# Ουσίες που προκαλούν εθισμό

> Εξάρτηση, ανοχή, στερητικό σύνδρομο: αλκοόλ, καπνός και ναρκωτικά.

Βιολογία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/addictive-substances

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την ψυχική και τη σωματική εξάρτηση, την ανοχή και το στερητικό σύνδρομο.
- Να εξηγείς πώς οι εξαρτησιογόνες ουσίες επηρεάζουν τις συνάψεις και γιατί ο εγκέφαλος προσαρμόζεται σε αυτές.
- Να κατατάσσεις ουσίες σε κατασταλτικές, διεγερτικές και ψευδαισθησιογόνες.
- Να περιγράφεις τις επιδράσεις του αλκοόλ και των συστατικών του καπνού στον οργανισμό.

## Ουσίες που αλλάζουν τον εγκέφαλο

Το αλκοόλ, η νικοτίνη του τσιγάρου, η καφεΐνη, κάποια φάρμακα και τα παράνομα ναρκωτικά έχουν ένα κοινό: δρουν στο **κεντρικό νευρικό σύστημα** και αλλάζουν τη διάθεση, την αντίληψη ή τη συμπεριφορά. Λέγονται **ψυχοδραστικές** ουσίες. Πολλές από αυτές προκαλούν **εθισμό**: ο άνθρωπος συνεχίζει να τις παίρνει παρότι ξέρει ότι τον βλάπτουν, και δυσκολεύεται πολύ να σταματήσει.

Το αν μια ουσία είναι νόμιμη δεν λέει τίποτα για το αν είναι εθιστική ή επιβλαβής. Το αλκοόλ και ο καπνός είναι νόμιμα για ενήλικες, και είναι οι ουσίες που ευθύνονται για τους περισσότερους θανάτους.

## Πώς δρουν: οι συνάψεις

Οι νευρώνες επικοινωνούν στις **συνάψεις**: ο ένας ελευθερώνει χημικές ουσίες, τους **νευροδιαβιβαστές**, που προσδένονται σε υποδοχείς του επόμενου. Οι ψυχοδραστικές ουσίες παρεμβαίνουν ακριβώς εδώ. Άλλες μιμούνται έναν νευροδιαβιβαστή, άλλες αυξάνουν την ποσότητα που ελευθερώνεται, άλλες εμποδίζουν την απομάκρυνσή του από τη σύναψη.

Οι περισσότερες εθιστικές ουσίες ενεργοποιούν, άμεσα ή έμμεσα, ένα κύκλωμα του εγκεφάλου που φυσιολογικά «ανταμείβει» με ευχαρίστηση συμπεριφορές όπως το φαγητό, και στο οποίο κεντρικό ρόλο έχει ο νευροδιαβιβαστής **ντοπαμίνη**. Η ουσία δίνει αυτή την ανταμοιβή χωρίς τη συμπεριφορά, και πολύ πιο έντονα. Ο εγκέφαλος «μαθαίνει» να την αναζητά.

## Ανοχή, εξάρτηση, στέρηση

Ο εγκέφαλος δεν μένει παθητικός. Όταν μια ουσία φτάνει συχνά, **προσαρμόζεται** για να αντισταθμίσει τη δράση της: για παράδειγμα, μειώνει τον αριθμό των υποδοχέων που αυτή διεγείρει. Από αυτή την προσαρμογή προκύπτουν τρία φαινόμενα:

- **Ανοχή.** Η ίδια δόση έχει όλο και μικρότερο αποτέλεσμα, και ο χρήστης χρειάζεται **όλο και μεγαλύτερη δόση** για το ίδιο αποτέλεσμα.
- **Εξάρτηση.** Η **ψυχική** εξάρτηση είναι η έντονη επιθυμία για την ουσία και η αίσθηση ότι χωρίς αυτήν δεν μπορεί κανείς να λειτουργήσει. Η **σωματική** εξάρτηση είναι η κατάσταση όπου ο οργανισμός έχει προσαρμοστεί τόσο, ώστε χρειάζεται την ουσία για να λειτουργεί «κανονικά».
- **Στερητικό σύνδρομο.** Όταν η ουσία σταματήσει απότομα, η προσαρμογή μένει χωρίς αντίβαρο, και εμφανίζονται συμπτώματα **αντίθετα** από τη δράση της ουσίας: μετά από κατασταλτικό, υπερδιέγερση, άγχος, τρόμος· μετά από διεγερτικό, εξάντληση και κατάθλιψη.

> **Κλειδί**
>
> Η ανοχή, η σωματική εξάρτηση και το στερητικό σύνδρομο είναι **τρεις όψεις της ίδιας προσαρμογής** του εγκεφάλου. Ο εγκέφαλος αλλάζει για να ισορροπήσει την ουσία· όταν η ουσία φύγει, η αλλαγή μένει. Ο εθισμός είναι γι' αυτό μια βιολογική κατάσταση, και όχι απλώς έλλειψη θέλησης.

## Οι κατηγορίες

Ανάλογα με τη δράση τους στο κεντρικό νευρικό σύστημα, οι ουσίες χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες.

- **Κατασταλτικές**: επιβραδύνουν τη λειτουργία του νευρικού συστήματος. Το **αλκοόλ**, τα **οπιοειδή** (όπιο, μορφίνη, ηρωίνη), τα **ηρεμιστικά** και **υπνωτικά** φάρμακα. Σε μεγάλη δόση καταστέλλουν και τα κέντρα του εγκεφάλου που ελέγχουν την αναπνοή, και αυτή είναι η αιτία των περισσότερων θανάτων από υπερβολική δόση.
- **Διεγερτικές**: επιταχύνουν τη λειτουργία του, αυξάνουν την εγρήγορση, τον καρδιακό ρυθμό και την αρτηριακή πίεση. Η **κοκαΐνη**, οι **αμφεταμίνες**, η **νικοτίνη**, και ηπιότερα η **καφεΐνη**.
- **Ψευδαισθησιογόνες**: αλλοιώνουν την αντίληψη του χώρου, του χρόνου και του εαυτού, και προκαλούν ψευδαισθήσεις. Το **LSD** και η **μεσκαλίνη**.

Η **κάνναβη** (χασίς, μαριχουάνα) έχει μικτή δράση: χαλαρώνει, αλλοιώνει την αντίληψη, και επηρεάζει τη μνήμη και την προσοχή. Ο εγκέφαλος των εφήβων, που αναπτύσσεται ακόμα, είναι πιο ευάλωτος στις επιδράσεις της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κατασταλτικό, διεγερτικό ή ψευδαισθησιογόνο;*

## Το αλκοόλ

Το οινόπνευμα (αιθανόλη) απορροφάται γρήγορα από το **στομάχι** και κυρίως από το **λεπτό έντερο**, και φτάνει με το αίμα σε όλους τους ιστούς, και στον εγκέφαλο. Διασπάται κυρίως στο **ήπαρ**, με σταθερό ρυθμό που δεν επιταχύνεται ούτε με καφέ ούτε με κρύο νερό.

Στον εγκέφαλο δρα **κατασταλτικά**: μειώνει την κρίση και τον αυτοέλεγχο, επιβραδύνει τα αντανακλαστικά, χαλάει τον συντονισμό των κινήσεων. Γι' αυτό είναι τόσο επικίνδυνο στην οδήγηση. Σε μεγάλη ποσότητα σε λίγο χρόνο προκαλεί **οξεία δηλητηρίαση**, με απώλεια συνείδησης και καταστολή της αναπνοής.

Η χρόνια κατανάλωση βλάπτει το **ήπαρ** (λιπώδης διήθηση, ηπατίτιδα, **κίρρωση**), το **νευρικό σύστημα**, την **καρδιά**, και αυξάνει τον κίνδυνο για αρκετούς καρκίνους. Στην εγκυμοσύνη περνά από τον πλακούντα στο έμβρυο και μπορεί να προκαλέσει **εμβρυϊκό αλκοολικό σύνδρομο**, με μόνιμες βλάβες στην ανάπτυξη.

## Ο καπνός

Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει χιλιάδες χημικές ουσίες. Τρεις ξεχωρίζουν:

- Η **νικοτίνη**: η ουσία που προκαλεί τον **εθισμό**. Φτάνει στον εγκέφαλο λίγα δευτερόλεπτα μετά την εισπνοή. Είναι διεγερτικό: ανεβάζει τον καρδιακό ρυθμό και την πίεση και συσπά τα αγγεία.
- Η **πίσσα**: ένα κολλώδες μείγμα που κάθεται στους αεραγωγούς και στις κυψελίδες. Περιέχει δεκάδες **καρκινογόνες** ουσίες, και ακινητοποιεί και καταστρέφει τους **κροσσούς**.
- Το **μονοξείδιο του άνθρακα** (CO): δεσμεύεται στην **αιμοσφαιρίνη** των ερυθρών πολύ ισχυρότερα από το οξυγόνο, και έτσι μειώνει το οξυγόνο που μεταφέρει το αίμα.

Οι συνέπειες: **καρκίνος του πνεύμονα** και άλλων οργάνων, **χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια** (χρόνια βρογχίτιδα, εμφύσημα), **καρδιαγγειακά νοσήματα**, και συχνότερες λοιμώξεις του αναπνευστικού. Το **παθητικό κάπνισμα**, η εισπνοή καπνού από τσιγάρα άλλων, έχει τις ίδιες επιδράσεις σε μικρότερο βαθμό, και είναι ιδιαίτερα επιβλαβές για τα παιδιά.

> **Πρόσεχε**
>
> «Μόνο λίγο, μόνο τα Σαββατοκύριακα, δεν πρόκειται να εθιστώ.» Η **ανοχή** χτίζεται χωρίς να τη νιώσεις, και η ποσότητα που «αρκεί» μεγαλώνει από μόνη της. Επιπλέον, ο εγκέφαλος των εφήβων, που ωριμάζει ως τα είκοσι και κάτι, προσαρμόζεται ευκολότερα σε μια ουσία: όσο νωρίτερα ξεκινά η χρήση, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος εξάρτησης αργότερα.

> **Θυμήσου**
>
> - Οι ψυχοδραστικές ουσίες δρουν στις **συνάψεις** του κεντρικού νευρικού συστήματος· πολλές ενεργοποιούν το κύκλωμα ανταμοιβής (ντοπαμίνη).
> - **Ανοχή**: χρειάζεται όλο και μεγαλύτερη δόση. **Εξάρτηση**: ψυχική (επιθυμία) και σωματική (ο οργανισμός χρειάζεται την ουσία). **Στερητικό σύνδρομο**: συμπτώματα αντίθετα από τη δράση της.
> - **Κατασταλτικά**: αλκοόλ, οπιοειδή, ηρεμιστικά. **Διεγερτικά**: κοκαΐνη, αμφεταμίνες, νικοτίνη, καφεΐνη. **Ψευδαισθησιογόνα**: LSD, μεσκαλίνη.
> - **Αλκοόλ**: διασπάται στο ήπαρ· κίρρωση, βλάβες στο νευρικό σύστημα, εμβρυϊκό αλκοολικό σύνδρομο.
> - **Καπνός**: νικοτίνη (εθισμός), πίσσα (καρκίνος, κροσσοί), CO (δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο αίμα ενός καπνιστή, το 6% της αιμοσφαιρίνης είναι δεσμευμένο με μονοξείδιο του άνθρακα. Αν το αίμα του, με όλη την αιμοσφαιρίνη ελεύθερη, θα μετέφερε 200 mL οξυγόνο ανά λίτρο, πόσο μεταφέρει τώρα; (Τα νούμερα είναι ενδεικτικά.)

1. Η αιμοσφαιρίνη που είναι δεσμευμένη με CO δεν μπορεί να πάρει οξυγόνο. Ελεύθερη μένει:
   $$
   100\% - 6\% = 94\%
   $$
2. Το οξυγόνο που μεταφέρεται είναι ανάλογο της ελεύθερης αιμοσφαιρίνης:
   $$
   200 \times 0{,}94 = 188
   $$
   δηλαδή $188$ mL ανά λίτρο αίματος.
3. Το αίμα μεταφέρει $12$ mL λιγότερο οξυγόνο ανά λίτρο. Η καρδιά πρέπει να δουλέψει περισσότερο για να καλύψει τις ανάγκες των ιστών, κάτι που φαίνεται, για παράδειγμα, στην αντοχή ενός καπνιστή στο τρέξιμο.

### Παράδειγμα 2: Κάποιος που πίνει πολύ αλκοόλ κάθε μέρα για χρόνια σταματά απότομα. Μέσα σε μία με δύο μέρες εμφανίζει τρόμο στα χέρια, έντονο άγχος, ταχυκαρδία και αϋπνία. Πώς εξηγούνται αυτά τα συμπτώματα;

1. Το αλκοόλ είναι **κατασταλτικό**: μειώνει τη δραστηριότητα των νευρώνων.
2. Με την καθημερινή χρήση ο εγκέφαλος **προσαρμόστηκε**: αύξησε τη διεγερσιμότητά του, ώστε με το αλκοόλ να λειτουργεί περίπου κανονικά. Αυτό είναι η **σωματική εξάρτηση**.
3. Όταν το αλκοόλ σταματήσει απότομα, η καταστολή φεύγει, αλλά η αυξημένη διεγερσιμότητα μένει. Το νευρικό σύστημα **υπερδιεγείρεται**: τρόμος, άγχος, ταχυκαρδία, αϋπνία. Είναι το **στερητικό σύνδρομο**, με συμπτώματα αντίθετα από τη δράση της ουσίας.
4. Σε βαριά εξάρτηση το στερητικό σύνδρομο του αλκοόλ μπορεί να είναι επικίνδυνο. Γι' αυτό η διακοπή γίνεται με ιατρική παρακολούθηση.

### Παράδειγμα 3: Ένας χρήστης ηρωίνης έχει αναπτύξει ανοχή και παίρνει πολύ μεγαλύτερη δόση απ' ό,τι στην αρχή. Μετά από μερικές εβδομάδες αποχής, παίρνει ξανά τη δόση που είχε συνηθίσει. Γιατί αυτή η δόση είναι τώρα πολύ πιο επικίνδυνη;

1. Η **ανοχή** οφείλεται στην προσαρμογή του εγκεφάλου στην ουσία. Όσο η ουσία έρχεται συχνά, η μεγάλη δόση έχει «φυσιολογικό» για εκείνον αποτέλεσμα.
2. Στις εβδομάδες της αποχής, η προσαρμογή **υποχωρεί**: η ανοχή μειώνεται και ο εγκέφαλος γίνεται πάλι πιο ευαίσθητος στην ουσία.
3. Η παλιά μεγάλη δόση δρα τώρα σε έναν εγκέφαλο που δεν είναι πια προσαρμοσμένος. Η ηρωίνη, ως κατασταλτικό οπιοειδές, καταστέλλει τα κέντρα της **αναπνοής**, και η ίδια δόση που πριν «άντεχε» μπορεί να σταματήσει την αναπνοή.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η **ανοχή** σε μια ουσία;
   - Η έντονη επιθυμία να πάρει κανείς ξανά την ουσία
   - Η ανάγκη για όλο και μεγαλύτερη δόση για το ίδιο αποτέλεσμα
   - Τα συμπτώματα που εμφανίζονται όταν η ουσία διακοπεί
   - Η ικανότητα του ήπατος να διασπά όλο και πιο γρήγορα την ουσία
2. Μετά από μακροχρόνια χρήση ενός **διεγερτικού**, η απότομη διακοπή προκαλεί συνήθως:
   - Υπερδιέγερση, τρόμο και ταχυκαρδία
   - Ψευδαισθήσεις όμοιες με του LSD
   - Εξάντληση, υπνηλία και κακή διάθεση
   - Κανένα σύμπτωμα, γιατί τα διεγερτικά δεν εθίζουν
3. Σε ποιο σημείο του νευρικού συστήματος δρουν κυρίως οι ψυχοδραστικές ουσίες;
   - Στο έλυτρο μυελίνης των νευραξόνων
   - Στις συνάψεις, όπου δρουν οι νευροδιαβιβαστές
   - Στους σκελετικούς μύες, όπου χαλαρώνουν τις ίνες
   - Στα αισθητήρια όργανα, όπως το μάτι
4. Σε ποια κατηγορία ανήκει το αλκοόλ;
   - Στα διεγερτικά, αφού κάνει τους ανθρώπους πιο ομιλητικούς
   - Στα κατασταλτικά του κεντρικού νευρικού συστήματος
   - Στα ψευδαισθησιογόνα, αφού αλλάζει την αντίληψη
   - Σε καμία, γιατί είναι νόμιμο και δεν εθίζει
5. Πώς βλάπτει το μονοξείδιο του άνθρακα του τσιγάρου;
   - Προκαλεί τον εθισμό στο κάπνισμα
   - Κάθεται στις κυψελίδες ως κολλώδες, σκούρο στρώμα
   - Δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη στη θέση του οξυγόνου
   - Καταστρέφει άμεσα το DNA των κυττάρων
6. Σε ποιο όργανο διασπάται κυρίως το αλκοόλ;
   - Στους νεφρούς
   - Στο στομάχι
   - Στο ήπαρ
   - Στους πνεύμονες
7. Ποια περιγραφή αντιστοιχεί στη **σωματική** εξάρτηση;
   - Ο οργανισμός έχει προσαρμοστεί και χρειάζεται την ουσία
   - Κάποιος σκέφτεται συνεχώς την ουσία και τη λαχταρά
   - Η ουσία προκαλεί ορατές βλάβες σε κάποιο όργανο του σώματος
   - Η ίδια δόση δίνει όλο και μεγαλύτερο αποτέλεσμα
8. Ποιο συστατικό του καπνού περιέχει τις περισσότερες καρκινογόνες ουσίες;
   - Η νικοτίνη
   - Το μονοξείδιο του άνθρακα
   - Η πίσσα
   - Το διοξείδιο του άνθρακα

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία βλαβερά συστατικά του καπνού που ξεχωρίζουν, και ποιο από αυτά προκαλεί τον εθισμό;
2. Πώς λέγονται τα συμπτώματα που εμφανίζονται όταν σταματήσει απότομα μια ουσία από την οποία κάποιος έχει σωματική εξάρτηση;
3. Σε ποια κατηγορία ανήκει καθεμία ουσία: (α) μορφίνη, (β) αμφεταμίνες, (γ) μεσκαλίνη;
4. Κάποιος παίρνει για μήνες κάθε βράδυ ένα υπνωτικό χάπι και το σταματά απότομα. Τι συμπτώματα περιμένεις στις πρώτες νύχτες: υπνηλία ή αϋπνία και ανησυχία;
5. Το αίμα ενός ανθρώπου, με όλη την αιμοσφαιρίνη ελεύθερη, μεταφέρει $200$ mL οξυγόνο ανά λίτρο, και έχει $5$ λίτρα αίμα. Μετά από πολύ κάπνισμα, το $8$% της αιμοσφαιρίνης του είναι δεσμευμένο με CO (ενδεικτικά νούμερα).
   α) Πόσο οξυγόνο μεταφέρει τώρα κάθε λίτρο αίματος;
   β) Πόσο λιγότερο οξυγόνο μπορεί να μεταφέρει συνολικά όλο το αίμα του, απ' ό,τι αν όλη η αιμοσφαιρίνη ήταν ελεύθερη;
6. Ένας νέος που πίνει συχνά παρατηρεί ότι χρειάζεται τέσσερα ποτά για να νιώσει ό,τι ένιωθε παλιά με δύο.
   α) Πώς λέγεται το φαινόμενο;
   β) Πού γίνεται κυρίως η αλλαγή που το προκαλεί;
   γ) Μειώνονται οι βλάβες στο ήπαρ από κάθε ποτό επειδή εκείνος «το αντέχει» καλύτερα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/biology/addictive-substances
