# Επιτάφιος 40–41: η Αθήνα, σχολείο της Ελλάδας

> «Φιλοκαλοῦμέν τε μετ᾽ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας».

Αρχαία Ελληνικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/epitaph-40-41

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις τα κεφ. 40–41 του Επιταφίου περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις τύπους (γνῶναι, κριθεῖεν, ἐνηντιώμεθα, ἀποδώσων, ξυνελών) και συντάξεις του κειμένου: δυνητική ευκτική, κατηγορηματική μετοχή, συμπερασματική πρόταση.
- Να ερμηνεύεις το ιδανικό του Αθηναίου πολίτη: μέτρο στην ομορφιά και στη γνώση, συμμετοχή στα κοινά, ένωση τόλμης και σκέψης.
- Να εξηγείς γιατί η Αθήνα είναι «τῆς Ἑλλάδος παίδευσις» και να κρίνεις τον ισχυρισμό με βάση την αθηναϊκή ηγεμονία.

## Το πλαίσιο

Μετά το πολίτευμα (37), την ψυχαγωγία (38) και την άμυνα (39), ο Περικλής
φτάνει στον **χαρακτήρα** των Αθηναίων: πώς στέκονται απέναντι στην ομορφιά,
στη γνώση, στον πλούτο, στα κοινά και στους φίλους (κεφ. 40). Στο κεφ. 41
συνοψίζει: η Αθήνα είναι **σχολείο της Ελλάδας**, και η δύναμή της το αποδεικνύει.
Με αυτό κλείνει ο έπαινος της πόλης και ανοίγει ο έπαινος των νεκρών. Τα δύο
κεφάλαια διδάσκονται **από το πρωτότυπο** και τη μετάφραση.

## Το κείμενο

### Κεφάλαιο 40

> «Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας· πλούτῳ
> τε ἔργου μᾶλλον καιρῷ ἢ λόγου κόμπῳ χρώμεθα, καὶ τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν
> τινὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ διαφεύγειν ἔργῳ αἴσχιον. ἔνι τε τοῖς αὐτοῖς οἰκείων ἅμα
> καὶ πολιτικῶν ἐπιμέλεια, καὶ ἑτέροις πρὸς ἔργα τετραμμένοις τὰ πολιτικὰ μὴ
> ἐνδεῶς γνῶναι· μόνοι γὰρ τόν τε μηδὲν τῶνδε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλ’
> ἀχρεῖον νομίζομεν, καὶ οἱ αὐτοὶ ἤτοι κρίνομέν γε ἢ ἐνθυμούμεθα ὀρθῶς τὰ
> πράγματα, οὐ τοὺς λόγους τοῖς ἔργοις βλάβην ἡγούμενοι, ἀλλὰ μὴ προδιδαχθῆναι
> μᾶλλον λόγῳ πρότερον ἢ ἐπὶ ἃ δεῖ ἔργῳ ἐλθεῖν. διαφερόντως γὰρ δὴ καὶ τόδε
> ἔχομεν ὥστε τολμᾶν τε οἱ αὐτοὶ μάλιστα καὶ περὶ ὧν ἐπιχειρήσομεν
> ἐκλογίζεσθαι· ὃ τοῖς ἄλλοις ἀμαθία μὲν θράσος, λογισμὸς δὲ ὄκνον φέρει.
> κράτιστοι δ’ ἂν τὴν ψυχὴν δικαίως κριθεῖεν οἱ τά τε δεινὰ καὶ ἡδέα σαφέστατα
> γιγνώσκοντες καὶ διὰ ταῦτα μὴ ἀποτρεπόμενοι ἐκ τῶν κινδύνων. καὶ τὰ ἐς ἀρετὴν
> ἐνηντιώμεθα τοῖς πολλοῖς· οὐ γὰρ πάσχοντες εὖ, ἀλλὰ δρῶντες κτώμεθα τοὺς
> φίλους. βεβαιότερος δὲ ὁ δράσας τὴν χάριν ὥστε ὀφειλομένην δι’ εὐνοίας ᾧ
> δέδωκε σῴζειν· ὁ δὲ ἀντοφείλων ἀμβλύτερος, εἰδὼς οὐκ ἐς χάριν, ἀλλ’ ἐς
> ὀφείλημα τὴν ἀρετὴν ἀποδώσων. καὶ μόνοι οὐ τοῦ ξυμφέροντος μᾶλλον λογισμῷ ἢ
> τῆς ἐλευθερίας τῷ πιστῷ ἀδεῶς τινὰ ὠφελοῦμεν».
>
> Θουκυδίδης, *Ἱστορίαι* 2.40

### Κεφάλαιο 41

> «Ξυνελών τε λέγω τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν εἶναι καὶ καθ’
> ἕκαστον δοκεῖν ἄν μοι τὸν αὐτὸν ἄνδρα παρ’ ἡμῶν ἐπὶ πλεῖστ’ ἂν εἴδη καὶ μετὰ
> χαρίτων μάλιστ’ ἂν εὐτραπέλως τὸ σῶμα αὔταρκες παρέχεσθαι. καὶ ὡς οὐ λόγων ἐν
> τῷ παρόντι κόμπος τάδε μᾶλλον ἢ ἔργων ἐστὶν ἀλήθεια, αὐτὴ ἡ δύναμις τῆς
> πόλεως, ἣν ἀπὸ τῶνδε τῶν τρόπων ἐκτησάμεθα, σημαίνει. μόνη γὰρ τῶν νῦν ἀκοῆς
> κρείσσων ἐς πεῖραν ἔρχεται, καὶ μόνη οὔτε τῷ πολεμίῳ ἐπελθόντι ἀγανάκτησιν
> ἔχει ὑφ’ οἵων κακοπαθεῖ οὔτε τῷ ὑπηκόῳ κατάμεμψιν ὡς οὐχ ὑπ’ ἀξίων ἄρχεται.
> μετὰ μεγάλων δὲ σημείων καὶ οὐ δή τοι ἀμάρτυρόν γε τὴν δύναμιν παρασχόμενοι
> τοῖς τε νῦν καὶ τοῖς ἔπειτα θαυμασθησόμεθα, καὶ οὐδὲν προσδεόμενοι οὔτε
> Ὁμήρου ἐπαινέτου οὔτε ὅστις ἔπεσι μὲν τὸ αὐτίκα τέρψει, τῶν δ’ ἔργων τὴν
> ὑπόνοιαν ἡ ἀλήθεια βλάψει, ἀλλὰ πᾶσαν μὲν θάλασσαν καὶ γῆν ἐσβατὸν τῇ ἡμετέρᾳ
> τόλμῃ καταναγκάσαντες γενέσθαι, πανταχοῦ δὲ μνημεῖα κακῶν τε κἀγαθῶν ἀίδια
> ξυγκατοικίσαντες. περὶ τοιαύτης οὖν πόλεως οἵδε τε γενναίως δικαιοῦντες μὴ
> ἀφαιρεθῆναι αὐτὴν μαχόμενοι ἐτελεύτησαν, καὶ τῶν λειπομένων πάντα τινὰ εἰκὸς
> ἐθέλειν ὑπὲρ αὐτῆς κάμνειν».
>
> Θουκυδίδης, *Ἱστορίαι* 2.41

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, περίοδο προς περίοδο.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                                                   | Μετάφραση                                                                                                                                                                                            |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας·                                                                               | Αγαπάμε το ωραίο με λιτότητα και αγαπάμε τη γνώση χωρίς να χάνουμε το σθένος μας·                                                                                                                    |
| πλούτῳ τε ἔργου μᾶλλον καιρῷ ἢ λόγου κόμπῳ χρώμεθα,                                                                                              | και τον πλούτο τον χρησιμοποιούμε ως ευκαιρία για δράση μάλλον παρά για να καυχιόμαστε με λόγια,                                                                                                     |
| καὶ τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν τινὶ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ διαφεύγειν ἔργῳ αἴσχιον.                                                                     | και το να παραδεχτεί κανείς τη φτώχεια του δεν είναι ντροπή· μεγαλύτερη ντροπή είναι να μην προσπαθεί με έργα να ξεφύγει από αυτήν.                                                                  |
| ἔνι τε τοῖς αὐτοῖς οἰκείων ἅμα καὶ πολιτικῶν ἐπιμέλεια,                                                                                          | Οι ίδιοι άνθρωποι μπορούν να φροντίζουν μαζί και τις ιδιωτικές τους υποθέσεις και τις υποθέσεις της πόλης,                                                                                           |
| καὶ ἑτέροις πρὸς ἔργα τετραμμένοις τὰ πολιτικὰ μὴ ἐνδεῶς γνῶναι·                                                                                 | και άλλοι, που έχουν στραφεί στις δουλειές τους, μπορούν να γνωρίζουν επαρκώς τα πολιτικά πράγματα·                                                                                                  |
| μόνοι γὰρ τόν τε μηδὲν τῶνδε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλ’ ἀχρεῖον νομίζομεν,                                                                    | γιατί μόνο εμείς θεωρούμε όποιον δεν παίρνει καθόλου μέρος σε αυτά όχι φιλήσυχο, αλλά άχρηστο,                                                                                                       |
| καὶ οἱ αὐτοὶ ἤτοι κρίνομέν γε ἢ ἐνθυμούμεθα ὀρθῶς τὰ πράγματα,                                                                                   | και εμείς οι ίδιοι ή κρίνουμε ή σκεφτόμαστε σωστά τα ζητήματα,                                                                                                                                       |
| οὐ τοὺς λόγους τοῖς ἔργοις βλάβην ἡγούμενοι,                                                                                                     | γιατί δεν θεωρούμε τη συζήτηση εμπόδιο για τη δράση,                                                                                                                                                 |
| ἀλλὰ μὴ προδιδαχθῆναι μᾶλλον λόγῳ πρότερον ἢ ἐπὶ ἃ δεῖ ἔργῳ ἐλθεῖν.                                                                              | αλλά το να μην έχουμε διαφωτιστεί πρώτα με τη συζήτηση, προτού περάσουμε στην πράξη όσων πρέπει να γίνουν.                                                                                           |
| διαφερόντως γὰρ δὴ καὶ τόδε ἔχομεν ὥστε τολμᾶν τε οἱ αὐτοὶ μάλιστα καὶ περὶ ὧν ἐπιχειρήσομεν ἐκλογίζεσθαι·                                       | Έχουμε πράγματι και τούτο το ξεχωριστό: οι ίδιοι και τολμάμε όσο κανείς και λογαριάζουμε προσεκτικά όσα θα επιχειρήσουμε·                                                                            |
| ὃ τοῖς ἄλλοις ἀμαθία μὲν θράσος, λογισμὸς δὲ ὄκνον φέρει.                                                                                        | ενώ στους άλλους η άγνοια φέρνει θράσος και η σκέψη δισταγμό.                                                                                                                                        |
| κράτιστοι δ’ ἂν τὴν ψυχὴν δικαίως κριθεῖεν                                                                                                       | Και οι πιο γενναίοι στην ψυχή θα μπορούσαν δίκαια να θεωρηθούν                                                                                                                                       |
| οἱ τά τε δεινὰ καὶ ἡδέα σαφέστατα γιγνώσκοντες καὶ διὰ ταῦτα μὴ ἀποτρεπόμενοι ἐκ τῶν κινδύνων.                                                   | όσοι γνωρίζουν πολύ καθαρά και τα φοβερά και τα ευχάριστα, και γι' αυτό ακριβώς δεν αποτραβιούνται από τους κινδύνους.                                                                               |
| καὶ τὰ ἐς ἀρετὴν ἐνηντιώμεθα τοῖς πολλοῖς·                                                                                                       | Και στη γενναιοδωρία είμαστε το αντίθετο από τους περισσότερους·                                                                                                                                     |
| οὐ γὰρ πάσχοντες εὖ, ἀλλὰ δρῶντες κτώμεθα τοὺς φίλους.                                                                                           | γιατί αποκτούμε φίλους όχι όταν μας ευεργετούν, αλλά όταν ευεργετούμε.                                                                                                                               |
| βεβαιότερος δὲ ὁ δράσας τὴν χάριν ὥστε ὀφειλομένην δι’ εὐνοίας ᾧ δέδωκε σῴζειν·                                                                  | Και πιο σταθερός φίλος είναι αυτός που έκανε τη χάρη, ώστε με την εύνοιά του να την κρατά ζωντανή ως οφειλή εκείνου στον οποίο την έδωσε·                                                            |
| ὁ δὲ ἀντοφείλων ἀμβλύτερος, εἰδὼς οὐκ ἐς χάριν, ἀλλ’ ἐς ὀφείλημα τὴν ἀρετὴν ἀποδώσων.                                                            | ενώ αυτός που χρωστά είναι πιο χλιαρός, γιατί ξέρει ότι θα ανταποδώσει την καλοσύνη όχι ως χάρη, αλλά ως ξεπλήρωμα χρέους.                                                                           |
| καὶ μόνοι οὐ τοῦ ξυμφέροντος μᾶλλον λογισμῷ ἢ τῆς ἐλευθερίας τῷ πιστῷ ἀδεῶς τινὰ ὠφελοῦμεν.                                                      | Και μόνο εμείς ωφελούμε κάποιον χωρίς φόβο, όχι τόσο από υπολογισμό του συμφέροντος όσο από την εμπιστοσύνη που μας δίνει η ελευθερία.                                                               |
| Ξυνελών τε λέγω τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν εἶναι                                                                                   | Με λίγα λόγια, λέω ότι ολόκληρη η πόλη μας είναι το σχολείο της Ελλάδας,                                                                                                                             |
| καὶ καθ’ ἕκαστον δοκεῖν ἄν μοι τὸν αὐτὸν ἄνδρα παρ’ ἡμῶν ἐπὶ πλεῖστ’ ἂν εἴδη καὶ μετὰ χαρίτων μάλιστ’ ἂν εὐτραπέλως τὸ σῶμα αὔταρκες παρέχεσθαι. | και ότι, ο καθένας χωριστά, ο ίδιος άνθρωπος από εμάς θα μπορούσε, νομίζω, να δείξει τον εαυτό του επαρκή στις πιο πολλές μορφές ζωής, με τη μεγαλύτερη χάρη και ευστροφία.                          |
| καὶ ὡς οὐ λόγων ἐν τῷ παρόντι κόμπος τάδε μᾶλλον ἢ ἔργων ἐστὶν ἀλήθεια,                                                                          | Και ότι αυτά δεν είναι κομπασμός λόγων για την περίσταση, αλλά η αλήθεια των έργων,                                                                                                                  |
| αὐτὴ ἡ δύναμις τῆς πόλεως, ἣν ἀπὸ τῶνδε τῶν τρόπων ἐκτησάμεθα, σημαίνει.                                                                         | το δείχνει η ίδια η δύναμη της πόλης, που την αποκτήσαμε με αυτόν τον τρόπο ζωής.                                                                                                                    |
| μόνη γὰρ τῶν νῦν ἀκοῆς κρείσσων ἐς πεῖραν ἔρχεται,                                                                                               | Γιατί μόνη αυτή από τις σημερινές πόλεις, όταν δοκιμάζεται, αποδεικνύεται ανώτερη από τη φήμη της,                                                                                                   |
| καὶ μόνη οὔτε τῷ πολεμίῳ ἐπελθόντι ἀγανάκτησιν ἔχει ὑφ’ οἵων κακοπαθεῖ                                                                           | και μόνη αυτή δεν δίνει στον εχθρό που της επιτίθεται λόγο να αγανακτεί για το ποιοι είναι αυτοί που τον κακοπαθαίνουν,                                                                              |
| οὔτε τῷ ὑπηκόῳ κατάμεμψιν ὡς οὐχ ὑπ’ ἀξίων ἄρχεται.                                                                                              | ούτε στον υπήκοο λόγο να παραπονιέται ότι τον εξουσιάζουν ανάξιοι.                                                                                                                                   |
| μετὰ μεγάλων δὲ σημείων καὶ οὐ δή τοι ἀμάρτυρόν γε τὴν δύναμιν παρασχόμενοι τοῖς τε νῦν καὶ τοῖς ἔπειτα θαυμασθησόμεθα,                          | Κι επειδή δείξαμε τη δύναμή μας με μεγάλα σημάδια και σίγουρα όχι χωρίς μάρτυρες, θα μας θαυμάζουν και οι σημερινοί και οι μεταγενέστεροι,                                                           |
| καὶ οὐδὲν προσδεόμενοι οὔτε Ὁμήρου ἐπαινέτου οὔτε ὅστις ἔπεσι μὲν τὸ αὐτίκα τέρψει, τῶν δ’ ἔργων τὴν ὑπόνοιαν ἡ ἀλήθεια βλάψει,                  | χωρίς να χρειαζόμαστε καθόλου ούτε έναν Όμηρο να μας υμνήσει ούτε κάποιον που με τους στίχους του θα μας ευχαριστήσει για τη στιγμή, ενώ την εικόνα που θα δώσει για τα έργα θα τη βλάψει η αλήθεια, |
| ἀλλὰ πᾶσαν μὲν θάλασσαν καὶ γῆν ἐσβατὸν τῇ ἡμετέρᾳ τόλμῃ καταναγκάσαντες γενέσθαι,                                                               | αλλά επειδή αναγκάσαμε κάθε θάλασσα και κάθε στεριά να ανοιχτεί στην τόλμη μας,                                                                                                                      |
| πανταχοῦ δὲ μνημεῖα κακῶν τε κἀγαθῶν ἀίδια ξυγκατοικίσαντες.                                                                                     | και στήσαμε παντού αιώνια μνημεία και για τα κακά και για τα καλά.                                                                                                                                   |
| περὶ τοιαύτης οὖν πόλεως οἵδε τε γενναίως δικαιοῦντες μὴ ἀφαιρεθῆναι αὐτὴν μαχόμενοι ἐτελεύτησαν,                                                | Για μια τέτοια πόλη λοιπόν αυτοί εδώ, κρίνοντας με γενναιότητα ότι δεν έπρεπε να τους τη στερήσουν, πέθαναν πολεμώντας,                                                                              |
| καὶ τῶν λειπομένων πάντα τινὰ εἰκὸς ἐθέλειν ὑπὲρ αὐτῆς κάμνειν.                                                                                  | και είναι φυσικό ο καθένας από όσους μένουν να θέλει να κοπιάζει γι' αυτήν.                                                                                                                          |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                | Σημασία στο κείμενο                     |
| ------------------- | --------------------------------------- |
| φιλοκαλέω, -ῶ       | αγαπώ το ωραίο                          |
| εὐτέλεια, ἡ         | λιτότητα, απλότητα (όχι «ευτέλεια»)     |
| μαλακία, ἡ          | χαλάρωση, έλλειψη σθένους               |
| κόμπος, ὁ           | καύχημα, κομπασμός                      |
| πένομαι             | είμαι φτωχός                            |
| ἔνι (= ἔνεστι)      | είναι δυνατόν                           |
| ἐνδεῶς              | ανεπαρκώς                               |
| ἀπράγμων, -ον       | αυτός που δεν ανακατεύεται, φιλήσυχος   |
| ἀχρεῖος, -ον        | άχρηστος                                |
| ἐνθυμέομαι, -οῦμαι  | σκέφτομαι, εξετάζω                      |
| ἐκλογίζομαι         | υπολογίζω προσεκτικά                    |
| ὄκνος, ὁ            | δισταγμός                               |
| ἐναντιόομαι, -οῦμαι | είμαι αντίθετος, διαφέρω                |
| ἀμβλύς, -εῖα, -ύ    | αμβλύς· εδώ: χλιαρός, αδιάφορος         |
| ἀδεῶς               | χωρίς φόβο                              |
| ξυναιρέω            | συνοψίζω (ξυνελὼν λέγω = με λίγα λόγια) |
| παίδευσις, ἡ        | παιδεία· εδώ: σχολείο, πρότυπο          |
| εὐτραπέλως          | με ευστροφία, με ευκολία                |
| ἀκοή, ἡ             | φήμη                                    |
| κατάμεμψις, ἡ       | μομφή, παράπονο                         |
| ἐσβατός, -όν        | προσβάσιμος                             |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου        | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
| ------------------------ | ----------------------------------- |
| φιλοσοφοῦμεν (φιλοσοφέω) | φιλοσοφία, σοφός, σοφία             |
| πλούτῳ (πλοῦτος)         | πλούσιος, πλουτοκρατία              |
| ἐπιμέλεια                | επιμελητής, αμέλεια, μελέτη         |
| θράσος                   | θρασύς, θρασύτητα                   |
| εὐνοίας (εὔνοια)         | νους, νόηση, έννοια, ευνοϊκός       |
| παίδευσιν (παίδευσις)    | παιδεία, παιδαγωγός, εκπαίδευση     |
| μνημεῖα (μνημεῖον)       | μνήμη, υπόμνημα, αμνηστία           |

## Η γλώσσα του κειμένου

### Τύποι

| Τύπος          | Αναγνώριση                                           |
| -------------- | ---------------------------------------------------- |
| τετραμμένοις   | μετοχή παρακ. μέσης-παθ., δοτ. πληθ. αρσ., του τρέπω |
| γνῶναι         | απαρ. αορ. β΄ του γιγνώσκω                           |
| προδιδαχθῆναι  | απαρ. αορ. παθ. του προδιδάσκω                       |
| ἐπιχειρήσομεν  | α΄ πληθ. οριστ. μέλλ. του ἐπιχειρέω, -ῶ              |
| κριθεῖεν       | γ΄ πληθ. ευκτ. αορ. παθ. του κρίνω                   |
| ἐνηντιώμεθα    | α΄ πληθ. οριστ. παρακ. του ἐναντιόομαι, -οῦμαι       |
| δέδωκε         | γ΄ ενικ. οριστ. παρακ. του δίδωμι                    |
| ἀποδώσων       | μετοχή μέλλ., ονομ. ενικ. αρσ., του ἀποδίδωμι        |
| ξυνελών        | μετοχή αορ. β΄, ονομ. ενικ. αρσ., του ξυναιρέω       |
| ἐκτησάμεθα     | α΄ πληθ. οριστ. αορ. του κτάομαι, -ῶμαι              |
| παρασχόμενοι   | μετοχή αορ. β΄ μέσης, ονομ. πληθ. αρσ., του παρέχω   |
| θαυμασθησόμεθα | α΄ πληθ. οριστ. μέλλ. παθ. του θαυμάζω               |
| ἀφαιρεθῆναι    | απαρ. αορ. παθ. του ἀφαιρέω, -ῶ                      |

### Σύνταξη

**Κεφάλαιο 40**

- *μετ’ εὐτελείας*, *ἄνευ μαλακίας*: εμπρόθετοι του **τρόπου**.
- *πλούτῳ … καιρῷ … κόμπῳ χρώμεθα*: το *χράομαι* με δύο δοτικές: *πλούτῳ*
  αντικείμενο, *καιρῷ* και *κόμπῳ* **κατηγορούμενα** («χρησιμοποιούμε τον
  πλούτο ως ευκαιρία»).
- *τὸ πένεσθαι οὐχ ὁμολογεῖν … αἰσχρόν*: εννοείται *ἐστί*. Υποκείμενο το
  *ὁμολογεῖν*· το έναρθρο *τὸ πένεσθαι* είναι αντικείμενό του (και του
  *διαφεύγειν*).
- *ἔνι … ἐπιμέλεια … καὶ … γνῶναι*: το *ἔνι* (= *ἔνεστι*) είναι απρόσωπο·
  υποκείμενα το *ἐπιμέλεια* και το απαρέμφατο *γνῶναι*.
- *μόνοι … τόν … μετέχοντα … ἀχρεῖον νομίζομεν*: *νομίζω* με αντικείμενο και
  **κατηγορούμενο του αντικειμένου** (*ἀπράγμονα, ἀχρεῖον*).
- *ὥστε τολμᾶν … καὶ … ἐκλογίζεσθαι*: δευτερεύουσα **συμπερασματική**, επεξήγηση
  στο *τόδε*. Το *οἱ αὐτοί* είναι σε ονομαστική, γιατί το υποκείμενο των
  απαρεμφάτων είναι το ίδιο με του *ἔχομεν* (**ταυτοπροσωπία**).
- *κράτιστοι ἂν … κριθεῖεν*: **δυνητική ευκτική** (το δυνατό στο παρόν).
  *τὴν ψυχήν*: αιτιατική της **αναφοράς**.
- *εἰδὼς … ἀποδώσων*: το *ἀποδώσων* είναι **κατηγορηματική μετοχή**, που
  συμπληρώνει το ρήμα γνώσης *εἰδώς*.
- *τῷ πιστῷ*: ουδέτερο επιθέτου αντί ουσιαστικού (= *τῇ πίστει*).

**Κεφάλαιο 41**

- *ξυνελών*: χρονική-τροπική μετοχή· *ξυνελὼν λέγω* = «με λίγα λόγια».
- *εἶναι*, *δοκεῖν*: **ειδικά απαρέμφατα**, αντικείμενα του *λέγω*.
  *παίδευσιν*: **κατηγορούμενο**. Το *δοκεῖν ἄν* είναι **δυνητικό** απαρέμφατο
  (= *δοκοίη ἄν*). Το *ἄν* επαναλαμβάνεται τρεις φορές για έμφαση· ως προς το
  νόημα πάει μία φορά.
- *ὡς … ἐστὶν ἀλήθεια*: δευτερεύουσα **ειδική**, αντικείμενο του *σημαίνει*.
- *ἀκοῆς*: γενική **συγκριτική** στο *κρείσσων*.
- *ὑφ’ οἵων κακοπαθεῖ*: **πλάγια ερωτηματική**, επεξηγεί το *ἀγανάκτησιν*.
  *ὡς οὐχ ὑπ’ ἀξίων ἄρχεται*: δευτερεύουσα **αιτιολογική** με υποκειμενική
  αιτιολογία (κατ' άλλους ειδική), στο *κατάμεμψιν*. Το *ὑπό* + γενική είναι
  **ποιητικό αίτιο**.
- *παρασχόμενοι*, *καταναγκάσαντες*, *ξυγκατοικίσαντες*: **αιτιολογικές**
  μετοχές. *γενέσθαι*: απαρέμφατο αντικείμενο του *καταναγκάσαντες*, με
  κατηγορούμενο το *ἐσβατόν*.
- *εἰκὸς ἐθέλειν*: εννοείται *ἐστί*· υποκείμενο το *ἐθέλειν*, και υποκείμενο
  του *ἐθέλειν* το *πάντα τινά* (**ετεροπροσωπία**).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την περίοδο*

## Ερμηνεία

### Το μέτρο (κεφ. 40)

Η πρώτη περίοδος είναι δύο **αντιθέσεις σε ισορροπία**: *φιλοκαλοῦμεν μετ’
εὐτελείας* και *φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας*. Η αγάπη για το ωραίο δεν γίνεται
σπατάλη, και η αγάπη για τη γνώση δεν μαλακώνει τον πολίτη. Ο Περικλής
απαντά σε μια κατηγορία που ακουγόταν (κυρίως από τη Σπάρτη): ότι η τέχνη και η
σκέψη κάνουν τους ανθρώπους αδύναμους. Το ίδιο **μέτρο** ισχύει για τον
πλούτο, που είναι μέσο για δράση και όχι για επίδειξη, και για τη φτώχεια: ντροπή
δεν είναι να είσαι φτωχός, είναι να μην προσπαθείς να βγεις από τη φτώχεια.

### Ο πολίτης που συμμετέχει

Το πιο τολμηρό σημείο του κεφαλαίου: όποιος δεν ασχολείται με τα κοινά δεν
είναι **ἀπράγμων**, φιλήσυχος, όπως θα τον έλεγαν με επαίνο αλλού· είναι
**ἀχρεῖος**, άχρηστος. Η συμμετοχή γίνεται **χρέος**. Και δεν απαιτεί
ειδικούς: οι ίδιοι άνθρωποι φροντίζουν και τα δικά τους και της πόλης, και
όσοι δουλεύουν ξέρουν αρκετά για την πολιτική. Αργότερα ο Πλάτων θα υποστηρίξει
το αντίθετο: ότι η πολιτική είναι τέχνη για όσους την έχουν μάθει.

### Λόγος και έργο, τόλμη και σκέψη

Οι Αθηναίοι συζητούν πριν πράξουν, στην εκκλησία του δήμου, και δεν θεωρούν τη
συζήτηση εμπόδιο. Εμπόδιο είναι να δράσεις **χωρίς** να έχεις συζητήσει. Γι' αυτό
ενώνουν ό,τι στους άλλους χωρίζει:

| Οι άλλοι                   | Οι Αθηναίοι                               |
| -------------------------- | ----------------------------------------- |
| η άγνοια γεννά **θράσος**  | **τόλμη** μαζί με **λογισμό**             |
| η σκέψη γεννά **δισταγμό** | ξέρουν τον κίνδυνο και δεν τον αποφεύγουν |

Η αληθινή ανδρεία, λέει, ανήκει σε όποιον **ξέρει** καθαρά τι είναι φοβερό και
τι ευχάριστο, κι όμως δεν αποτραβιέται από τον κίνδυνο. Το θράσος του αδαούς δεν
είναι ανδρεία.

### Οι φίλοι

Οι Αθηναίοι κερδίζουν φίλους **κάνοντας** το καλό, όχι δεχόμενοι. Ο ευεργέτης
είναι πιο σταθερός φίλος, γιατί θέλει να κρατήσει ζωντανή την ευγνωμοσύνη· ο
ευεργετημένος είναι πιο χλιαρός, γιατί ξέρει ότι η ανταπόδοση θα είναι
ξεπλήρωμα χρέους. Και η Αθήνα βοηθά χωρίς φόβο, όχι από υπολογισμό, αλλά από
την αυτοπεποίθηση της ελευθερίας. Κατά μία ερμηνεία, ο Περικλής θυμίζει εδώ τη
μυθική Αθήνα που προστάτευε τους κατατρεγμένους· η πολιτική της Αθήνας του 431
απέναντι στους συμμάχους δεν έδινε τέτοια παραδείγματα.

### Το σχολείο της Ελλάδας (κεφ. 41)

Η σύνοψη: η Αθήνα είναι **τῆς Ἑλλάδος παίδευσις**, το πρότυπο από το οποίο
μαθαίνουν οι άλλοι Έλληνες, στους θεσμούς, στις τέχνες, στη σκέψη. Και ο
Αθηναίος, χωριστά ο καθένας, είναι **αὐτάρκης** σε πλήθος δραστηριοτήτων, με
χάρη και ευστροφία: ο πολύπλευρος άνθρωπος, όχι ο ειδικός.

Η απόδειξη είναι η **δύναμη** της πόλης. Εδώ ξαναγυρίζει η αντίθεση του
προοιμίου: όσα είπε δεν είναι *λόγων κόμπος* αλλά *ἔργων ἀλήθεια*. Η Αθήνα είναι
η μόνη πόλη ανώτερη από τη φήμη της· ο εχθρός δεν ντρέπεται που νικιέται από
αυτήν, ο υπήκοος δεν παραπονιέται ότι τον εξουσιάζουν ανάξιοι.

Δεν χρειάζεται ούτε **Όμηρο**. Οι ποιητές ευχαριστούν για τη στιγμή, αλλά η
αλήθεια χαλά την εικόνα που δίνουν. Τα έργα της Αθήνας είναι οι μάρτυρές της: η
θάλασσα και η στεριά που άνοιξαν στην τόλμη της, και τα **μνημεία κακῶν τε
κἀγαθῶν** σε όλο τον κόσμο. Η φράση ερμηνεύεται με δύο τρόπους: μνημεία για το
κακό που έκαναν στους εχθρούς και το καλό στους φίλους, ή για τις αποτυχίες και
τις επιτυχίες τους. Η δεύτερη ερμηνεία είναι πιο τολμηρή: ακόμη και οι ήττες
της Αθήνας δείχνουν το μέγεθός της.

Το κεφάλαιο κλείνει με τη **μετάβαση**: για μια τέτοια πόλη πέθαναν οι νεκροί, και
για μια τέτοια πόλη αξίζει να κοπιάσουν οι ζωντανοί.

> **Κλειδί**
>
> **μέτρο**: ομορφιά με λιτότητα, γνώση χωρίς μαλθακότητα, πλούτος για δράση.
>
> **συμμετοχή**: όποιος δεν ασχολείται με τα κοινά είναι **ἀχρεῖος**· ο λόγος
> προηγείται του έργου και η τόλμη ενώνεται με τη σκέψη.
>
> **τῆς Ἑλλάδος παίδευσις**: η Αθήνα είναι πρότυπο για όλους τους Έλληνες, και
> το αποδεικνύουν τα έργα της, όχι τα λόγια (*ἔργων ἀλήθεια*).

### Η άλλη πλευρά

Ο έπαινος της ηγεμονίας ακούγεται διαφορετικά αν τον διαβάσεις δίπλα σε άλλα
σημεία του ίδιου του Θουκυδίδη. Λίγο αργότερα, ο ίδιος ο Περικλής λέει στους
Αθηναίους ότι η ηγεμονία τους είναι πια σαν **τυραννίδα** (2.63.2). Και στον
**διάλογο Αθηναίων και Μηλίων** (5.84–116) οι Αθηναίοι λένε ωμά ότι ο δυνατός
κάνει ό,τι του επιτρέπει η δύναμή του. Οι υπήκοοι της Αθήνας είχαν πολλά να
παραπονεθούν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «μόνοι γὰρ τόν τε μηδὲν τῶνδε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλ’ ἀχρεῖον νομίζομεν»: Ποια άποψη για τη συμμετοχή του πολίτη στα κοινά εκφράζει ο Περικλής, και πώς τη στηρίζει στο κεφ. 40;

1. **Η άποψη.** Η συμμετοχή στα κοινά είναι **χρέος**. Όποιος δεν ασχολείται
   καθόλου δεν είναι ένας ήσυχος άνθρωπος που αξίζει σεβασμό (*ἀπράγμων*), αλλά
   **άχρηστος** για την πόλη (*ἀχρεῖος*). Το *μόνοι* δείχνει ότι ο Περικλής το θεωρεί
   αθηναϊκή ιδιαιτερότητα.
2. **Πώς τη στηρίζει.** Η συμμετοχή είναι **δυνατή** για όλους: οι ίδιοι άνθρωποι
   φροντίζουν μαζί και τα ιδιωτικά και τα δημόσια, και όσοι δουλεύουν γνωρίζουν
   επαρκώς την πολιτική. Και είναι **χρήσιμη**: οι Αθηναίοι κρίνουν ή σκέφτονται
   σωστά τα ζητήματα, γιατί συζητούν πριν δράσουν.
3. **Τι σημαίνει.** Στην άμεση δημοκρατία η πόλη είναι οι πολίτες της· αν
   αποσυρθούν, δεν υπάρχει κανείς άλλος να αποφασίσει. Η συμμετοχή δεν είναι
   προνόμιο των ειδικών αλλά δουλειά του κάθε πολίτη.

### Παράδειγμα 2: «Ξυνελών τε λέγω τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν εἶναι»: Τι εννοεί ο Περικλής με αυτόν τον χαρακτηρισμό, και με ποια επιχειρήματα τον στηρίζει στο κεφ. 41;

1. **Το νόημα.** Η Αθήνα είναι το **πρότυπο** από το οποίο μαθαίνουν οι άλλοι
   Έλληνες: το πολίτευμα, ο τρόπος ζωής, οι τέχνες και η σκέψη της. Το *Ξυνελών*
   δείχνει ότι συνοψίζει όσα είπε στα κεφ. 37–40.
2. **Ο πολίτης.** Η πόλη διδάσκει και μέσα από τους πολίτες της: ο Αθηναίος, ο
   καθένας χωριστά, είναι **αὐτάρκης** σε πλήθος δραστηριοτήτων, με χάρη και
   ευστροφία (*μετὰ χαρίτων … εὐτραπέλως*).
3. **Η απόδειξη.** Τα λόγια του δεν είναι κομπασμός (*λόγων κόμπος*) αλλά η αλήθεια
   των έργων (*ἔργων ἀλήθεια*), και το δείχνει η **δύναμη** της πόλης: μόνη αυτή
   αποδεικνύεται ανώτερη από τη φήμη της, άνοιξε κάθε θάλασσα και στεριά στην
   τόλμη της, και άφησε παντού μνημεία. Δεν χρειάζεται Όμηρο για να θαυμαστεί.

> **Πρόσεχε**
>
> - **εὐτέλεια**: η λιτότητα, όχι η «ευτέλεια» με τη σημερινή αρνητική σημασία.
> - **μαλακία**: η χαλάρωση, η έλλειψη σθένους.
> - **ἀπράγμων**: αυτός που δεν ανακατεύεται στα κοινά, ο φιλήσυχος. Αλλού η λέξη
>   ήταν έπαινος· γι' αυτό η αντίθεση με το *ἀχρεῖος* είναι τόσο δυνατή.
> - **ἄν τρεις φορές** στο κεφ. 41: δεν είναι τρεις δυνητικοί τύποι. Το νόημα
>   είναι ένα: *δοκεῖν ἄν* (θα φαινόταν).
> - **ἀρετή** στο *τὰ ἐς ἀρετήν* και στο *τὴν ἀρετὴν ἀποδώσων*: εδώ η καλοσύνη, η
>   ευεργεσία, όχι η ανδρεία.

> **Θυμήσου**
>
> - Κεφ. 40: μέτρο στην ομορφιά, στη γνώση και στον πλούτο· συμμετοχή όλων στα
>   κοινά· τόλμη μαζί με σκέψη· φίλοι με ευεργεσίες.
> - Κεφ. 41: η Αθήνα είναι «τῆς Ἑλλάδος παίδευσις», και η δύναμή της το αποδεικνύει
>   με έργα, όχι με λόγια.
> - Για μια τέτοια πόλη πέθαναν οι νεκροί: η μετάβαση στον έπαινό τους.

## Ερωτήσεις

1. «Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ’ εὐτελείας». Τι σημαίνει εδώ το «μετ’ εὐτελείας»;
   - Με πράγματα φτηνά και χωρίς αξία
   - Με λιτότητα, χωρίς σπατάλη
   - Με δημόσια δαπάνη, όχι ιδιωτική
   - Με σεβασμό στους θεούς της πόλης
2. Τι είναι, κατά τον Περικλή, ντροπή σε σχέση με τη φτώχεια;
   - Το να παραδεχτεί κανείς δημόσια ότι είναι φτωχός
   - Το να ζητήσει βοήθεια από την πόλη ή τους φίλους
   - Το να μην προσπαθεί με έργα να ξεφύγει από αυτήν
   - Το να μην πληρώνει φόρους όπως οι πλούσιοι πολίτες
3. Πώς θεωρούν οι Αθηναίοι όποιον δεν ασχολείται καθόλου με τα κοινά;
   - Φιλήσυχο, που αξίζει σεβασμό
   - Άχρηστο για την πόλη
   - Επικίνδυνο εχθρό της δημοκρατίας
   - Σοφό, που αφήνει τα κοινά στους ειδικούς
4. Τι θεωρούν οι Αθηναίοι βλάβη για τη δράση;
   - Τις μακριές συζητήσεις στην εκκλησία του δήμου
   - Το να δράσουν χωρίς να έχουν συζητήσει πρώτα
   - Τη γνώμη των ειδικών στα στρατιωτικά
   - Τον φόβο που φέρνει η πολλή σκέψη
5. Πώς αποκτούν φίλους οι Αθηναίοι, σε αντίθεση με τους περισσότερους;
   - Κάνοντας εκείνοι το καλό
   - Δεχόμενοι ευεργεσίες
   - Με συμμαχίες και με όρκους
   - Με δώρα στους ισχυρούς
6. «εἰδὼς οὐκ ἐς χάριν, ἀλλ’ ἐς ὀφείλημα τὴν ἀρετὴν ἀποδώσων». Τι είναι το «ἀποδώσων»;
   - Τελική μετοχή μέλλοντα
   - Αιτιολογική μετοχή αορίστου
   - Επιθετική μετοχή ενεστώτα
   - Κατηγορηματική μετοχή μέλλοντα
7. Τι εννοεί ο Περικλής με το «τῆς Ἑλλάδος παίδευσιν εἶναι»;
   - Ότι η Αθήνα έχει τα περισσότερα σχολεία της Ελλάδας
   - Ότι η Αθήνα διδάσκει τους άλλους Έλληνες με το παράδειγμά της
   - Ότι οι Αθηναίοι δίνουν δωρεάν παιδεία σε όλους τους Έλληνες
   - Ότι όλοι οι Έλληνες σοφοί γεννήθηκαν και σπούδασαν στην Αθήνα
8. Γιατί η Αθήνα, κατά τον Περικλή, δεν χρειάζεται «Ὁμήρου ἐπαινέτου»;
   - Γιατί ο Όμηρος ύμνησε άλλες πόλεις και όχι την Αθήνα
   - Γιατί η ποίηση είναι κατώτερη από τη ρητορική τέχνη
   - Γιατί τα έργα της είναι οι μάρτυρες της δύναμής της
   - Γιατί οι Αθηναίοι δεν αγαπούσαν πια τα έπη του Ομήρου

## Ασκήσεις

1. Τι φέρνει στους «άλλους» η ἀμαθία και τι ο λογισμός, σύμφωνα με το κεφ. 40;
2. «κράτιστοι δ’ ἂν τὴν ψυχὴν δικαίως κριθεῖεν οἱ τά τε δεινὰ καὶ ἡδέα σαφέστατα γιγνώσκοντες καὶ διὰ ταῦτα μὴ ἀποτρεπόμενοι ἐκ τῶν κινδύνων». Εξήγησε ποια είναι, κατά τον Περικλή, η αληθινή ανδρεία.
3. Να γράψεις τους τύπους που ζητούνται για λέξεις των κεφ. 40–41.
   α) γνῶναι: το α΄ ενικό της οριστικής του ίδιου χρόνου
   β) κριθεῖεν: το ίδιο πρόσωπο στην υποτακτική
   γ) ἀποδώσων: η ίδια πτώση της μετοχής ενεστώτα
   δ) ἐκτησάμεθα: το απαρέμφατο του ίδιου χρόνου
4. «καὶ μόνη οὔτε τῷ πολεμίῳ ἐπελθόντι ἀγανάκτησιν ἔχει ὑφ’ οἵων κακοπαθεῖ οὔτε τῷ ὑπηκόῳ κατάμεμψιν ὡς οὐχ ὑπ’ ἀξίων ἄρχεται». Κρίνε τον ισχυρισμό του Περικλή για τους υπηκόους της Αθήνας.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/epitaph-40-41
