# Επιτάφιος 38–39: ψυχαγωγία και άμυνα

> Γιορτές, αγαθά από όλο τον κόσμο, και μια πόλη ανοιχτή που δεν φοβάται.

Αρχαία Ελληνικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/epitaph-38-39

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις τα κεφ. 38–39 του Επιταφίου περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις τους τύπους και τη σύνταξη του κειμένου: τη γενική της απομάκρυνσης, τη δυνητική ευκτική, την αόριστη επανάληψη στο παρόν και το ουδέτερο επιθέτου στη θέση ουσιαστικού.
- Να εξηγείς πώς η Αθήνα συνδυάζει την ψυχαγωγία και την αφθονία αγαθών με τη δύναμη.
- Να συγκρίνεις την ανοιχτή πόλη και την ελεύθερη αγωγή των Αθηναίων με την ξενηλασία και τη σκληρή άσκηση της Σπάρτης.

## Το πλαίσιο

Στο κεφ. 37 ο Περικλής μίλησε για το πολίτευμα. Τώρα περνά στον **τρόπο ζωής**:
πώς ξεκουράζονται οι Αθηναίοι (κεφ. 38) και πώς προετοιμάζονται για τον
πόλεμο (κεφ. 39). Και στα δύο κεφάλαια ο αντίπαλος είναι πάντα μπροστά στα
μάτια του ακροατή: η **Σπάρτη**, που στο 39 ονομάζεται πια ανοιχτά. Και τα δύο
κεφάλαια διδάσκονται **από το πρωτότυπο** και τη μετάφραση.

## Το κείμενο

### Κεφάλαιο 38

> «Καὶ μὴν καὶ τῶν πόνων πλείστας ἀναπαύλας τῇ γνώμῃ ἐπορισάμεθα, ἀγῶσι μέν γε
> καὶ θυσίαις διετησίοις νομίζοντες, ἰδίαις δὲ κατασκευαῖς εὐπρεπέσιν, ὧν καθ’
> ἡμέραν ἡ τέρψις τὸ λυπηρὸν ἐκπλήσσει. ἐπεσέρχεται δὲ διὰ μέγεθος τῆς πόλεως
> ἐκ πάσης γῆς τὰ πάντα, καὶ ξυμβαίνει ἡμῖν μηδὲν οἰκειοτέρᾳ τῇ ἀπολαύσει τὰ
> αὐτοῦ ἀγαθὰ γιγνόμενα καρποῦσθαι ἢ καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων».
>
> Θουκυδίδης, *Ἱστορίαι* 2.38

### Κεφάλαιο 39

> «Διαφέρομεν δὲ καὶ ταῖς τῶν πολεμικῶν μελέταις τῶν ἐναντίων τοῖσδε. τήν τε
> γὰρ πόλιν κοινὴν παρέχομεν, καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε ξενηλασίαις ἀπείργομέν τινα ἢ
> μαθήματος ἢ θεάματος, ὃ μὴ κρυφθὲν ἄν τις τῶν πολεμίων ἰδὼν ὠφεληθείη,
> πιστεύοντες οὐ ταῖς παρασκευαῖς τὸ πλέον καὶ ἀπάταις ἢ τῷ ἀφ’ ἡμῶν αὐτῶν ἐς
> τὰ ἔργα εὐψύχῳ· καὶ ἐν ταῖς παιδείαις οἱ μὲν ἐπιπόνῳ ἀσκήσει εὐθὺς νέοι ὄντες
> τὸ ἀνδρεῖον μετέρχονται, ἡμεῖς δὲ ἀνειμένως διαιτώμενοι οὐδὲν ἧσσον ἐπὶ τοὺς
> ἰσοπαλεῖς κινδύνους χωροῦμεν. τεκμήριον δέ· οὔτε γὰρ Λακεδαιμόνιοι καθ’
> ἑαυτούς, μεθ’ ἁπάντων δὲ ἐς τὴν γῆν ἡμῶν στρατεύουσι, τήν τε τῶν πέλας αὐτοὶ
> ἐπελθόντες οὐ χαλεπῶς ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ τοὺς περὶ τῶν οἰκείων ἀμυνομένους
> μαχόμενοι τὰ πλείω κρατοῦμεν. ἁθρόᾳ τε τῇ δυνάμει ἡμῶν οὐδείς πω πολέμιος
> ἐνέτυχε διὰ τὴν τοῦ ναυτικοῦ τε ἅμα ἐπιμέλειαν καὶ τὴν ἐν τῇ γῇ ἐπὶ πολλὰ ἡμῶν
> αὐτῶν ἐπίπεμψιν· ἢν δέ που μορίῳ τινὶ προσμείξωσι, κρατήσαντές τέ τινας ἡμῶν
> πάντας αὐχοῦσιν ἀπεῶσθαι καὶ νικηθέντες ὑφ’ ἁπάντων ἡσσῆσθαι. καίτοι εἰ
> ῥᾳθυμίᾳ μᾶλλον ἢ πόνων μελέτῃ καὶ μὴ μετὰ νόμων τὸ πλέον ἢ τρόπων ἀνδρείας
> ἐθέλομεν κινδυνεύειν, περιγίγνεται ἡμῖν τοῖς τε μέλλουσιν ἀλγεινοῖς μὴ
> προκάμνειν, καὶ ἐς αὐτὰ ἐλθοῦσι μὴ ἀτολμοτέρους τῶν αἰεὶ μοχθούντων
> φαίνεσθαι. καὶ ἔν τε τούτοις τὴν πόλιν ἀξίαν εἶναι θαυμάζεσθαι καὶ ἔτι ἐν
> ἄλλοις».
>
> Θουκυδίδης, *Ἱστορίαι* 2.39

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, περίοδο προς περίοδο.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                              | Μετάφραση                                                                                                                                                                |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Καὶ μὴν καὶ τῶν πόνων πλείστας ἀναπαύλας τῇ γνώμῃ ἐπορισάμεθα,                                                              | Επιπλέον, εξασφαλίσαμε για το πνεύμα μας πάρα πολλές ανάπαυλες από τους κόπους,                                                                                          |
| ἀγῶσι μέν γε καὶ θυσίαις διετησίοις νομίζοντες,                                                                             | καθιερώνοντας αγώνες και θυσίες όλο τον χρόνο,                                                                                                                           |
| ἰδίαις δὲ κατασκευαῖς εὐπρεπέσιν, ὧν καθ’ ἡμέραν ἡ τέρψις τὸ λυπηρὸν ἐκπλήσσει.                                             | και με κομψά ιδιωτικά σπίτια, που η καθημερινή τους απόλαυση διώχνει τη λύπη.                                                                                            |
| ἐπεσέρχεται δὲ διὰ μέγεθος τῆς πόλεως ἐκ πάσης γῆς τὰ πάντα,                                                                | Και εξαιτίας του μεγέθους της πόλης εισρέουν όλα τα αγαθά από κάθε γη,                                                                                                   |
| καὶ ξυμβαίνει ἡμῖν μηδὲν οἰκειοτέρᾳ τῇ ἀπολαύσει τὰ αὐτοῦ ἀγαθὰ γιγνόμενα καρποῦσθαι ἢ καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων.           | κι έτσι συμβαίνει να απολαμβάνουμε τα αγαθά που παράγονται εδώ με απόλαυση καθόλου πιο οικεία από τα αγαθά των άλλων ανθρώπων.                                           |
| Διαφέρομεν δὲ καὶ ταῖς τῶν πολεμικῶν μελέταις τῶν ἐναντίων τοῖσδε.                                                          | Διαφέρουμε από τους αντιπάλους μας και στην άσκηση για τον πόλεμο, στα εξής:                                                                                             |
| τήν τε γὰρ πόλιν κοινὴν παρέχομεν,                                                                                          | την πόλη μας την έχουμε ανοιχτή σε όλους,                                                                                                                                |
| καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε ξενηλασίαις ἀπείργομέν τινα ἢ μαθήματος ἢ θεάματος,                                                       | και ποτέ δεν εμποδίζουμε κάποιον με απελάσεις ξένων να μάθει ή να δει κάτι,                                                                                              |
| ὃ μὴ κρυφθὲν ἄν τις τῶν πολεμίων ἰδὼν ὠφεληθείη,                                                                            | που, αν δεν το κρύβαμε, θα μπορούσε κάποιος εχθρός να το δει και να ωφεληθεί·                                                                                            |
| πιστεύοντες οὐ ταῖς παρασκευαῖς τὸ πλέον καὶ ἀπάταις ἢ τῷ ἀφ’ ἡμῶν αὐτῶν ἐς τὰ ἔργα εὐψύχῳ·                                 | γιατί δεν εμπιστευόμαστε τόσο τις προετοιμασίες και τα τεχνάσματα όσο το θάρρος που βγαίνει από μέσα μας την ώρα της δράσης·                                             |
| καὶ ἐν ταῖς παιδείαις οἱ μὲν ἐπιπόνῳ ἀσκήσει εὐθὺς νέοι ὄντες τὸ ἀνδρεῖον μετέρχονται,                                      | και στην αγωγή, εκείνοι επιδιώκουν την ανδρεία με επίπονη άσκηση από την πρώτη νιότη,                                                                                    |
| ἡμεῖς δὲ ἀνειμένως διαιτώμενοι οὐδὲν ἧσσον ἐπὶ τοὺς ἰσοπαλεῖς κινδύνους χωροῦμεν.                                           | εμείς όμως, αν και ζούμε χωρίς καταναγκασμό, βαδίζουμε εξίσου πρόθυμα σε κινδύνους ισάξιους με τους δικούς τους.                                                         |
| τεκμήριον δέ· οὔτε γὰρ Λακεδαιμόνιοι καθ’ ἑαυτούς, μεθ’ ἁπάντων δὲ ἐς τὴν γῆν ἡμῶν στρατεύουσι,                             | Και να η απόδειξη: οι Λακεδαιμόνιοι δεν εκστρατεύουν στη χώρα μας μόνοι τους, αλλά μαζί με όλους τους συμμάχους τους,                                                    |
| τήν τε τῶν πέλας αὐτοὶ ἐπελθόντες οὐ χαλεπῶς ἐν τῇ ἀλλοτρίᾳ τοὺς περὶ τῶν οἰκείων ἀμυνομένους μαχόμενοι τὰ πλείω κρατοῦμεν. | ενώ εμείς, όταν εισβάλλουμε μόνοι μας στη χώρα των γειτόνων, χωρίς δυσκολία, πολεμώντας σε ξένο έδαφος, νικάμε τις περισσότερες φορές όσους υπερασπίζονται τα δικά τους. |
| ἁθρόᾳ τε τῇ δυνάμει ἡμῶν οὐδείς πω πολέμιος ἐνέτυχε                                                                         | Και με ολόκληρη τη δύναμή μας μαζεμένη δεν αναμετρήθηκε ως τώρα κανένας εχθρός,                                                                                          |
| διὰ τὴν τοῦ ναυτικοῦ τε ἅμα ἐπιμέλειαν καὶ τὴν ἐν τῇ γῇ ἐπὶ πολλὰ ἡμῶν αὐτῶν ἐπίπεμψιν·                                     | επειδή φροντίζουμε ταυτόχρονα το ναυτικό και στέλνουμε δικούς μας ανθρώπους στη στεριά σε πολλά μέρη·                                                                    |
| ἢν δέ που μορίῳ τινὶ προσμείξωσι,                                                                                           | κι όποτε συγκρουστούν κάπου με ένα μικρό τμήμα μας,                                                                                                                      |
| κρατήσαντές τέ τινας ἡμῶν πάντας αὐχοῦσιν ἀπεῶσθαι καὶ νικηθέντες ὑφ’ ἁπάντων ἡσσῆσθαι.                                     | αν νικήσουν μερικούς από εμάς, καυχιούνται ότι μας απέκρουσαν όλους, κι αν νικηθούν, ότι ηττήθηκαν από όλους.                                                            |
| καίτοι εἰ ῥᾳθυμίᾳ μᾶλλον ἢ πόνων μελέτῃ καὶ μὴ μετὰ νόμων τὸ πλέον ἢ τρόπων ἀνδρείας ἐθέλομεν κινδυνεύειν,                  | Κι όμως, αν θέλουμε να αντιμετωπίζουμε τους κινδύνους με άνεση μάλλον παρά με επίπονη άσκηση, και με ανδρεία που δεν τη γεννούν τόσο οι νόμοι όσο ο τρόπος ζωής μας,     |
| περιγίγνεται ἡμῖν τοῖς τε μέλλουσιν ἀλγεινοῖς μὴ προκάμνειν,                                                                | κερδίζουμε το να μην ταλαιπωρούμαστε από πριν για τα δεινά που πρόκειται να έρθουν                                                                                       |
| καὶ ἐς αὐτὰ ἐλθοῦσι μὴ ἀτολμοτέρους τῶν αἰεὶ μοχθούντων φαίνεσθαι.                                                          | και, όταν φτάσουμε σε αυτά, να μη φαινόμαστε λιγότερο τολμηροί από εκείνους που μοχθούν ακατάπαυστα.                                                                     |
| καὶ ἔν τε τούτοις τὴν πόλιν ἀξίαν εἶναι θαυμάζεσθαι καὶ ἔτι ἐν ἄλλοις.                                                      | Και σε αυτά, και σε άλλα ακόμη, η πόλη μας αξίζει να τη θαυμάζουν.                                                                                                       |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                | Σημασία στο κείμενο                      |
| ------------------- | ---------------------------------------- |
| ἀνάπαυλα, ἡ         | ξεκούραση, ανάπαυλα                      |
| πορίζομαι           | εξασφαλίζω για τον εαυτό μου             |
| νομίζω + δοτ.       | έχω κάτι ως έθιμο, το τελώ κατά το έθιμο |
| διετήσιος, -ον      | που γίνεται όλο τον χρόνο                |
| κατασκευή, ἡ        | εδώ: σπίτι με την επίπλωσή του           |
| ἐκπλήσσω            | διώχνω                                   |
| αὐτοῦ (επίρρ.)      | εδώ, στον τόπο μας                       |
| καρπόομαι, -οῦμαι   | απολαμβάνω (τους καρπούς)                |
| ξενηλασία, ἡ        | απέλαση των ξένων                        |
| ἀπείργω τινά τινος  | εμποδίζω κάποιον από κάτι                |
| ἀπάτη, ἡ            | τέχνασμα, δόλος                          |
| μετέρχομαι          | επιδιώκω                                 |
| ἀνειμένως           | χωρίς καταναγκασμό, με άνεση             |
| διαιτάομαι, -ῶμαι   | ζω, περνώ τη ζωή μου                     |
| ἰσοπαλής, -ές       | ισάξιος, ισοδύναμος                      |
| τεκμήριον, τὸ       | απόδειξη                                 |
| ἐντυγχάνω + δοτ.    | συναντώ, αναμετριέμαι με                 |
| προσμείγνυμι + δοτ. | συγκρούομαι με                           |
| αὐχέω, -ῶ           | καυχιέμαι                                |
| ῥᾳθυμία, ἡ          | άνεση, ξεγνοιασιά                        |
| προκάμνω            | κουράζομαι, ταλαιπωρούμαι από πριν       |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου     | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
| --------------------- | ----------------------------------- |
| ἀναπαύλας (ἀνάπαυλα)  | ανάπαυση, παύση, άπαυστος           |
| τέρψις                | τέρψη, τερπνός                      |
| ἀπολαύσει (ἀπόλαυσις) | απόλαυση, απολαυστικός              |
| θεάματος (θέαμα)      | θέατρο, θεατής, θεωρία              |
| ἐπίπεμψιν (ἐπίπεμψις) | πομπή, πομπός, αποπομπή             |
| ἀλγεινοῖς (ἀλγεινός)  | άλγος, αναλγητικό, νοσταλγία        |

## Η γλώσσα του κειμένου

### Τύποι

| Τύπος       | Αναγνώριση                                             |
| ----------- | ------------------------------------------------------ |
| ἐπορισάμεθα | α΄ πληθ. οριστ. αορ. μέσης του πορίζω                  |
| καρποῦσθαι  | απαρ. ενεστ. του καρπόομαι, -οῦμαι                     |
| κρυφθέν     | μετοχή αορ. παθ., ονομ. ενικ. ουδ., του κρύπτω         |
| ὠφεληθείη   | γ΄ ενικ. ευκτ. αορ. παθ. του ὠφελέω, -ῶ                |
| διαιτώμενοι | μετοχή ενεστ., ονομ. πληθ. αρσ., του διαιτάομαι, -ῶμαι |
| ἐπελθόντες  | μετοχή αορ. β΄, ονομ. πληθ. αρσ., του ἐπέρχομαι        |
| ἐνέτυχε     | γ΄ ενικ. οριστ. αορ. β΄ του ἐντυγχάνω                  |
| προσμείξωσι | γ΄ πληθ. υποτ. αορ. του προσμείγνυμι                   |
| ἀπεῶσθαι    | απαρ. παρακ. μέσης-παθ. του ἀπωθέω, -ῶ                 |
| ἡσσῆσθαι    | απαρ. παρακ. του ἡσσάομαι, -ῶμαι                       |
| ἐλθοῦσι     | μετοχή αορ. β΄, δοτ. πληθ. αρσ., του ἔρχομαι           |

### Σύνταξη

**Κεφάλαιο 38**

- *τῶν πόνων*: γενική **αντικειμενική** στο *ἀναπαύλας* (ανάπαυλα από τους
  κόπους). *τῇ γνώμῃ*: δοτική **χαριστική**.
- *νομίζοντες*: **τροπική** μετοχή. Με δοτική (*ἀγῶσι, θυσίαις*) το *νομίζω*
  σημαίνει «έχω κάτι ως έθιμο».
- *ξυμβαίνει … καρποῦσθαι*: απρόσωπο ρήμα με **απαρέμφατο υποκείμενο**.
- *οἰκειοτέρᾳ … ἢ καὶ τὰ τῶν ἄλλων*: ο **β΄ όρος της σύγκρισης** με το *ἢ*,
  στην ίδια πτώση με τον α΄ όρο (*τὰ ἀγαθά*).

**Κεφάλαιο 39**

- *ἀπείργομέν τινα ἢ μαθήματος ἢ θεάματος*: το *ἀπείργω* παίρνει αιτιατική
  προσώπου και **γενική της απομάκρυνσης**. *ξενηλασίαις*: δοτική του
  **μέσου**. *οὐκ ἔστιν ὅτε* = *οὐδέποτε*.
- *ὃ μὴ κρυφθὲν ἄν τις … ὠφεληθείη*: αναφορική πρόταση με **δυνητική
  ευκτική** (*ἂν ὠφεληθείη*). Το *κρυφθέν* είναι **υποθετική** μετοχή (= *εἰ μὴ
  κρυφθείη*), γι' αυτό η άρνηση είναι *μή*.
- *πιστεύοντες*: **αιτιολογική** μετοχή.
- *τῷ εὐψύχῳ*, *τὸ ἀνδρεῖον*: **ουδέτερο επιθέτου στη θέση ουσιαστικού** (=
  *τῇ εὐψυχίᾳ*, *τὴν ἀνδρείαν*). Είναι από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα
  του ύφους του Θουκυδίδη.
- *διαιτώμενοι*: **εναντιωματική** μετοχή, «αν και ζούμε».
- *ἢν δέ που … προσμείξωσι, … αὐχοῦσιν*: *ἤν* (= *ἐάν*) με υποτακτική και
  ενεστώτα στην απόδοση: **αόριστη επανάληψη στο παρόν** («όποτε»).
- *ἀπεῶσθαι*, *ἡσσῆσθαι*: **ειδικά απαρέμφατα**, αντικείμενα του *αὐχοῦσιν*.
- *εἰ … ἐθέλομεν …, περιγίγνεται*: **ανοιχτή υπόθεση** (το πραγματικό).
  Υποκείμενα του *περιγίγνεται* τα απαρέμφατα *προκάμνειν* και *φαίνεσθαι*.
- *ἐλθοῦσι*: **χρονική** μετοχή, συμφωνεί με το *ἡμῖν*. Το κατηγορούμενο
  *ἀτολμοτέρους* όμως είναι σε αιτιατική, γιατί πάει στο εννοούμενο υποκείμενο
  του *φαίνεσθαι* (*ἡμᾶς*). *τῶν μοχθούντων*: γενική **συγκριτική**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την περίοδο*

## Ερμηνεία

### Ψυχαγωγία και αφθονία (κεφ. 38)

Ο Αθηναίος δεν ζει μόνο για να δουλεύει και να πολεμά. Η πόλη του δίνει
**ανάπαυλες**: δημόσιες γιορτές και αγώνες σε όλο τον χρόνο (Παναθήναια,
Διονύσια, θεατρικοί και αθλητικοί αγώνες), και ιδιωτικά σπίτια που ευφραίνουν.
Η ψυχαγωγία εδώ είναι **πνευματική** (*τῇ γνώμῃ*): ξεκουράζει τον νου και διώχνει
τη λύπη, δεν είναι τρυφή. Ο Περικλής θα το διευκρινίσει στο κεφ. 40: *φιλοκαλοῦμεν
μετ’ εὐτελείας*.

Ύστερα έρχεται η **αφθονία**. Επειδή η Αθήνα είναι μεγάλη, και ο Πειραιάς το
μεγαλύτερο λιμάνι του ελληνικού κόσμου, εισρέουν αγαθά από παντού· οι Αθηναίοι
τα νιώθουν τόσο δικά τους όσο και τα ντόπια. Ο ακροατής ξέρει πού στηρίζεται
αυτό το μέγεθος: στη θάλασσα και στην **ηγεμονία** πάνω στους συμμάχους, που
πληρώνουν φόρο.

### Η ανοιχτή πόλη (κεφ. 39)

Η Σπάρτη έδιωχνε κατά καιρούς τους ξένους (**ξενηλασία**) και κρατούσε μυστικά
τα στρατιωτικά της. Η Αθήνα είναι **κοινή**, ανοιχτή σε όλους, και δεν κρύβει
τίποτα, ούτε από τον εχθρό. Το επιχείρημα είναι τολμηρό: η δύναμη των Αθηναίων
δεν κρέμεται από μυστικά και τεχνάσματα, αλλά από το **θάρρος** τους την ώρα της
μάχης, και αυτό δεν μπορεί να το κλέψει κανείς.

### Δύο αγωγές

| Πεδίο             | Σπάρτη (*οἱ μέν*)             | Αθήνα (*ἡμεῖς δέ*)                                                |
| ----------------- | ----------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| τρόπος            | *ἐπιπόνῳ ἀσκήσει*, από παιδιά | *ἀνειμένως διαιτώμενοι*                                           |
| πηγή της ανδρείας | οι *νόμοι*, ο καταναγκασμός   | οι *τρόποι*, ο χαρακτήρας                                         |
| κέρδος            | —                             | δεν βασανίζονται από πριν, και στον κίνδυνο είναι εξίσου τολμηροί |

Η ανδρεία του Αθηναίου είναι **ελεύθερη επιλογή**, όχι αποτέλεσμα αναγκαστικής
εκπαίδευσης. Είναι η ίδια σκέψη που θα γίνει γνωμικό στο κεφ. 43: *τὸ δ’
ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον*, η ελευθερία γεννά το θάρρος.

### Η απόδειξη

Ο Περικλής δίνει και **τεκμήριο**: οι Σπαρτιάτες δεν εισβάλλουν ποτέ μόνοι στην
Αττική, αλλά με όλους τους συμμάχους· οι Αθηναίοι νικούν μόνοι τους στη χώρα
των άλλων· και κανείς δεν αντιμετώπισε ποτέ ολόκληρη την αθηναϊκή δύναμη,
γιατί είναι μοιρασμένη στη θάλασσα και στη στεριά. Όσα καυχιούνται οι εχθροί
όταν συγκρούονται με ένα μικρό τμήμα είναι υπερβολές.

Σκέψου πότε ακούγονται αυτά: τον χειμώνα του 431, λίγους μήνες αφότου ο στρατός
της Πελοποννησιακής συμμαχίας είχε λεηλατήσει την Αττική, ενώ οι Αθηναίοι έμεναν
κλεισμένοι στα τείχη. Ο Περικλής μετατρέπει μια δύσκολη εμπειρία σε απόδειξη
δύναμης.

> **Κλειδί**
>
> **ανάπαυλα, όχι τρυφή**: γιορτές και ιδιωτική ομορφιά ξεκουράζουν τον νου· η
> αφθονία έρχεται από το μέγεθος της πόλης.
>
> **ανοιχτή πόλη**: η Αθήνα δεν διώχνει ξένους ούτε κρύβει μυστικά, γιατί
> στηρίζεται στο θάρρος των πολιτών, όχι στα τεχνάσματα.
>
> **ελεύθερη ανδρεία**: οι Αθηναίοι ζουν χωρίς καταναγκασμό και είναι εξίσου
> γενναίοι· η ανδρεία τους πηγάζει από τον τρόπο ζωής, όχι από τον νόμο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «καὶ ἐν ταῖς παιδείαις οἱ μὲν ἐπιπόνῳ ἀσκήσει εὐθὺς νέοι ὄντες τὸ ἀνδρεῖον μετέρχονται, ἡμεῖς δὲ ἀνειμένως διαιτώμενοι οὐδὲν ἧσσον ἐπὶ τοὺς ἰσοπαλεῖς κινδύνους χωροῦμεν»: Να συγκρίνεις τη σπαρτιατική και την αθηναϊκή αγωγή όπως τις παρουσιάζει ο Περικλής.

1. **Η σπαρτιατική αγωγή.** Οι Σπαρτιάτες (*οἱ μὲν*) κυνηγούν την ανδρεία με
   **επίπονη άσκηση** από τα παιδικά τους χρόνια (*εὐθὺς νέοι ὄντες*). Η ανδρεία
   τους είναι προϊόν **νόμων** και καταναγκασμού (*μετὰ νόμων*).
2. **Η αθηναϊκή αγωγή.** Οι Αθηναίοι (*ἡμεῖς δὲ*) ζουν **με άνεση**, χωρίς
   καταναγκασμό (*ἀνειμένως*), κι όμως βαδίζουν εξίσου πρόθυμα σε ισάξιους
   κινδύνους. Η ανδρεία τους πηγάζει από τον **χαρακτήρα** και τον τρόπο ζωής
   (*τρόπων ἀνδρείας*).
3. **Το συμπέρασμα του Περικλή.** Οι Αθηναίοι κερδίζουν διπλά: δεν
   ταλαιπωρούνται από πριν για τα δεινά που έρχονται, και στον κίνδυνο δεν είναι
   λιγότερο τολμηροί από όσους μοχθούν πάντα. Η αντίθεση *οἱ μὲν … ἡμεῖς δὲ*
   οργανώνει όλο το επιχείρημα, και η σύγκριση βγαίνει υπέρ της ελευθερίας.

### Παράδειγμα 2: «καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε ξενηλασίαις ἀπείργομέν τινα ἢ μαθήματος ἢ θεάματος, ὃ μὴ κρυφθὲν ἄν τις τῶν πολεμίων ἰδὼν ὠφεληθείη»: Να αναγνωρίσεις συντακτικά τα ξενηλασίαις, μαθήματος, κρυφθέν και ὠφεληθείη, και να μεταφράσεις.

1. **Η κύρια πρόταση.** *οὐκ ἔστιν ὅτε* = *οὐδέποτε*. Ρήμα *ἀπείργομεν*,
   αντικείμενο *τινα*. Το *ἀπείργω* συντάσσεται με **γενική της απομάκρυνσης**:
   *μαθήματος*, *θεάματος*. Το *ξενηλασίαις* είναι δοτική του **μέσου**.
2. **Η αναφορική πρόταση.** Το *ὃ* αναφέρεται στο *μαθήματος ἢ θεάματος* και είναι
   αντικείμενο του *ἰδών*. Το ρήμα *ἂν ὠφεληθείη* είναι **δυνητική ευκτική**: «θα
   μπορούσε να ωφεληθεί». Το *κρυφθέν* είναι **υποθετική μετοχή** (= *εἰ μὴ
   κρυφθείη*), γι' αυτό έχει άρνηση *μή*.
3. **Η μετάφραση.** «Και ποτέ δεν εμποδίζουμε κάποιον με απελάσεις ξένων να μάθει
   ή να δει κάτι που, αν δεν το κρύβαμε, θα μπορούσε κάποιος εχθρός να το δει και
   να ωφεληθεί.»

> **Πρόσεχε**
>
> - **αὐτοῦ** στο *τὰ αὐτοῦ ἀγαθά*: τοπικό επίρρημα, «εδώ», όχι η γενική της
>   αντωνυμίας *αὐτός*.
> - **νομίζω + δοτική**: «έχω ως έθιμο», όχι «νομίζω, πιστεύω».
> - **ἤν**: είναι το *ἐάν* (*εἰ + ἄν*), όχι ο παρατατικός *ἦν* του *εἰμί*. Θα
>   το ξεχωρίσεις από το πνεύμα, τον τόνο και την υποτακτική που ακολουθεί.
> - **τῷ εὐψύχῳ**, **τὸ ἀνδρεῖον**: αποδίδονται με ουσιαστικό (το θάρρος, την
>   ανδρεία), όχι με επίθετο.
> - **ἧσσον**: το *ἧττον* της μεταγενέστερης αττικής· ο Θουκυδίδης κρατά το
>   *-σσ-*.

> **Θυμήσου**
>
> - Κεφ. 38: γιορτές και ιδιωτική ομορφιά για τον νου, και αγαθά από όλη τη γη.
> - Κεφ. 39: πόλη ανοιχτή, χωρίς ξενηλασίες και μυστικά· εμπιστοσύνη στο θάρρος.
> - Οι Αθηναίοι ζουν με άνεση και είναι εξίσου γενναίοι· η ανδρεία τους πηγάζει
>   από τον τρόπο ζωής, όχι από τον καταναγκασμό.

## Ερωτήσεις

1. Με ποια μέσα εξασφαλίζουν οι Αθηναίοι «τῶν πόνων ἀναπαύλας» στο κεφ. 38;
   - Με λιγότερες ώρες εργασίας και αργίες
   - Με γιορτές, αγώνες και κομψά ιδιωτικά σπίτια
   - Με πλούσια συμπόσια και ακριβά θεάματα
   - Με αθλητική άσκηση από την πρώτη παιδική ηλικία
2. «τὰ αὐτοῦ ἀγαθὰ γιγνόμενα». Τι είναι εδώ το «αὐτοῦ»;
   - Γενική της αντωνυμίας αὐτός: «τα δικά του»
   - Γενική κτητική: «τα αγαθά της πόλης»
   - Τοπικό επίρρημα: «εδώ, στον τόπο μας»
   - Αυτοπαθής αντωνυμία: «του εαυτού μας»
3. Τι ήταν η «ξενηλασία», που οι Αθηναίοι δεν εφαρμόζουν;
   - Η απέλαση ξένων από την πόλη
   - Η απαγόρευση εμπορίου με ξένους
   - Η φιλοξενία των ξένων πρέσβεων
   - Ο εξοστρακισμός ενός πολίτη
4. Γιατί οι Αθηναίοι δεν κρύβουν τίποτα, ούτε από τους εχθρούς;
   - Γιατί οι εχθροί μαθαίνουν έτσι κι αλλιώς τα πάντα από κατασκόπους
   - Γιατί στηρίζονται στο θάρρος τους, όχι σε τεχνάσματα
   - Γιατί θέλουν να τρομάξουν τους εχθρούς με τη δύναμή τους
   - Γιατί οι νόμοι της πόλης απαγορεύουν τη μυστικότητα
5. Ποιο «τεκμήριον» δίνει ο Περικλής για την ανδρεία των Αθηναίων;
   - Ότι νίκησαν τους Πέρσες στον Μαραθώνα χωρίς βοήθεια
   - Ότι ο στόλος τους δεν έχει χάσει ποτέ καμία ναυμαχία
   - Ότι οι Σπαρτιάτες τούς φοβούνται και δεν εισβάλλουν πια
   - Ότι οι Σπαρτιάτες δεν εισβάλλουν ποτέ μόνοι τους
6. Με ποια λέξη ισοδυναμεί το «οὐκ ἔστιν ὅτε»;
   - οὐδέποτε
   - οὐκέτι
   - οὐδαμοῦ
   - οὔπω
7. «ἢν δέ που μορίῳ τινὶ προσμείξωσι, … αὐχοῦσιν». Τι εκφράζει αυτός ο υποθετικός λόγος;
   - Αντίθετο του πραγματικού
   - Απλή σκέψη του ομιλούντος
   - Αόριστη επανάληψη στο παρόν
   - Ανοιχτή υπόθεση, το πραγματικό
8. Ποια είναι η σωστή αναγνώριση του «ἀπεῶσθαι»;
   - απαρ. αορίστου του ἀπωθέω, -ῶ
   - απαρ. ενεστώτα του ἄπειμι
   - απαρ. μέλλοντα του ἀπωθέω
   - απαρ. παρακειμένου του ἀπωθέω

## Ασκήσεις

1. Από πού έρχονται, κατά το κεφ. 38, τα αγαθά που απολαμβάνουν οι Αθηναίοι, και χάρη σε τι;
2. «τήν τε γὰρ πόλιν κοινὴν παρέχομεν». Εξήγησε τι εννοεί ο Περικλής και με ποια σπαρτιατική πρακτική αντιπαραθέτει την Αθήνα.
3. Αναγνώρισε συντακτικά τις λέξεις του κεφ. 39 που ζητούνται.
   α) μαθήματος (ἀπείργομέν τινα ἢ μαθήματος ἢ θεάματος)
   β) τῷ … εὐψύχῳ (πιστεύοντες … τῷ ἀφ’ ἡμῶν αὐτῶν ἐς τὰ ἔργα εὐψύχῳ)
   γ) διαιτώμενοι (ἡμεῖς δὲ ἀνειμένως διαιτώμενοι)
   δ) τῶν μοχθούντων (μὴ ἀτολμοτέρους τῶν αἰεὶ μοχθούντων)
4. «καὶ μὴ μετὰ νόμων τὸ πλέον ἢ τρόπων ἀνδρείας ἐθέλομεν κινδυνεύειν». Κρίνε την άποψη του Περικλή ότι η ανδρεία που πηγάζει από την ελευθερία αξίζει περισσότερο από εκείνη που επιβάλλει η σκληρή άσκηση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/epitaph-38-39
