την αναπνοή, και το CO₂ πέφτει ως το τέλος της περιόδου ανάπτυξης.
Το φθινόπωρο και τον χειμώνα τα φύλλα πέφτουν και η φωτοσύνθεση μειώνεται, ενώ η αναπνοή και η αποικοδόμηση συνεχίζονται. Το CO₂ ανεβαίνει ως την άνοιξη, όταν ξαναβγαίνουν τα φύλλα.
Η καμπύλη «αναπνέει» με τα δάση του βορρά. Κάτω από αυτή την ετήσια ταλάντωση, η μέση τιμή ανεβαίνει χρόνο με τον χρόνο, από τα ορυκτά καύσιμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια μορφή προσλαμβάνουν κυρίως οι ρίζες των φυτών το άζωτο του εδάφους;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις διεργασίες που μεταφέρουν τον άνθρακα ανάμεσα στην ατμόσφαιρα, τους οργανισμούς, τους ωκεανούς και τα ορυκτά καύσιμα.
- Να εξηγείς την αζωτοδέσμευση, την αμμωνιοποίηση, τη νιτροποίηση και την απονιτροποίηση, και ποιοι οργανισμοί τις κάνουν.
- Να περιγράφεις τον κύκλο του νερού και τον ρόλο της διαπνοής και της βλάστησης.
- Να προβλέπεις πώς μια ανθρώπινη δραστηριότητα αλλάζει έναν βιογεωχημικό κύκλο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.