# Αντιγόνη 944–1353: ο Τειρεσίας και η καταστροφή

> Ο μάντης, η μεταμέλεια που αργεί, και το τέλος (1064–1090 από το πρωτότυπο).

Αρχαία Ελληνικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/antigone-teiresias

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις τους στίχους 1064–1090 από το πρωτότυπο, με τη βοήθεια της μετάφρασης.
- Να εξηγείς την προφητεία του Τειρεσία: ποιο είναι το αμάρτημα του Κρέοντα και γιατί η τιμωρία του αντιστοιχεί σε αυτό.
- Να παρουσιάζεις από τη μετάφραση τη συνάντηση με τον Τειρεσία, τη μεταστροφή του Κρέοντα και την καταστροφή της εξόδου (944–1063, 1091–1353).
- Να αναγνωρίζεις περιφραστικούς χρόνους, τύπους του ἀφίημι και του γιγνώσκω, και τις τελικές και αιτιολογικές προτάσεις του κειμένου.

## Πού βρισκόμαστε

Η Αντιγόνη οδηγήθηκε στη σπηλιά όπου θα κλειστεί ζωντανή. Ο Αίμων έχει φύγει
οργισμένος. Ο Κρέων φαίνεται να έχει νικήσει.

### Το τέταρτο στάσιμο (944–987), συνοπτικά από μετάφραση

Ο χορός παρηγορεί την Αντιγόνη με τρία παραδείγματα από τον μύθο, πρόσωπα που
κι αυτά κλείστηκαν ζωντανά: η **Δανάη**, που ο πατέρας της την έκλεισε σε
χάλκινο θάλαμο· ο **Λυκούργος**, ο βασιλιάς που πείραξε τον Διόνυσο και κλείστηκε
σε πέτρινη φυλακή· και οι γιοι του **Φινέα**, που η μητριά τους τύφλωσε. Η
δύναμη της Μοίρας, λέει ο χορός, είναι φοβερή· δεν την ξεφεύγει κανείς, ούτε με
πλούτο ούτε με πόλεμο ούτε με πύργους ούτε με καράβια.

### Το πέμπτο επεισόδιο ως τον στ. 1063, συνοπτικά από μετάφραση

Μπαίνει ο τυφλός μάντης **Τειρεσίας**, οδηγημένος από ένα παιδί. Ο Κρέων τον
υποδέχεται με σεβασμό: ποτέ ως τώρα δεν παράκουσε τις συμβουλές του. «Τώρα
όμως», λέει ο μάντης, «στέκεσαι στην κόψη του ξυραφιού.»

Αφηγείται ό,τι είδε και άκουσε: τα πουλιά, στον τόπο όπου παρατηρεί τα σημάδια,
ούρλιαζαν με άγριες, ακατάληπτες φωνές και σπάραζαν το ένα το άλλο· στη θυσία η
φωτιά δεν άναβε, και το λίπος έλιωνε πάνω στη στάχτη. Η αιτία είναι η απόφαση
του Κρέοντα: οι βωμοί της πόλης έχουν μολυνθεί από τα πουλιά και τα σκυλιά
που φέρνουν εκεί κομμάτια από το σώμα του Πολυνείκη, και οι θεοί δεν δέχονται
πια ούτε προσευχές ούτε θυσίες. Και του δίνει μια συμβουλή γεμάτη κατανόηση:

> Ἀνθρώποισι γὰρ\
> τοῖς πᾶσι κοινόν ἐστι τοὐξαμαρτάνειν· … \
> αὐθαδία τοι σκαιότητ᾽ ὀφλισκάνει. *(1023–1028)*

«Σε όλους τους ανθρώπους είναι κοινό το λάθος· όποιος όμως, αφού πέσει στο
κακό, το διορθώνει και δεν μένει ακίνητος, δεν είναι πια ούτε άμυαλος ούτε
δυστυχισμένος. Το πείσμα φέρνει την κατηγορία της ανοησίας.» Υποχώρησε στον
νεκρό, του λέει, μη χτυπάς έναν σκοτωμένο· τι παλικαριά είναι να ξανασκοτώνεις
τον νεκρό;

Ο Κρέων απαντά όπως απάντησε στον φύλακα: όλοι, και ο μάντης, τον έχουν πάρει
στόχο για να κερδίσουν. Ούτε κι αν οι αετοί του Δία έπαιρναν τις σάρκες του
νεκρού στον θρόνο του θεού, δεν θα επέτρεπε την ταφή. Η λογομαχία ανεβαίνει:
«όλη η γενιά των μάντεων αγαπά το χρήμα», λέει ο Κρέων (1055)· «και η γενιά των
τυράννων αγαπά το αισχρό κέρδος», απαντά ο Τειρεσίας (1056). Ο Κρέων τον
προκαλεί να μιλήσει, αρκεί να μη μιλά για κέρδος. Και ο μάντης μιλά.

## Το κείμενο: 1064–1090

Η προφητεία του Τειρεσία διδάσκεται **από το πρωτότυπο**.

> **ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ** Ἀλλ᾽ εὖ γέ τοι κάτισθι μὴ πολλοὺς ἔτι\
> τρόχους ἁμιλλητῆρας ἡλίου τελῶν, *(1065)*\
> ἐν οἷσι τῶν σῶν αὐτὸς ἐκ σπλάγχνων ἕνα\
> νέκυν νεκρῶν ἀμοιβὸν ἀντιδοὺς ἔσῃ,\
> ἀνθ᾽ ὧν ἔχεις μὲν τῶν ἄνω βαλὼν κάτω,\
> ψυχήν τ᾽ ἀτίμως ἐν τάφῳ κατῴκισας,\
> ἔχεις δὲ τῶν κάτωθεν ἐνθάδ᾽ αὖ θεῶν *(1070)*\
> ἄμοιρον, ἀκτέριστον, ἀνόσιον νέκυν.\
> Ὧν οὔτε σοὶ μέτεστιν οὔτε τοῖς ἄνω\
> θεοῖσιν, ἀλλ᾽ ἐκ σοῦ βιάζονται τάδε.\
> Τούτων σε λωβητῆρες ὑστεροφθόροι\
> λοχῶσιν Ἅιδου καὶ θεῶν Ἐρινύες, *(1075)*\
> ἐν τοῖσιν αὐτοῖς τοῖσδε ληφθῆναι κακοῖς.\
> Καὶ ταῦτ᾽ ἄθρησον εἰ κατηργυρωμένος\
> λέγω· φανεῖ γάρ οὐ μακροῦ χρόνου τριβὴ,\
> ἀνδρῶν γυναικῶν σοῖς δόμοις κωκύματα.\
> Ἔχθρᾳ δὲ πᾶσαι συνταράσσονται πόλεις, *(1080)*\
> ὅσων σπαράγματ᾽ ἢ κύνες καθήγνισαν\
> ἢ θῆρες, ἤ τις πτηνὸς οἰωνός, φέρων\
> ἀνόσιον ὀσμὴν ἑστιοῦχον ἐς πόλιν.\
> Τοιαῦτά σου, λυπεῖς γάρ, ὥστε τοξότης\
> ἀφῆκα θυμῷ καρδίας τοξεύματα *(1085)*\
> βέβαια, τῶν σὺ θάλπος οὐχ ὑπεκδραμῇ.\
> Ὦ παῖ, σὺ δ᾽ ἡμᾶς ἄπαγε πρὸς δόμους, ἵνα\
> τὸν θυμὸν οὗτος ἐς νεωτέρους ἀφῇ,\
> καὶ γνῷ τρέφειν τὴν γλῶσσαν ἡσυχαιτέραν\
> τὸν νοῦν τ᾽ ἀμείνω τῶν φρενῶν ἢ νῦν φέρει. *(1090)*
>
> Σοφοκλέους *Ἀντιγόνη*, στ. 1064–1090

## Η μετάφραση

Δική μας, κοντά στο πρωτότυπο.

| Στ.       | Κείμενο                                                                                                                                                       | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                                                  |
| --------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| 1064–1067 | **ΤΕ.** Ἀλλ᾽ εὖ γέ τοι κάτισθι μὴ πολλοὺς ἔτι τρόχους ἁμιλλητῆρας ἡλίου τελῶν, ἐν οἷσι τῶν σῶν αὐτὸς ἐκ σπλάγχνων ἕνα νέκυν νεκρῶν ἀμοιβὸν ἀντιδοὺς ἔσῃ,      | Μάθε το λοιπόν καλά: δεν θα συμπληρώσεις πολλούς ακόμα από τους γρήγορους κύκλους του ήλιου, μέσα στους οποίους θα έχεις δώσει εσύ ο ίδιος, από τα σπλάχνα σου, έναν νεκρό αντάλλαγμα για τους νεκρούς,                                    |
| 1068–1071 | ἀνθ᾽ ὧν ἔχεις μὲν τῶν ἄνω βαλὼν κάτω, ψυχήν τ᾽ ἀτίμως ἐν τάφῳ κατῴκισας, ἔχεις δὲ τῶν κάτωθεν ἐνθάδ᾽ αὖ θεῶν ἄμοιρον, ἀκτέριστον, ἀνόσιον νέκυν.              | επειδή έχεις ρίξει κάτω έναν από τους ζωντανούς, και βάλει ατιμωτικά μια ζωντανή ψυχή να κατοικεί σε τάφο, και κρατάς πάλι εδώ πάνω έναν νεκρό που ανήκει στους θεούς του κάτω κόσμου, χωρίς το μερίδιό του, χωρίς νεκρικές τιμές, ανόσια. |
| 1072–1073 | Ὧν οὔτε σοὶ μέτεστιν οὔτε τοῖς ἄνω θεοῖσιν, ἀλλ᾽ ἐκ σοῦ βιάζονται τάδε.                                                                                       | Πάνω σε αυτά ούτε εσύ έχεις κανένα δικαίωμα ούτε οι θεοί του επάνω κόσμου· αντίθετα, με αυτά τους κάνεις βία.                                                                                                                              |
| 1074–1076 | Τούτων σε λωβητῆρες ὑστεροφθόροι λοχῶσιν Ἅιδου καὶ θεῶν Ἐρινύες, ἐν τοῖσιν αὐτοῖς τοῖσδε ληφθῆναι κακοῖς.                                                     | Γι' αυτά σε παραμονεύουν οι Ερινύες του Άδη και των θεών, που αφανίζουν και τιμωρούν στο τέλος, για να πιαστείς κι εσύ μέσα στα ίδια αυτά κακά.                                                                                            |
| 1077–1079 | Καὶ ταῦτ᾽ ἄθρησον εἰ κατηργυρωμένος λέγω· φανεῖ γάρ οὐ μακροῦ χρόνου τριβὴ, ἀνδρῶν γυναικῶν σοῖς δόμοις κωκύματα.                                             | Και σκέψου αν τα λέω αυτά επειδή με πλήρωσαν· γιατί σε λίγο ο χρόνος θα το δείξει: θρήνοι αντρών και γυναικών στο σπίτι σου.                                                                                                               |
| 1080–1083 | Ἔχθρᾳ δὲ πᾶσαι συνταράσσονται πόλεις, ὅσων σπαράγματ᾽ ἢ κύνες καθήγνισαν ἢ θῆρες, ἤ τις πτηνὸς οἰωνός, φέρων ἀνόσιον ὀσμὴν ἑστιοῦχον ἐς πόλιν.                | Και όλες οι πόλεις ξεσηκώνονται από έχθρα εναντίον σου, όσων τα κομματιασμένα σώματα τα «κήδεψαν» σκυλιά ή θηρία ή κάποιο φτερωτό όρνιο, που κουβάλησε ανόσια μυρωδιά ως την πόλη με τις εστίες της.                                       |
| 1084–1086 | Τοιαῦτά σου, λυπεῖς γάρ, ὥστε τοξότης ἀφῆκα θυμῷ καρδίας τοξεύματα βέβαια, τῶν σὺ θάλπος οὐχ ὑπεκδραμῇ.                                                       | Τέτοια βέλη, αφού με πικραίνεις, σου έριξα σαν τοξότης, με θυμό, βέλη σίγουρα για την καρδιά σου, που την καυτή τους πληγή δεν θα την ξεφύγεις.                                                                                            |
| 1087–1090 | Ὦ παῖ, σὺ δ᾽ ἡμᾶς ἄπαγε πρὸς δόμους, ἵνα τὸν θυμὸν οὗτος ἐς νεωτέρους ἀφῇ, καὶ γνῷ τρέφειν τὴν γλῶσσαν ἡσυχαιτέραν τὸν νοῦν τ᾽ ἀμείνω τῶν φρενῶν ἢ νῦν φέρει. | Παιδί μου, οδήγησέ με εσύ πίσω στο σπίτι, για να ξεσπάσει αυτός τον θυμό του σε νεότερους, και να μάθει να έχει τη γλώσσα του πιο ήσυχη και τον νου του καλύτερο από αυτόν που έχει τώρα.                                                  |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                           | Σημασία στο κείμενο                                          |
| ------------------------------ | ------------------------------------------------------------ |
| κάτοιδα (προστ. κάτισθι)       | ξέρω καλά                                                    |
| τρόχος, ὁ                      | δρόμος, κύκλος (του ήλιου), μέρα                             |
| ἁμιλλητήρ, -ῆρος               | που τρέχει σαν σε αγώνα, γρήγορος                            |
| σπλάγχνα, τά                   | τα σπλάχνα· τα παιδιά                                        |
| ἀμοιβός, -όν                   | που δίνεται σε αντάλλαγμα                                    |
| ἀντιδίδωμι                     | δίνω σε αντάλλαγμα                                           |
| κατοικίζω                      | βάζω κάποιον να κατοικήσει, εγκαθιστώ                        |
| ἄμοιρος, -ον                   | χωρίς μερίδιο (εδώ: χωρίς τη μοίρα που ανήκει στους νεκρούς) |
| ἀκτέριστος, -ον                | χωρίς νεκρικές τιμές και κτερίσματα                          |
| μέτεστί μοί τινος              | έχω μερίδιο, δικαίωμα σε κάτι                                |
| λωβητήρ, -ῆρος, ὁ              | αυτός που αφανίζει, καταστροφέας                             |
| ὑστερόφθορος, -ον              | που καταστρέφει ύστερα, στο τέλος                            |
| λοχάω, -ῶ                      | στήνω ενέδρα, παραμονεύω                                     |
| Ἐρινύες, αἱ                    | οι θεότητες της εκδίκησης, που τιμωρούν τα εγκλήματα         |
| ἀθρέω, -ῶ                      | κοιτάζω προσεκτικά, εξετάζω                                  |
| καταργυρόομαι, -οῦμαι          | δωροδοκούμαι με ασήμι                                        |
| τριβή, ἡ                       | το πέρασμα (του χρόνου)                                      |
| κώκυμα, τό                     | θρήνος, κραυγή πένθους                                       |
| σπάραγμα, τό                   | κομμάτι από σώμα που σπαράχτηκε                              |
| καθαγνίζω                      | κάνω τις νεκρικές τελετές (εδώ ειρωνικά: «κηδεύω» τρώγοντας) |
| ἑστιοῦχος, -ον                 | που έχει εστίες, βωμούς                                      |
| τόξευμα, τό                    | βέλος                                                        |
| θάλπος, τό                     | ζέστη, κάψα· εδώ: η καυτή πληγή                              |
| ὑπεκτρέχω, μέλλ. ὑπεκδραμοῦμαι | ξεφεύγω τρέχοντας                                            |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου    | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής        |
| -------------------- | ------------------------------------------ |
| ἡλίου (ἥλιος)        | ηλιακός, ηλιοθεραπεία, ήλιος, ηλιοβασίλεμα |
| σπλάγχνων (σπλάγχνα) | σπλαχνικός, εύσπλαχνος, ευσπλαχνία         |
| ἀμοιβόν (ἀμείβω)     | αμοιβή, αμοιβαίος, αμείβω                  |
| ἀκτέριστον (κτέρεα)  | κτερίσματα, κτερίζω                        |
| κωκύματα (κωκύω)     | κωκυτός (ο ποταμός του κάτω κόσμου)        |
| τοξότης (τόξον)      | τόξο, τοξοβολία, τοξικός                   |
| ἡσυχαιτέραν (ἥσυχος) | ησυχία, ήσυχος, ανήσυχος, ησυχαστήριο      |

## Η γλώσσα του κειμένου

### Τύποι

- *κάτισθι* (1064): προστακτική του *κάτοιδα* (σύνθετο του *οἶδα*).
- *ἀντιδοὺς ἔσῃ* (1067): μετοχή αορίστου + μέλλοντας του *εἰμί*: **περιφραστικός
  τετελεσμένος μέλλοντας** («θα έχεις δώσει»).
- *ἔχεις … βαλών* (1068): μετοχή αορίστου + *ἔχω*: **περιφραστικός παρακείμενος**
  («έχεις ρίξει»), όπως στον πρόλογο.
- *κατῴκισας* (1069): αόριστος του *κατοικίζω*. *ἄθρησον* (1077): προστακτική
  αορίστου του *ἀθρῶ*.
- *κατηργυρωμένος* (1077): μετοχή παρακειμένου του *καταργυρόομαι*.
- *φανεῖ* (1078): μέλλοντας του *φαίνω* (υγρόληκτο, *φαν- → φανῶ*).
- *ληφθῆναι* (1076): απαρέμφατο παθητικού αορίστου του *λαμβάνω*.
- *ἀφῆκα* (1085): αόριστος του *ἀφίημι*. *ἀφῇ* (1088): υποτακτική αορίστου του
  ίδιου ρήματος.
- *ὑπεκδραμῇ* (1086): β΄ ενικό μέλλοντα του *ὑπεκτρέχω* (*ὑπεκδραμοῦμαι*).
- *γνῷ* (1089): υποτακτική β΄ αορίστου του *γιγνώσκω*. *ἀμείνω* (1090): =
  *ἀμείνονα*, αιτιατική του συγκριτικού *ἀμείνων*. *ἡσυχαιτέραν*: συγκριτικός
  του *ἥσυχος*.
- *θεοῖσιν* (1073), *τοῖσιν* (1076): ποιητικές δοτικές.

### Σύνταξη

- *κάτισθι μὴ … τελῶν* (1064–1065): **κατηγορηματική μετοχή** μετά από ρήμα
  γνώσης (*κάτισθι*): «να ξέρεις ότι δεν θα συμπληρώσεις».
- *ἐν οἷσι … ἔσῃ* (1066–1067): **αναφορική** πρόταση, προσδιορίζει το *τρόχους*.
- *ἀνθ᾽ ὧν … ἔχεις … κατῴκισας, ἔχεις δὲ …* (1068–1071): *ἀνθ᾽ ὧν* = *ἀντὶ
  τούτων ὅτι*: δευτερεύουσα **αιτιολογική**.
- *ἐν τοῖσιν αὐτοῖς … ληφθῆναι κακοῖς* (1076): **τελικό απαρέμφατο**.
- *ἄθρησον εἰ κατηργυρωμένος λέγω* (1077–1078): **πλάγια ερωτηματική** ολικής
  άγνοιας, αντικείμενο του *ἄθρησον*.
- *ὅσων σπαράγματ᾽ … καθήγνισαν* (1081): **αναφορική**, προσδιορίζει το *πόλεις*.
- *ὥστε τοξότης* (1084): εδώ το *ὥστε* σημαίνει «σαν» (*ὡς*), εισάγει
  **παρομοίωση**.
- *ἵνα … ἀφῇ, καὶ γνῷ* (1087–1089): **τελική** με υποτακτική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τους στίχους 1087–1088*

## Ερμηνεία

### Η προφητεία

Ο Τειρεσίας λέει τώρα όσα κρατούσε. Η προφητεία έχει τρία μέρη:

| Τι λέει                                                                                                 | Στίχοι    |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------- | --------- |
| **η τιμωρία**: σε λίγες μέρες ο Κρέων θα δώσει νεκρό ένα από τα παιδιά του, αντάλλαγμα για τους νεκρούς | 1064–1067 |
| **η αιτία**: έστειλε κάτω μια ζωντανή και κρατά επάνω έναν νεκρό· ανέτρεψε τη θεϊκή τάξη                | 1068–1076 |
| **οι συνέπειες**: θρήνοι στο σπίτι του, έχθρα από τις πόλεις των Αργείων νεκρών                         | 1077–1083 |

Η κατηγορία είναι διατυπωμένη με μια **διπλή αντίθεση**: *τῶν ἄνω βαλὼν κάτω*
και *τῶν κάτωθεν ἐνθάδ᾽ … νέκυν*. Ο Κρέων μπέρδεψε τους δύο κόσμους: έβαλε στον
τάφο μια ζωντανή και άφησε στο φως έναν νεκρό. Τα τρία επίθετα *ἄμοιρον,
ἀκτέριστον, ἀνόσιον* (**ασύνδετο**, και τα τρία στερητικά με *α-*) δείχνουν όσα
στέρησε από τον Πολυνείκη. Και η ποινή είναι ανάλογη: **νέκυν νεκρῶν ἀμοιβόν**,
νεκρός για νεκρούς. Είναι ο νόμος του **«δράσαντι παθεῖν»**: ο άνθρωπος παθαίνει
ό,τι έκανε.

Ο μάντης λέει καθαρά ότι στη θεϊκή τάξη ο Κρέων δεν έχει δικαίωμα (*ὧν οὔτε σοὶ
μέτεστιν*): οι νεκροί ανήκουν στους θεούς του κάτω κόσμου. Είναι η ίδια ιδέα που
είχε υπερασπιστεί η Αντιγόνη στους στ. 450–457. Τώρα δεν τη λέει μια νέα
κοπέλα που ο Κρέων θεωρεί αναιδή, αλλά ο μάντης των θεών.

### Η απάντηση στην κατηγορία του χρήματος

Ο Κρέων είχε πει ότι ο μάντης μιλά για κέρδος. Ο Τειρεσίας απαντά με ειρωνεία:
*ἄθρησον εἰ κατηργυρωμένος λέγω* (1077). Δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα· ο
χρόνος θα το δείξει, και σύντομα. Όπως με τους φύλακες (293–314), έτσι και με
τον μάντη, ο Κρέων βλέπει πίσω από τους άλλους το **χρήμα**. Η καχυποψία του τον
κάνει τυφλό, ενώ ο τυφλός μάντης βλέπει.

### Η εικόνα του τοξότη

Ο Τειρεσίας λέει ότι τα λόγια του είναι **βέλη** που έριξε στην καρδιά του
Κρέοντα, *βέβαια*, σίγουρα στον στόχο. Και ότι τα έριξε **με θυμό**, επειδή ο
Κρέων τον πίκρανε. Ο μάντης δεν είναι ένας ψυχρός αγγελιοφόρος· είναι
προσβεβλημένος. Φεύγει με περιφρόνηση: ας ξεσπάσει ο Κρέων τον θυμό του σε
νεότερους, και ας μάθει να έχει πιο ήσυχη γλώσσα και καλύτερο μυαλό (1087–1090).

> **Κλειδί**
>
> **Η προφητεία του Τειρεσία**: ο Κρέων έβαλε μια ζωντανή στον τάφο και κράτησε
> έναν νεκρό στο φως· γι' αυτό θα δώσει έναν δικό του νεκρό (*νέκυν νεκρῶν
> ἀμοιβόν*).
>
> **Δράσαντι παθεῖν**: η τιμωρία αντιστοιχεί στο αμάρτημα.
>
> **Ο τυφλός βλέπει**: ο μάντης βλέπει την αλήθεια, ο Κρέων, τυφλωμένος από
> καχυποψία, όχι.

## Από μετάφραση: η μεταστροφή και η καταστροφή (1091–1353)

### Ο Κρέων υποχωρεί (1091–1114)

Ο κορυφαίος λέει ότι ο μάντης δεν είπε ποτέ ψέματα στην πόλη. Ο Κρέων
ταράζεται. Είναι φοβερό να υποχωρήσει, αλλά πιο φοβερό να πέσει σε
καταστροφή επειδή αντιστάθηκε:

> Οἴμοι· μόλις μέν, καρδίας δ᾽ ἐξίσταμαι\
> τὸ δρᾶν· ἀνάγκῃ δ᾽ οὐχὶ δυσμαχητέον. *(1105–1106)*

«Αλίμονο· με δυσκολία, αλλά αφήνω την απόφαση της καρδιάς μου· με την ανάγκη
δεν πολεμάς.» Ο χορός τον συμβουλεύει: πρώτα να βγάλει την κόρη από τη σπηλιά
και ύστερα να θάψει τον νεκρό. Ο Κρέων τρέχει με τους υπηρέτες του, φοβούμενος
ότι είναι καλύτερο να τηρεί κανείς ως το τέλος της ζωής του τους **καθιερωμένους
νόμους**. Η φράση του είναι ομολογία: η Αντιγόνη είχε δίκιο.

### Το πέμπτο στάσιμο (1115–1153)

Ο χορός, γεμάτος ελπίδα, τραγουδά ένα χαρούμενο **υπόρχημα** στον **Διόνυσο**,
τον θεό της Θήβας: ας έρθει με γρήγορα βήματα να καθαρίσει την άρρωστη πόλη. Η
χαρά πριν από την καταστροφή είναι γνωστή τεχνική του Σοφοκλή: όσο πιο ψηλά
ανεβαίνει η ελπίδα, τόσο πιο βαριά πέφτει η συμφορά.

### Η έξοδος (1155–1353)

Ένας **άγγελος** φέρνει την είδηση: ο **Αίμων** σκοτώθηκε με το ίδιο του το χέρι.
Ο Κρέων, λέει, ήταν κάποτε ζηλευτός· τώρα όλα χάθηκαν. Ακούει η **Ευρυδίκη**, η
γυναίκα του Κρέοντα, και ζητά να μάθει. Ο άγγελος αφηγείται: πήγαν πρώτα στον
νεκρό, έπλυναν ό,τι είχε μείνει από τον Πολυνείκη, το έκαψαν και του έστησαν
τύμβο. Ύστερα πήγαν στη σπηλιά. Από μέσα ακουγόταν η φωνή του Αίμονα. Βρήκαν
την Αντιγόνη **κρεμασμένη** με το λινό της πέπλο, και τον Αίμονα να την
αγκαλιάζει. Ο Αίμων έφτυσε τον πατέρα του, όρμησε με το ξίφος, αστόχησε, και
ύστερα το κάρφωσε στον εαυτό του. Πεθαίνοντας κράτησε την Αντιγόνη στην αγκαλιά
του: ο γάμος τους έγινε στον Άδη. Η Ευρυδίκη μπαίνει στο παλάτι χωρίς να πει
λέξη.

Ο Κρέων γυρίζει κρατώντας το σώμα του γιου του και θρηνεί: το λάθος είναι δικό
του, κανενός άλλου. Ένας δεύτερος αγγελιοφόρος, ο **εξάγγελος**, φέρνει την
τελευταία συμφορά: η Ευρυδίκη αυτοκτόνησε μπροστά στον βωμό, καταριόμενη τον
Κρέοντα ως φονιά των παιδιών της (είχε χάσει και τον άλλο της γιο, τον
Μεγαρέα). Ο Κρέων, συντριμμένος, ζητά να τον πάρουν από εκεί, έναν άνθρωπο που
δεν είναι πια τίποτα. Ο χορός κλείνει το έργο:

> Πολλῷ τὸ φρονεῖν εὐδαιμονίας\
> πρῶτον ὑπάρχει· χρὴ δὲ τά γ᾽ εἰς θεοὺς\
> μηδὲν ἀσεπτεῖν· μεγάλοι δὲ λόγοι\
> μεγάλας πληγὰς τῶν ὑπεραύχων\
> ἀποτείσαντες\
> γήρᾳ τὸ φρονεῖν ἐδίδαξαν. *(1348–1353)*

«Η φρόνηση είναι με μεγάλη διαφορά το πρώτο αγαθό της ευτυχίας· και στα θεία δεν πρέπει
κανείς να ασεβεί. Τα μεγάλα λόγια των αλαζόνων, αφού πληρωθούν με μεγάλα
χτυπήματα, τους διδάσκουν στα γεράματα τη φρόνηση.»

Ο **τραγικός ήρωας** του τέλους είναι ο Κρέων: η **ύβρις** του (η αλαζονεία, η
περιφρόνηση των θεών του κάτω κόσμου, η κωφότητα σε κάθε συμβουλή) φέρνει την
**άτη** και τη **νέμεση**. Όπως λέει το τελευταίο χορικό, έμαθε, αλλά πολύ αργά:
το **πάθει μάθος**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «ἀνθ᾽ ὧν ἔχεις μὲν τῶν ἄνω βαλὼν κάτω … ἄμοιρον, ἀκτέριστον, ἀνόσιον νέκυν» (1068–1071): Ποιο είναι το αμάρτημα του Κρέοντα κατά τον Τειρεσία, και πώς το αποδίδει το ύφος των στίχων;

1. **Το αμάρτημα.** Ο Κρέων παραβίασε τη θεϊκή τάξη που χωρίζει τους ζωντανούς
   από τους νεκρούς. Έστειλε κάτω, στον τάφο, μια ζωντανή (*τῶν ἄνω βαλὼν κάτω*,
   *ψυχήν … ἐν τάφῳ κατῴκισας*), και κρατά επάνω, στο φως, έναν νεκρό που ανήκει
   στους θεούς του κάτω κόσμου. Σε αυτούς τους νεκρούς δεν έχει δικαίωμα ούτε ο
   ίδιος ούτε οι θεοί του επάνω κόσμου (*ὧν οὔτε σοὶ μέτεστιν οὔτε τοῖς ἄνω
   θεοῖσιν*).
2. **Το ύφος.** Η κατηγορία στηρίζεται σε **αντιθέσεις**: *ἄνω – κάτω*, *ἄνω –
   κάτωθεν*, *ἐνθάδ᾽*· η σειρά των λέξεων κάνει αισθητή την ανατροπή. Το
   **ασύνδετο** *ἄμοιρον, ἀκτέριστον, ἀνόσιον*, με τρία στερητικά επίθετα στη
   σειρά, συσσωρεύει όσα στερήθηκε ο Πολυνείκης και δίνει στον λόγο του μάντη
   βαρύτητα δικαστικής απόφασης.
3. **Η τιμωρία που αντιστοιχεί.** Γι' αυτό ακριβώς ο Κρέων θα δώσει *νέκυν νεκρῶν
   ἀμοιβόν*, νεκρό για νεκρούς. Η ποινή καθρεφτίζει το αμάρτημα: όποιος στέρησε από
   άλλους τους νεκρούς τους, θα κλάψει τον δικό του.

### Παράδειγμα 2: «Ὦ παῖ, σὺ δ᾽ ἡμᾶς ἄπαγε πρὸς δόμους, ἵνα τὸν θυμὸν οὗτος ἐς νεωτέρους ἀφῇ, καὶ γνῷ τρέφειν τὴν γλῶσσαν ἡσυχαιτέραν» (1087–1089): Να αναγνωρίσεις τους τύπους «ἄπαγε», «ἀφῇ», «γνῷ» και να χαρακτηρίσεις την πρόταση που εισάγει το «ἵνα».

1. **Οι τύποι.** *ἄπαγε*: β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα του *ἀπάγω*. *ἀφῇ*: γ΄
   ενικό υποτακτικής αορίστου του *ἀφίημι*. *γνῷ*: γ΄ ενικό υποτακτικής β΄ αορίστου
   του *γιγνώσκω* (*ἔγνων*).
2. **Η πρόταση.** *ἵνα … ἀφῇ, καὶ γνῷ*: δευτερεύουσα **τελική** πρόταση, με
   υποτακτική, γιατί εξαρτάται από ρήμα αρκτικού χρόνου (προστακτική *ἄπαγε*).
   Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού. Ο σκοπός όμως είναι
   ειρωνικός: ο μάντης φεύγει για να αφήσει τον Κρέοντα να ξεσπάσει σε νεότερους και
   να μάθει, αν μπορεί, να συγκρατείται.

> **Πρόσεχε**
>
> - **νέκυν νεκρῶν ἀμοιβόν**: «νεκρό σε αντάλλαγμα για νεκρούς», όχι «νεκρό ανάμεσα
>   σε νεκρούς». Το *ἀμοιβός* σημαίνει αντάλλαγμα.
> - **καθήγνισαν** (1081) είναι ειρωνικό: τα σκυλιά και τα όρνια «έκαναν την κηδεία»
>   των νεκρών τρώγοντάς τους.
> - **ὥστε τοξότης**: «σαν τοξότης»· το *ὥστε* εδώ δεν είναι συμπερασματικό.
> - Οι στ. 944–1063 και 1091–1353 είναι μόνο από μετάφραση, συνοπτικά· οι στίχοι
>   που παρατίθενται είναι για να τους αναγνωρίζεις.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο Τειρεσίας προφητεύει ότι ο Κρέων θα δώσει νεκρό ένα παιδί του, *νέκυν νεκρῶν
>   ἀμοιβόν*.
> - Αιτία: ανέτρεψε τη θεϊκή τάξη, έβαλε ζωντανή στον τάφο και κράτησε νεκρό στο
>   φως.
> - Ο Κρέων υποχωρεί πολύ αργά: η Αντιγόνη, ο Αίμων και η Ευρυδίκη πεθαίνουν.
> - Το τέλος: η φρόνηση είναι το πρώτο της ευτυχίας, και οι αλαζόνες τη μαθαίνουν
>   με πληγές, *γήρᾳ*.

## Ερωτήσεις

1. Ποια σημάδια είδε ο Τειρεσίας, σύμφωνα με όσα λέει στον Κρέοντα;
   - Έκλειψη του ήλιου πάνω από τη Θήβα
   - Πουλιά που σπάραζαν το ένα το άλλο, θυσία που δεν άναβε
   - Όνειρο όπου η Αντιγόνη ζητούσε εκδίκηση
   - Χρησμό από το μαντείο των Δελφών για το μέλλον της πόλης
2. Τι σημαίνει «νέκυν νεκρῶν ἀμοιβόν» (1067);
   - Έναν νεκρό ανάμεσα στους νεκρούς
   - Έναν νεκρό σε αντάλλαγμα για νεκρούς
   - Τον πιο άθλιο από όλους τους νεκρούς
   - Έναν νεκρό που θα θαφτεί μαζί με άλλους
3. Ποιο είναι το αμάρτημα του Κρέοντα κατά τον Τειρεσία (1068–1071);
   - Ότι δεν τίμησε τον Ετεοκλή όσο έπρεπε
   - Ότι κήρυξε πόλεμο στο Άργος
   - Ότι έστειλε ζωντανή στον τάφο και κράτησε νεκρό στο φως
   - Ότι πρόσβαλε τον μάντη μπροστά σε όλο τον χορό των γερόντων
4. Τι σχήμα λόγου είναι το «ἄμοιρον, ἀκτέριστον, ἀνόσιον νέκυν» (1071);
   - Πολυσύνδετο
   - Ασύνδετο
   - Χιαστό
   - Παρήχηση του λ
5. «Καὶ ταῦτ᾽ ἄθρησον εἰ κατηργυρωμένος λέγω» (1077). Σε τι απαντά ο Τειρεσίας;
   - Στην κατηγορία του Κρέοντα ότι οι μάντεις αγαπούν το χρήμα
   - Στην ερώτηση του χορού για το μέλλον της πόλης
   - Στην προσφορά του Κρέοντα να τον πληρώσει
   - Στην παράκληση του Αίμονα να σώσει την Αντιγόνη
6. «ἀνάγκῃ δ᾽ οὐχὶ δυσμαχητέον» (1106). Τι δείχνει η φράση για τον Κρέοντα;
   - Ότι συνεχίζει να πιστεύει πως έχει δίκιο
   - Ότι θέλει να τιμωρήσει τον μάντη
   - Ότι υποχωρεί με δυσκολία, μπροστά στην ανάγκη
   - Ότι παραδίδει την εξουσία στον χορό των γερόντων
7. Τι πρόταση είναι το «ἵνα τὸν θυμὸν οὗτος ἐς νεωτέρους ἀφῇ» (1087–1088), και γιατί έχει υποτακτική;
   - Τελική· εξαρτάται από ρήμα αρκτικού χρόνου (ἄπαγε)
   - Αιτιολογική· δηλώνει αιτία που δεν είναι βέβαιη
   - Τελική· η υποτακτική είναι του πλαγίου λόγου, μετά από προστακτική
   - Χρονική· η υποτακτική δηλώνει το μέλλον
8. Τι λέει ο χορός στους στίχους που κλείνουν την τραγωδία (1348–1353);
   - Ότι η Αντιγόνη θα τιμάται ως θεά
   - Ότι οι θεοί είναι άδικοι με τους ανθρώπους
   - Ότι η φρόνηση είναι το πρώτο της ευτυχίας
   - Ότι ο Κρέων πρέπει να παραιτηθεί από τον θρόνο

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία πρόσωπα πεθαίνουν στην έξοδο της τραγωδίας;
2. Ο Τειρεσίας είναι τυφλός· ο Κρέων βλέπει. Εξήγησε πώς ο Σοφοκλής χρησιμοποιεί αυτή την αντίθεση στη σκηνή του μάντη.
3. Απάντησε στις ερωτήσεις γλώσσας για τους στίχους 1064–1090.
   α) Τι χρόνος είναι το «ἀντιδοὺς ἔσῃ» (1067);
   β) Τι πρόταση εισάγει το «ἀνθ᾽ ὧν» (1068);
   γ) Από ποιο ρήμα, σε ποιον χρόνο και ποια έγκλιση είναι το «γνῷ» (1089);
   δ) Γράψε το «ἀμείνω» (1090) στην ασυναίρετη μορφή του.
4. Το έργο λέγεται «Αντιγόνη», αλλά στο τέλος συντρίβεται ο Κρέων. Κρίνε ποιος από τους δύο είναι ο κύριος τραγικός ήρωας του έργου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/antigone-teiresias
