# Αντιγόνη 1–99: ο πρόλογος

> Αντιγόνη και Ισμήνη: δύο αδερφές μπροστά στην απαγόρευση.

Αρχαία Ελληνικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/antigone-prologue

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις τους στίχους 1–99 της Αντιγόνης από το πρωτότυπο, με τη βοήθεια της μετάφρασης.
- Να συγκρίνεις το ήθος της Αντιγόνης και της Ισμήνης με βάση τα επιχειρήματά τους στον πρόλογο.
- Να αναγνωρίζεις τον δυϊκό αριθμό, τους περιφραστικούς χρόνους και τους διπλούς τύπους πείσομαι και ἴσθι.
- Να χαρακτηρίζεις τους υποθετικούς λόγους, τις τελικές και τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις του κειμένου.

## Το πλαίσιο

Ξημερώνει στη Θήβα. Την προηγούμενη μέρα ο στρατός των Αργείων, που πολιορκούσε
την πόλη, νικήθηκε και τη νύχτα έφυγε. Στη μάχη σκοτώθηκαν και οι δύο γιοι του
Οιδίποδα: ο **Ετεοκλής**, που υπερασπιζόταν τη Θήβα, και ο **Πολυνείκης**, που
είχε φέρει τους Αργείους εναντίον της, ο ένας από το χέρι του άλλου. Την εξουσία
την πήρε ο θείος τους, ο **Κρέων**, και έβγαλε αμέσως μια διαταγή.

Μπροστά στο παλάτι η **Αντιγόνη** έχει βγάλει κρυφά έξω την αδερφή της, την
**Ισμήνη**, για να της πει τι έμαθε και τι σκοπεύει να κάνει. Αυτή είναι η πρώτη
σκηνή του έργου, ο **πρόλογος**: το μέρος πριν μπει ο χορός στην ορχήστρα.

Όλος ο πρόλογος (στ. 1–99) διδάσκεται **από το πρωτότυπο**, με παράλληλη χρήση
μετάφρασης.

## Το κείμενο

> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα,\
> ἆρ᾽ οἶσθ᾽ ὅ τι Ζεὺς τῶν ἀπ᾽ Οἰδίπου κακῶν\
> ὁποῖον οὐχὶ νῷν ἔτι ζώσαιν τελεῖ;\
> Οὐδὲν γὰρ οὔτ᾽ ἀλγεινὸν οὔτ᾽ ἄτης ἄτερ\
> οὔτ᾽ αἰσχρὸν οὔτ᾽ ἄτιμόν ἐσθ᾽ ὁποῖον οὐ *(5)*\
> τῶν σῶν τε κἀμῶν οὐκ ὄπωπ᾽ ἐγὼ κακῶν.\
> Καὶ νῦν τί τοῦτ᾽ αὖ φασι πανδήμῳ πόλει\
> κήρυγμα θεῖναι τὸν στρατηγὸν ἀρτίως;\
> Ἔχεις τι κεἰσήκουσας; ἤ σε λανθάνει\
> πρὸς τοὺς φίλους στείχοντα τῶν ἐχθρῶν κακά; *(10)*\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ἐμοὶ μὲν οὐδεὶς μῦθος, Ἀντιγόνη, φίλων\
> οὔθ᾽ ἡδὺς οὔτ᾽ ἀλγεινὸς ἵκετ᾽, ἐξ ὅτου\
> δυοῖν ἀδελφοῖν ἐστερήθημεν δύο\
> μιᾷ θανόντοιν ἡμέρᾳ διπλῇ χερί·\
> ἐπεὶ δὲ φροῦδός ἐστιν Ἀργείων στρατὸς *(15)*\
> ἐν νυκτὶ τῇ νῦν, οὐδὲν οἶδ᾽ ὑπέρτερον,\
> οὔτ᾽ εὐτυχοῦσα μᾶλλον οὔτ᾽ ἀτωμένη.\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Ἤιδη καλῶς, καί σ᾽ ἐκτὸς αὐλείων πυλῶν\
> τοῦδ᾽ οὕνεκ᾽ ἐξέπεμπον, ὡς μόνη κλύοις.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Τί δ᾽ ἔστι; δηλοῖς γάρ τι καλχαίνουσ᾽ ἔπος. *(20)*\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Οὐ γὰρ τάφου νῷν τὼ κασιγνήτω Κρέων\
> τὸν μὲν προτίσας, τὸν δ᾽ ἀτιμάσας ἔχει;\
> Ἐτεοκλέα μέν, ὡς λέγουσι, σὺν δίκῃ\
> χρησθεὶς δικαίᾳ καὶ νόμῳ, κατὰ χθονὸς\
> ἔκρυψε τοῖς ἔνερθεν ἔντιμον νεκροῖς, *(25)*\
> τὸν δ᾽ ἀθλίως θανόντα Πολυνείκους νέκυν\
> ἀστοῖσί φασιν ἐκκεκηρῦχθαι τὸ μὴ\
> τάφῳ καλύψαι μηδὲ κωκῦσαί τινα,\
> ἐᾶν δ᾽ ἄκλαυτον, ἄταφον, οἰωνοῖς γλυκὺν\
> θησαυρὸν εἰσορῶσι πρὸς χάριν βορᾶς. *(30)*\
> Τοιαῦτά φασι τὸν ἀγαθὸν Κρέοντα σοὶ\
> κἀμοί, λέγω γὰρ κἀμέ, κηρύξαντ᾽ ἔχειν,\
> καὶ δεῦρο νεῖσθαι ταῦτα τοῖσι μὴ εἰδόσιν\
> σαφῆ προκηρύξοντα, καὶ τὸ πρᾶγμ᾽ ἄγειν\
> οὐχ ὡς παρ᾽ οὐδέν, ἀλλ᾽ ὃς ἂν τούτων τι δρᾷ *(35)*\
> φόνον προκεῖσθαι δημόλευστον ἐν πόλει.\
> Οὕτως ἔχει σοι ταῦτα, καὶ δείξεις τάχα\
> εἴτ᾽ εὐγενὴς πέφυκας εἴτ᾽ ἐσθλῶν κακή.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Τί δ᾽, ὦ ταλαῖφρον, εἰ τάδ᾽ ἐν τούτοις, ἐγὼ\
> λύουσ᾽ ἂν εἴθ᾽ ἅπτουσα προσθείμην πλέον; *(40)*\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Εἰ ξυμπονήσεις καὶ ξυνεργάσῃ σκόπει.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ποῖόν τι κινδύνευμα; ποῖ γνώμης ποτ᾽ εἶ;\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Εἰ τὸν νεκρὸν ξὺν τῇδε κουφιεῖς χερί.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ἦ γὰρ νοεῖς θάπτειν σφ᾽, ἀπόρρητον πόλει;\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Τὸν γοῦν ἐμὸν καὶ τὸν σόν, ἢν σὺ μὴ θέλῃς, *(45)*\
> ἀδελφόν· οὐ γὰρ δὴ προδοῦσ᾽ ἁλώσομαι.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ὦ σχετλία, Κρέοντος ἀντειρηκότος;\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Ἀλλ᾽ οὐδὲν αὐτῷ τῶν ἐμῶν μ᾽ εἴργειν μέτα.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Οἴμοι· φρόνησον, ὦ κασιγνήτη, πατὴρ\
> ὡς νῷν ἀπεχθὴς δυσκλεής τ᾽ ἀπώλετο, *(50)*\
> πρὸς αὐτοφώρων ἀμπλακημάτων διπλᾶς\
> ὄψεις ἀράξας αὐτὸς αὐτουργῷ χερί·\
> ἔπειτα μήτηρ καὶ γυνή, διπλοῦν ἔπος,\
> πλεκταῖσιν ἀρτάναισι λωβᾶται βίον·\
> τρίτον δ᾽ ἀδελφὼ δύο μίαν καθ᾽ ἡμέραν *(55)*\
> αὐτοκτονοῦντε τὼ ταλαιπώρω μόρον\
> κοινὸν κατειργάσαντ᾽ ἐπαλλήλοιν χεροῖν.\
> Νῦν δ᾽ αὖ μόνα δὴ νὼ λελειμμένα σκόπει\
> ὅσῳ κάκιστ᾽ ὀλούμεθ᾽, εἰ νόμου βίᾳ\
> ψῆφον τυράννων ἢ κράτη παρέξιμεν. *(60)*\
> Ἀλλ᾽ ἐννοεῖν χρὴ τοῦτο μὲν γυναῖχ᾽ ὅτι\
> ἔφυμεν, ὡς πρὸς ἄνδρας οὐ μαχουμένα·\
> ἔπειτα δ᾽ οὕνεκ᾽ ἀρχόμεσθ᾽ ἐκ κρεισσόνων\
> καὶ ταῦτ᾽ ἀκούειν κἄτι τῶνδ᾽ ἀλγίονα.\
> Ἐγὼ μὲν οὖν αἰτοῦσα τοὺς ὑπὸ χθονὸς *(65)*\
> ξύγγνοιαν ἴσχειν, ὡς βιάζομαι τάδε,\
> τοῖς ἐν τέλει βεβῶσι πείσομαι· τὸ γὰρ\
> περισσὰ πράσσειν οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα.\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Οὔτ᾽ ἂν κελεύσαιμ᾽ οὔτ᾽ ἄν, εἰ θέλοις ἔτι\
> πράσσειν, ἐμοῦ γ᾽ ἂν ἡδέως δρῴης μέτα. *(70)*\
> Ἀλλ᾽ ἴσθ᾽ ὁποῖά σοι δοκεῖ, κεῖνον δ᾽ ἐγὼ\
> θάψω· καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν.\
> Φίλη μετ᾽ αὐτοῦ κείσομαι, φίλου μέτα,\
> ὅσια πανουργήσασ᾽· ἐπεὶ πλείων χρόνος\
> ὃν δεῖ μ᾽ ἀρέσκειν τοῖς κάτω τῶν ἐνθάδε. *(75)*\
> Ἐκεῖ γὰρ αἰεὶ κείσομαι· σοὶ δ᾽ εἰ δοκεῖ,\
> τὰ τῶν θεῶν ἔντιμ᾽ ἀτιμάσασ᾽ ἔχε.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ἐγὼ μὲν οὐκ ἄτιμα ποιοῦμαι, τὸ δὲ\
> βίᾳ πολιτῶν δρᾶν ἔφυν ἀμήχανος.\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Σὺ μὲν τάδ᾽ ἂν προὔχοι᾽· ἐγὼ δὲ δὴ τάφον *(80)*\
> χώσουσ᾽ ἀδελφῷ φιλτάτῳ πορεύσομαι.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Οἴμοι ταλαίνης ὡς ὑπερδέδοικά σου.\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Μὴ ᾽μοῦ προτάρβει· τὸν σὸν ἐξόρθου πότμον.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ἀλλ᾽ οὖν προμηνύσῃς γε τοῦτο μηδενὶ\
> τοὔργον, κρυφῇ δὲ κεῦθε, σὺν δ᾽ αὔτως ἐγώ. *(85)*\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Οἴμοι, καταύδα· πολλὸν ἐχθίων ἔσῃ\
> σιγῶσ᾽, ἐὰν μὴ πᾶσι κηρύξῃς τάδε.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Θερμὴν ἐπὶ ψυχροῖσι καρδίαν ἔχεις.\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Ἀλλ᾽ οἶδ᾽ ἀρέσκουσ᾽ οἷς μάλισθ᾽ ἁδεῖν με χρή.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Εἰ καὶ δυνήσῃ γ᾽· ἀλλ᾽ ἀμηχάνων ἐρᾷς. *(90)*\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Οὐκοῦν, ὅταν δὴ μὴ σθένω, πεπαύσομαι.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ἀρχὴν δὲ θηρᾶν οὐ πρέπει τἀμήχανα.\
> **ΑΝΤΙΓΟΝΗ** Εἰ ταῦτα λέξεις, ἐχθαρῇ μὲν ἐξ ἐμοῦ,\
> ἐχθρὰ δὲ τῷ θανόντι προσκείσῃ δίκῃ.\
> Ἀλλ᾽ ἔα με καὶ τὴν ἐξ ἐμοῦ δυσβουλίαν *(95)*\
> παθεῖν τὸ δεινὸν τοῦτο· πείσομαι γὰρ οὐ\
> τοσοῦτον οὐδὲν ὥστε μὴ οὐ καλῶς θανεῖν.\
> **ΙΣΜΗΝΗ** Ἀλλ᾽, εἰ δοκεῖ σοι, στεῖχε· τοῦτο δ᾽ ἴσθ᾽ ὅτι\
> ἄνους μὲν ἔρχῃ, τοῖς φίλοις δ᾽ ὀρθῶς φίλη.
>
> Σοφοκλέους *Ἀντιγόνη*, στ. 1–99

## Η μετάφραση

Δική μας, κοντά στο πρωτότυπο. Στην πρώτη στήλη οι στίχοι.

| Στ.   | Κείμενο                                                                                                                                                                                                                                       | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
| ----- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| 1–3   | **ΑΝ.** Ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα, ἆρ᾽ οἶσθ᾽ ὅ τι Ζεὺς τῶν ἀπ᾽ Οἰδίπου κακῶν ὁποῖον οὐχὶ νῷν ἔτι ζώσαιν τελεῖ;                                                                                                                         | Ισμήνη μου, αδερφή μου από το ίδιο αίμα, ξέρεις άραγε ποιο από τα δεινά που άφησε πίσω του ο Οιδίποδας δεν το φέρνει σε τέλος ο Δίας σε μας τις δύο, όσο ακόμα ζούμε;                                                                                                                                               |
| 4–6   | Οὐδὲν γὰρ οὔτ᾽ ἀλγεινὸν οὔτ᾽ ἄτης ἄτερ οὔτ᾽ αἰσχρὸν οὔτ᾽ ἄτιμόν ἐσθ᾽ ὁποῖον οὐ τῶν σῶν τε κἀμῶν οὐκ ὄπωπ᾽ ἐγὼ κακῶν.                                                                                                                          | Γιατί δεν υπάρχει τίποτα, ούτε οδυνηρό ούτε ολέθριο ούτε ντροπιαστικό ούτε ατιμωτικό, που να μην το έχω δει εγώ ανάμεσα στα δικά σου και στα δικά μου δεινά.                                                                                                                                                        |
| 7–8   | Καὶ νῦν τί τοῦτ᾽ αὖ φασι πανδήμῳ πόλει κήρυγμα θεῖναι τὸν στρατηγὸν ἀρτίως;                                                                                                                                                                   | Και τώρα πάλι, ποια είναι αυτή η διαταγή που λένε πως έβγαλε μόλις τώρα ο στρατηγός σε όλο τον λαό της πόλης;                                                                                                                                                                                                       |
| 9–10  | Ἔχεις τι κεἰσήκουσας; ἤ σε λανθάνει πρὸς τοὺς φίλους στείχοντα τῶν ἐχθρῶν κακά;                                                                                                                                                               | Ξέρεις κάτι, άκουσες τίποτα; Ή δεν το έχεις πάρει είδηση ότι προς τους δικούς μας προχωρούν τα κακά που ταιριάζουν στους εχθρούς;                                                                                                                                                                                   |
| 11–14 | **ΙΣ.** Ἐμοὶ μὲν οὐδεὶς μῦθος, Ἀντιγόνη, φίλων οὔθ᾽ ἡδὺς οὔτ᾽ ἀλγεινὸς ἵκετ᾽, ἐξ ὅτου δυοῖν ἀδελφοῖν ἐστερήθημεν δύο μιᾷ θανόντοιν ἡμέρᾳ διπλῇ χερί·                                                                                          | Σε μένα, Αντιγόνη, δεν έφτασε κανένα νέο για τους δικούς μας, ούτε ευχάριστο ούτε οδυνηρό, από τη στιγμή που εμείς οι δύο χάσαμε τα δύο αδέρφια μας, που σκοτώθηκαν σε μία μέρα, το ένα από το χέρι του άλλου.                                                                                                      |
| 15–17 | ἐπεὶ δὲ φροῦδός ἐστιν Ἀργείων στρατὸς ἐν νυκτὶ τῇ νῦν, οὐδὲν οἶδ᾽ ὑπέρτερον, οὔτ᾽ εὐτυχοῦσα μᾶλλον οὔτ᾽ ἀτωμένη.                                                                                                                              | Κι αφότου έφυγε ο στρατός των Αργείων, αυτή τη νύχτα που πέρασε, δεν ξέρω τίποτα παραπάνω, ούτε κάτι που να με κάνει πιο ευτυχισμένη ούτε πιο δυστυχισμένη.                                                                                                                                                         |
| 18–19 | **ΑΝ.** Ἤιδη καλῶς, καί σ᾽ ἐκτὸς αὐλείων πυλῶν τοῦδ᾽ οὕνεκ᾽ ἐξέπεμπον, ὡς μόνη κλύοις.                                                                                                                                                        | Το ήξερα καλά, και γι' αυτό σε έβγαζα έξω από την πόρτα της αυλής, για να με ακούσεις μόνη σου.                                                                                                                                                                                                                     |
| 20    | **ΙΣ.** Τί δ᾽ ἔστι; δηλοῖς γάρ τι καλχαίνουσ᾽ ἔπος.                                                                                                                                                                                           | Τι συμβαίνει; Φαίνεται πως κάποια σκοτεινή είδηση σε βασανίζει.                                                                                                                                                                                                                                                     |
| 21–22 | **ΑΝ.** Οὐ γὰρ τάφου νῷν τὼ κασιγνήτω Κρέων τὸν μὲν προτίσας, τὸν δ᾽ ἀτιμάσας ἔχει;                                                                                                                                                           | Μα δεν έχει ο Κρέων, από τα δύο αδέρφια μας, τον έναν τιμήσει με ταφή και τον άλλον ατιμάσει χωρίς ταφή;                                                                                                                                                                                                            |
| 23–25 | Ἐτεοκλέα μέν, ὡς λέγουσι, σὺν δίκῃ χρησθεὶς δικαίᾳ καὶ νόμῳ, κατὰ χθονὸς ἔκρυψε τοῖς ἔνερθεν ἔντιμον νεκροῖς,                                                                                                                                 | Τον Ετεοκλή, όπως λένε, φερόμενος σωστά, όπως ορίζουν το δίκαιο και ο νόμος, τον έκρυψε κάτω από τη γη, για να έχει τιμή ανάμεσα στους νεκρούς του κάτω κόσμου·                                                                                                                                                     |
| 26–30 | τὸν δ᾽ ἀθλίως θανόντα Πολυνείκους νέκυν ἀστοῖσί φασιν ἐκκεκηρῦχθαι τὸ μὴ τάφῳ καλύψαι μηδὲ κωκῦσαί τινα, ἐᾶν δ᾽ ἄκλαυτον, ἄταφον, οἰωνοῖς γλυκὺν θησαυρὸν εἰσορῶσι πρὸς χάριν βορᾶς.                                                          | για το σώμα όμως του Πολυνείκη, που πέθανε άθλια, λένε πως έχει διαλαληθεί στους πολίτες να μην το σκεπάσει κανείς με τάφο ούτε να το θρηνήσει, αλλά να το αφήσουν άκλαυτο, άθαφτο, γλυκό θησαυρό για τα όρνια, που το κοιτάζουν και λαχταρούν να το φάνε.                                                          |
| 31–36 | Τοιαῦτά φασι τὸν ἀγαθὸν Κρέοντα σοὶ κἀμοί, λέγω γὰρ κἀμέ, κηρύξαντ᾽ ἔχειν, καὶ δεῦρο νεῖσθαι ταῦτα τοῖσι μὴ εἰδόσιν σαφῆ προκηρύξοντα, καὶ τὸ πρᾶγμ᾽ ἄγειν οὐχ ὡς παρ᾽ οὐδέν, ἀλλ᾽ ὃς ἂν τούτων τι δρᾷ φόνον προκεῖσθαι δημόλευστον ἐν πόλει. | Τέτοια λένε πως έχει διατάξει ο καλός μας ο Κρέων για σένα και για μένα — ναι, λέω και για μένα — και πως έρχεται εδώ για να τα ανακοινώσει καθαρά σε όσους δεν τα ξέρουν· και πως δεν θεωρεί το πράγμα ασήμαντο, αλλά όποιος κάνει κάτι από αυτά, τον περιμένει θάνατος με λιθοβολισμό από τον λαό μέσα στην πόλη. |
| 37–38 | Οὕτως ἔχει σοι ταῦτα, καὶ δείξεις τάχα εἴτ᾽ εὐγενὴς πέφυκας εἴτ᾽ ἐσθλῶν κακή.                                                                                                                                                                 | Έτσι έχουν τα πράγματα για σένα, και γρήγορα θα δείξεις αν είσαι από τη φύση σου ευγενική ή αν, κόρη γενναίων, είσαι δειλή.                                                                                                                                                                                         |
| 39–40 | **ΙΣ.** Τί δ᾽, ὦ ταλαῖφρον, εἰ τάδ᾽ ἐν τούτοις, ἐγὼ λύουσ᾽ ἂν εἴθ᾽ ἅπτουσα προσθείμην πλέον;                                                                                                                                                  | Και τι, δύστυχη, αν τα πράγματα είναι έτσι, θα μπορούσα εγώ να προσθέσω παραπάνω, είτε λύνοντας είτε δένοντας;                                                                                                                                                                                                      |
| 41    | **ΑΝ.** Εἰ ξυμπονήσεις καὶ ξυνεργάσῃ σκόπει.                                                                                                                                                                                                  | Σκέψου αν θα κοπιάσεις μαζί μου και αν θα συνεργαστείς.                                                                                                                                                                                                                                                             |
| 42    | **ΙΣ.** Ποῖόν τι κινδύνευμα; ποῖ γνώμης ποτ᾽ εἶ;                                                                                                                                                                                              | Σε ποιο τόλμημα; Πού στο καλό έχει πάει ο νους σου;                                                                                                                                                                                                                                                                 |
| 43    | **ΑΝ.** Εἰ τὸν νεκρὸν ξὺν τῇδε κουφιεῖς χερί.                                                                                                                                                                                                 | Αν θα σηκώσεις τον νεκρό μαζί με αυτό εδώ το χέρι.                                                                                                                                                                                                                                                                  |
| 44    | **ΙΣ.** Ἦ γὰρ νοεῖς θάπτειν σφ᾽, ἀπόρρητον πόλει;                                                                                                                                                                                             | Αλήθεια σκέφτεσαι να τον θάψεις, ενώ το έχει απαγορεύσει η πόλη;                                                                                                                                                                                                                                                    |
| 45–46 | **ΑΝ.** Τὸν γοῦν ἐμὸν καὶ τὸν σόν, ἢν σὺ μὴ θέλῃς, ἀδελφόν· οὐ γὰρ δὴ προδοῦσ᾽ ἁλώσομαι.                                                                                                                                                      | Τον δικό μου τουλάχιστον αδερφό, και τον δικό σου, κι αν εσύ δεν θέλεις· γιατί δεν θα με πιάσουν ποτέ να τον έχω προδώσει.                                                                                                                                                                                          |
| 47    | **ΙΣ.** Ὦ σχετλία, Κρέοντος ἀντειρηκότος;                                                                                                                                                                                                     | Τολμηρή μου, κι ας το έχει απαγορεύσει ο Κρέων;                                                                                                                                                                                                                                                                     |
| 48    | **ΑΝ.** Ἀλλ᾽ οὐδὲν αὐτῷ τῶν ἐμῶν μ᾽ εἴργειν μέτα.                                                                                                                                                                                             | Μα δεν έχει κανένα δικαίωμα να με κρατά μακριά από τους δικούς μου.                                                                                                                                                                                                                                                 |
| 49–52 | **ΙΣ.** Οἴμοι· φρόνησον, ὦ κασιγνήτη, πατὴρ ὡς νῷν ἀπεχθὴς δυσκλεής τ᾽ ἀπώλετο, πρὸς αὐτοφώρων ἀμπλακημάτων διπλᾶς ὄψεις ἀράξας αὐτὸς αὐτουργῷ χερί·                                                                                          | Αλίμονο· σκέψου, αδερφή μου, πώς χάθηκε ο πατέρας μας, μισητός και ατιμασμένος, όταν, για τα σφάλματα που ο ίδιος ξεσκέπασε, τρύπησε μόνος του τα δύο του μάτια με το ίδιο του το χέρι·                                                                                                                             |
| 53–54 | ἔπειτα μήτηρ καὶ γυνή, διπλοῦν ἔπος, πλεκταῖσιν ἀρτάναισι λωβᾶται βίον·                                                                                                                                                                       | έπειτα η μητέρα και γυναίκα του — δυο λέξεις για ένα πρόσωπο — με πλεγμένη θηλιά αφανίζει τη ζωή της·                                                                                                                                                                                                               |
| 55–57 | τρίτον δ᾽ ἀδελφὼ δύο μίαν καθ᾽ ἡμέραν αὐτοκτονοῦντε τὼ ταλαιπώρω μόρον κοινὸν κατειργάσαντ᾽ ἐπαλλήλοιν χεροῖν.                                                                                                                                | και τρίτο, τα δυο αδέρφια μας, σε μία μέρα, οι δύστυχοι, σκοτώνοντας ο ένας τον άλλον, βρήκαν κοινό θάνατο ο καθένας από το χέρι του άλλου.                                                                                                                                                                         |
| 58–60 | Νῦν δ᾽ αὖ μόνα δὴ νὼ λελειμμένα σκόπει ὅσῳ κάκιστ᾽ ὀλούμεθ᾽, εἰ νόμου βίᾳ ψῆφον τυράννων ἢ κράτη παρέξιμεν.                                                                                                                                   | Και τώρα εμείς οι δύο, που μείναμε πια μόνες, σκέψου πόσο χειρότερα από όλους θα χαθούμε, αν παραβιάζοντας τον νόμο παραβούμε την απόφαση ή την εξουσία των αρχόντων.                                                                                                                                               |
| 61–64 | Ἀλλ᾽ ἐννοεῖν χρὴ τοῦτο μὲν γυναῖχ᾽ ὅτι ἔφυμεν, ὡς πρὸς ἄνδρας οὐ μαχουμένα· ἔπειτα δ᾽ οὕνεκ᾽ ἀρχόμεσθ᾽ ἐκ κρεισσόνων καὶ ταῦτ᾽ ἀκούειν κἄτι τῶνδ᾽ ἀλγίονα.                                                                                    | Πρέπει όμως να έχουμε στο νου μας πρώτα ότι γεννηθήκαμε γυναίκες, και επομένως δεν μπορούμε να πολεμήσουμε με άντρες· κι έπειτα ότι μας κυβερνούν πιο δυνατοί, ώστε να υπακούμε και σε αυτά και σε ακόμη πιο οδυνηρά.                                                                                               |
| 65–68 | Ἐγὼ μὲν οὖν αἰτοῦσα τοὺς ὑπὸ χθονὸς ξύγγνοιαν ἴσχειν, ὡς βιάζομαι τάδε, τοῖς ἐν τέλει βεβῶσι πείσομαι· τὸ γὰρ περισσὰ πράσσειν οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα.                                                                                          | Εγώ λοιπόν θα ζητήσω από τους νεκρούς κάτω από τη γη να με συγχωρέσουν, αφού σε αυτά με εξαναγκάζουν, και θα υπακούσω σε όσους έχουν την εξουσία· γιατί το να κάνει κανείς περισσότερα από όσα μπορεί δεν έχει κανένα νόημα.                                                                                        |
| 69–70 | **ΑΝ.** Οὔτ᾽ ἂν κελεύσαιμ᾽ οὔτ᾽ ἄν, εἰ θέλοις ἔτι πράσσειν, ἐμοῦ γ᾽ ἂν ἡδέως δρῴης μέτα.                                                                                                                                                      | Ούτε θα σε παρακαλούσα· ούτε, κι αν ήθελες αργότερα να το κάνεις, θα το έκανες μαζί μου με τη δική μου ευχαρίστηση.                                                                                                                                                                                                 |
| 71–72 | Ἀλλ᾽ ἴσθ᾽ ὁποῖά σοι δοκεῖ, κεῖνον δ᾽ ἐγὼ θάψω· καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν.                                                                                                                                                                | Γίνε όπως νομίζεις· εκείνον όμως εγώ θα τον θάψω. Ωραίο για μένα να πεθάνω κάνοντας αυτό.                                                                                                                                                                                                                           |
| 73–75 | Φίλη μετ᾽ αὐτοῦ κείσομαι, φίλου μέτα, ὅσια πανουργήσασ᾽· ἐπεὶ πλείων χρόνος ὃν δεῖ μ᾽ ἀρέσκειν τοῖς κάτω τῶν ἐνθάδε.                                                                                                                          | Αγαπημένη θα κείτομαι μαζί του, μαζί με τον αγαπημένο μου, αφού διαπράξω ένα όσιο έγκλημα· γιατί είναι μεγαλύτερος ο χρόνος που πρέπει να αρέσω στους νεκρούς από όσο σε αυτούς εδώ.                                                                                                                                |
| 76–77 | Ἐκεῖ γὰρ αἰεὶ κείσομαι· σοὶ δ᾽ εἰ δοκεῖ, τὰ τῶν θεῶν ἔντιμ᾽ ἀτιμάσασ᾽ ἔχε.                                                                                                                                                                    | Γιατί εκεί θα κείτομαι για πάντα· εσύ, αν έτσι νομίζεις, συνέχισε να περιφρονείς όσα τιμούν οι θεοί.                                                                                                                                                                                                                |
| 78–79 | **ΙΣ.** Ἐγὼ μὲν οὐκ ἄτιμα ποιοῦμαι, τὸ δὲ βίᾳ πολιτῶν δρᾶν ἔφυν ἀμήχανος.                                                                                                                                                                     | Εγώ δεν τα περιφρονώ· όμως να ενεργήσω σε πείσμα των πολιτών, από τη φύση μου δεν μπορώ.                                                                                                                                                                                                                            |
| 80–81 | **ΑΝ.** Σὺ μὲν τάδ᾽ ἂν προὔχοι᾽· ἐγὼ δὲ δὴ τάφον χώσουσ᾽ ἀδελφῷ φιλτάτῳ πορεύσομαι.                                                                                                                                                           | Εσύ μπορείς να προβάλλεις αυτές τις προφάσεις· εγώ όμως πηγαίνω να σωριάσω χώμα και να κάνω τάφο για τον πολυαγαπημένο μου αδερφό.                                                                                                                                                                                  |
| 82    | **ΙΣ.** Οἴμοι ταλαίνης ὡς ὑπερδέδοικά σου.                                                                                                                                                                                                    | Αλίμονο, δύστυχη, πόσο πολύ φοβάμαι για σένα.                                                                                                                                                                                                                                                                       |
| 83    | **ΑΝ.** Μὴ ᾽μοῦ προτάρβει· τὸν σὸν ἐξόρθου πότμον.                                                                                                                                                                                            | Μη φοβάσαι για μένα· τη δική σου μοίρα κοίτα να ισιώσεις.                                                                                                                                                                                                                                                           |
| 84–85 | **ΙΣ.** Ἀλλ᾽ οὖν προμηνύσῃς γε τοῦτο μηδενὶ τοὔργον, κρυφῇ δὲ κεῦθε, σὺν δ᾽ αὔτως ἐγώ.                                                                                                                                                        | Μην το φανερώσεις τουλάχιστον σε κανέναν αυτό το έργο πριν το κάνεις, αλλά κράτα το κρυφό, κι εγώ το ίδιο θα κάνω.                                                                                                                                                                                                  |
| 86–87 | **ΑΝ.** Οἴμοι, καταύδα· πολλὸν ἐχθίων ἔσῃ σιγῶσ᾽, ἐὰν μὴ πᾶσι κηρύξῃς τάδε.                                                                                                                                                                   | Αχ, φώναξέ το· θα μου είσαι πολύ πιο μισητή αν σωπαίνεις, αν δεν τα διαλαλήσεις σε όλους.                                                                                                                                                                                                                           |
| 88    | **ΙΣ.** Θερμὴν ἐπὶ ψυχροῖσι καρδίαν ἔχεις.                                                                                                                                                                                                    | Ζεστή καρδιά έχεις για πράγματα που παγώνουν το αίμα.                                                                                                                                                                                                                                                               |
| 89    | **ΑΝ.** Ἀλλ᾽ οἶδ᾽ ἀρέσκουσ᾽ οἷς μάλισθ᾽ ἁδεῖν με χρή.                                                                                                                                                                                         | Μα ξέρω ότι αρέσω σε εκείνους που πρέπει πάνω απ' όλους να αρέσω.                                                                                                                                                                                                                                                   |
| 90    | **ΙΣ.** Εἰ καὶ δυνήσῃ γ᾽· ἀλλ᾽ ἀμηχάνων ἐρᾷς.                                                                                                                                                                                                 | Αν βέβαια θα μπορέσεις· όμως ποθείς τα αδύνατα.                                                                                                                                                                                                                                                                     |
| 91    | **ΑΝ.** Οὐκοῦν, ὅταν δὴ μὴ σθένω, πεπαύσομαι.                                                                                                                                                                                                 | Λοιπόν, όταν δεν θα έχω πια δύναμη, τότε θα σταματήσω.                                                                                                                                                                                                                                                              |
| 92    | **ΙΣ.** Ἀρχὴν δὲ θηρᾶν οὐ πρέπει τἀμήχανα.                                                                                                                                                                                                    | Από την αρχή όμως δεν ταιριάζει να κυνηγά κανείς τα αδύνατα.                                                                                                                                                                                                                                                        |
| 93–94 | **ΑΝ.** Εἰ ταῦτα λέξεις, ἐχθαρῇ μὲν ἐξ ἐμοῦ, ἐχθρὰ δὲ τῷ θανόντι προσκείσῃ δίκῃ.                                                                                                                                                              | Αν θα λες αυτά, θα σε μισήσω εγώ, και θα σε μισεί με το δίκιο του και ο νεκρός.                                                                                                                                                                                                                                     |
| 95–97 | Ἀλλ᾽ ἔα με καὶ τὴν ἐξ ἐμοῦ δυσβουλίαν παθεῖν τὸ δεινὸν τοῦτο· πείσομαι γὰρ οὐ τοσοῦτον οὐδὲν ὥστε μὴ οὐ καλῶς θανεῖν.                                                                                                                         | Άφησε όμως εμένα και την αφροσύνη μου να πάθουμε αυτό το φοβερό· γιατί δεν θα πάθω τίποτα τόσο μεγάλο, ώστε να μην πεθάνω με τιμή.                                                                                                                                                                                  |
| 98–99 | **ΙΣ.** Ἀλλ᾽, εἰ δοκεῖ σοι, στεῖχε· τοῦτο δ᾽ ἴσθ᾽ ὅτι ἄνους μὲν ἔρχῃ, τοῖς φίλοις δ᾽ ὀρθῶς φίλη.                                                                                                                                              | Αν έτσι νομίζεις, πήγαινε· να ξέρεις όμως ότι πηγαίνεις ασυλλόγιστα, αλλά για τους δικούς σου αληθινά αγαπημένη.                                                                                                                                                                                                    |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                         | Σημασία στο κείμενο                                                  |
| ---------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| κάρα, τό (ποιητ.)            | κεφάλι· με γενική, περίφραση για το πρόσωπο: *Ἰσμήνης κάρα* = Ισμήνη |
| αὐτάδελφος, -ον              | αδερφός από τους ίδιους γονείς, αδερφός «από το ίδιο αίμα»           |
| ἄτη, ἡ                       | τύφλωση του νου που οδηγεί σε καταστροφή· συμφορά, όλεθρος           |
| ὄπωπα (παρακ. του ὁρῶ)       | έχω δει                                                              |
| κήρυγμα, τό                  | δημόσια διαταγή, διάγγελμα                                           |
| στείχω                       | βαδίζω, προχωρώ                                                      |
| φροῦδος, -η, -ον             | που έχει φύγει, χαμένος                                              |
| ἀτάομαι, -ῶμαι               | πέφτω σε συμφορά (*ἀτωμένη*)                                         |
| καλχαίνω                     | αναταράζομαι, σκέφτομαι κάτι σκοτεινό (από την κάλχη, την πορφύρα)   |
| κασίγνητος, ὁ / κασιγνήτη, ἡ | αδερφός, αδερφή                                                      |
| κωκύω                        | θρηνώ με κραυγές                                                     |
| οἰωνός, ὁ                    | αρπακτικό πουλί, όρνιο                                               |
| βορά, ἡ                      | τροφή, σάρκα που τρώγεται                                            |
| δημόλευστος, -ον             | που γίνεται με λιθοβολισμό από τον λαό                               |
| ταλαίφρων, -ον               | δύστυχος, ταλαίπωρος                                                 |
| ξυμπονῶ / ξυνεργάζομαι       | κοπιάζω μαζί / συνεργάζομαι (*ξυν-* = *συν-*)                        |
| κουφίζω                      | κάνω κάτι ελαφρύ· σηκώνω                                             |
| ἀπόρρητος, -ον               | απαγορευμένος                                                        |
| σχέτλιος, -α, -ον            | σκληρός· τολμηρός ως την αποκοτιά                                    |
| ἀμπλάκημα, τό                | σφάλμα, αμάρτημα                                                     |
| ἀρτάνη, ἡ                    | σχοινί, θηλιά                                                        |
| λωβῶμαι                      | κακοποιώ, αφανίζω                                                    |
| πανουργῶ                     | κάνω τα πάντα, τολμώ· διαπράττω κάτι κακό                            |
| προὔχομαι (= προέχομαι)      | προβάλλω ως πρόφαση                                                  |
| ὑπερδέδοικα                  | φοβάμαι υπερβολικά                                                   |
| προταρβῶ                     | φοβάμαι για κάποιον                                                  |
| καταυδῶ                      | φωνάζω, διαλαλώ                                                      |
| ἀμήχανος, -ον                | αδύνατος, ακατόρθωτος· (για πρόσωπο) ανίκανος                        |
| δυσβουλία, ἡ                 | κακή απόφαση, αφροσύνη                                               |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου         | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής        |
| ------------------------- | ------------------------------------------ |
| ἀλγεινὸν (ἄλγος)          | αλγεινός, αναλγητικό, νοσταλγία, νευραλγία |
| κήρυγμα (κηρύσσω)         | κήρυκας, κήρυξη, προκήρυξη, κηρύσσω        |
| στρατηγὸν (στρατός + ἄγω) | στρατηγική, στρατηγείο, στρατιώτης, αγωγός |
| φόνον (θείνω, πέφνον)     | φονιάς, φονικός, πατροφονία                |
| κινδύνευμα (κινδυνεύω)    | κίνδυνος, επικίνδυνος, ακίνδυνος           |
| ὄψεις (ὄψις, ὄπωπα)       | οπτικός, όψη, πρόοψη, μυωπία               |
| ἀμήχανος (μηχανή)         | αμηχανία, μηχανισμός, μηχάνημα             |

## Η γλώσσα του κειμένου

### Ο δυϊκός αριθμός

Ο πρόλογος είναι γεμάτος **δυϊκό**: τον αριθμό για δύο πρόσωπα ή πράγματα.
Δύο αδερφές μιλούν για δύο αδερφούς που σκοτώθηκαν με «διπλό χέρι», και η
γλώσσα το τονίζει σε κάθε στίχο: *νῷν ζώσαιν* (3), *δυοῖν ἀδελφοῖν … θανόντοιν*
(13–14), *τὼ κασιγνήτω* (21), *ἀδελφὼ … αὐτοκτονοῦντε τὼ ταλαιπώρω* (55–56),
*ἐπαλλήλοιν χεροῖν* (57), *νὼ λελειμμένα* (58). Ο δυϊκός έχει δύο μόνο τύπους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο δυϊκός: δύο τύποι για όλες τις πτώσεις*

### Τύποι που θέλουν προσοχή

- **Περιφραστικοί χρόνοι**: *προτίσας … ἀτιμάσας ἔχει* (22), *κηρύξαντ᾽ ἔχειν*
  (32), *ἀτιμάσασ᾽ ἔχε* (77). Μετοχή αορίστου + *ἔχω* = παρακείμενος με έμφαση
  στο αποτέλεσμα που μένει: «έχει τιμήσει», «έχει κηρύξει». Η Αντιγόνη τα
  βλέπει σαν τελειωμένα και αμετάκλητα.
- **πείσομαι** δύο φορές, από δύο ρήματα: στον στ. 67 *πείσομαι* είναι μέλλοντας
  του *πείθομαι* (θα υπακούσω)· στον στ. 96 μέλλοντας του *πάσχω* (θα πάθω). Το
  ποιο είναι το δείχνει η σύνταξη: *τοῖς ἐν τέλει πείσομαι* (δοτική, υπακούω σε
  κάποιον), αλλά *πείσομαι τοσοῦτον οὐδέν* (αιτιατική, παθαίνω κάτι).
- **ἴσθι** δύο φορές, από δύο ρήματα: *ἴσθ᾽ ὁποῖά σοι δοκεῖ* (71) είναι
  προστακτική του *εἰμί* (να είσαι, γίνε)· *τοῦτο δ᾽ ἴσθ᾽ ὅτι* (98) είναι
  προστακτική του *οἶδα* (να ξέρεις).
- **ᾔδη** (*Ἤιδη*, 18): υπερσυντέλικος του *οἶδα* με σημασία παρατατικού, «ήξερα».
- **ὄπωπα** (6): ποιητικός παρακείμενος του *ὁρῶ*· ο αττικός πεζός λόγος λέει
  *ἑώρακα*.
- Ποιητικές και παλαιότερες καταλήξεις: *τοῖσι, ἀστοῖσι, πλεκταῖσιν ἀρτάναισι*
  (δοτική πληθυντικού σε *-οισι, -αισι*)· *ξύν, ξυμπονήσεις* (= *σύν*).
- **κἀμῶν, κἀμοί, κἀμέ, κεἰσήκουσας, τοὔργον, τἀμήχανα, προὔχοι᾽**: κράσεις
  (*καὶ ἐμῶν, καὶ εἰσήκουσας, τὸ ἔργον, τὰ ἀμήχανα, προέχοιο*).

### Σύνταξη

- *ὡς μόνη κλύοις* (19): δευτερεύουσα **τελική**· ευκτική του πλαγίου λόγου, γιατί
  εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (*ἐξέπεμπον*).
- *Εἰ ξυμπονήσεις καὶ ξυνεργάσῃ σκόπει* (41): **πλάγια ερωτηματική** ολικής
  άγνοιας, αντικείμενο του *σκόπει*. Το ίδιο και στον στ. 38: *δείξεις εἴτ᾽
  εὐγενὴς πέφυκας εἴτ᾽ … κακή* (διμελής πλάγια ερώτηση).
- *οὐ γὰρ δὴ προδοῦσ᾽ ἁλώσομαι* (46): **κατηγορηματική μετοχή**, συνημμένη στο
  υποκείμενο, με το *ἁλίσκομαι* (πιάνομαι να κάνω κάτι).
- *ὅσῳ κάκιστ᾽ ὀλούμεθ᾽, εἰ … παρέξιμεν* (59–60): υποθετικός λόγος του
  **πραγματικού**. Το *παρέξιμεν* είναι οριστική ενεστώτα του *πάρεξειμι* (περνώ
  πέρα, παραβαίνω), που όπως το *εἶμι* έχει σημασία μέλλοντα· απόδοση ο μέλλοντας
  *ὀλούμεθα*. Ο τόνος είναι προειδοποίησης.
- Υποθετικοί λόγοι του τέλους: *ἐχθίων ἔσῃ … ἐὰν μὴ πᾶσι κηρύξῃς* (86–87),
  *ἐὰν* + υποτακτική, απόδοση μέλλοντας: **προσδοκώμενο**· *Εἰ ταῦτα λέξεις,
  ἐχθαρῇ* (93), *εἰ* + οριστική μέλλοντα: **πραγματικό** (ανοιχτή υπόθεση που
  ακούγεται σαν απειλή).
- *ὥστε μὴ οὐ καλῶς θανεῖν* (97): **συμπερασματικό απαρέμφατο**· το *μὴ οὐ*
  μπαίνει γιατί η κύρια πρόταση είναι αρνητική (*πείσομαι οὐ τοσοῦτον οὐδέν*).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τους στίχους 18–19*

## Ερμηνεία

### Η Αντιγόνη ανοίγει το έργο

Η πρώτη φράση, *Ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα*, είναι μια προσφώνηση γεμάτη
τρυφερότητα: «κοινό», «από το ίδιο αίμα», «κεφαλή». Αμέσως μετά έρχεται η
**κατάρα του γένους**: *τῶν ἀπ᾽ Οἰδίπου κακῶν*. Η Αντιγόνη βλέπει τη διαταγή του
Κρέοντα σαν το τελευταίο κρίκο σε μια αλυσίδα δεινών που ο Δίας «φέρνει σε
τέλος». Η ένταση φαίνεται και στη μορφή του λόγου: ερωτήσεις, αρνήσεις που
συσσωρεύονται (*οὔτ᾽ … οὔτ᾽ … οὔτ᾽ … οὐ … οὐκ*), επαναλήψεις.

Τον Κρέοντα η Αντιγόνη τον λέει **στρατηγόν** (8), όχι βασιλιά, και ύστερα, με
πικρή **ειρωνεία**, *τὸν ἀγαθὸν Κρέοντα* (31). Δεν αναγνωρίζει την εξουσία του
πάνω σε αυτό που θεωρεί δικό της χρέος: *οὐδὲν αὐτῷ τῶν ἐμῶν μ᾽ εἴργειν μέτα* (48).
Και το *λέγω γὰρ κἀμέ* (32) δείχνει ότι παίρνει τη διαταγή προσωπικά: τη
θεωρεί στραμμένη εναντίον της.

### Δύο αδερφές, δύο ήθη

Ο Σοφοκλής βάζει δίπλα δίπλα δύο **αντίθετους χαρακτήρες**, ώστε ο καθένας να
φωτίζει τον άλλον.

|                          | Αντιγόνη                                                   | Ισμήνη                                                 |
| ------------------------ | ---------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| τι την κινεί             | το χρέος στον νεκρό αδερφό και στους θεούς του κάτω κόσμου | ο φόβος, η λογική του δυνατού                          |
| το βασικό της επιχείρημα | *πλείων χρόνος ὃν δεῖ μ᾽ ἀρέσκειν τοῖς κάτω* (74–75)       | *τὸ γὰρ περισσὰ πράσσειν οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα* (67–68) |
| πώς βλέπει τον θάνατο    | *καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν* (72)                      | ως το χειρότερο τέλος: *ὅσῳ κάκιστ᾽ ὀλούμεθ᾽* (59)     |
| ο τόνος της              | παθιασμένος, απόλυτος, ως και σκληρός                      | ήπιος, πρακτικός, φοβισμένος                           |

Η Ισμήνη δεν είναι κακή. Αγαπά την αδερφή της (*ὡς ὑπερδέδοικά σου*, 82) και
ζητά συγγνώμη από τους νεκρούς (65–66). Τα επιχειρήματά της είναι λογικά: η
οικογένεια έχει ήδη καταστραφεί (49–57), είναι **γυναίκες** σε μια κοινωνία
όπου δεν μπορούν να τα βάλουν με άντρες, και τις κυβερνούν **ισχυρότεροι**
(61–64). Όμως θέλει και δεν μπορεί· η Αντιγόνη και θέλει και μπορεί. Την
τελευταία λέξη την έχει η Ισμήνη, και είναι αγάπη: *τοῖς φίλοις δ᾽ ὀρθῶς φίλη*
(99).

### «ὅσια πανουργήσασα»

Στον στ. 74 η Αντιγόνη λέει ότι θα κάνει ένα **όσιο έγκλημα**. Το σχήμα είναι
**οξύμωρο**: η ίδια πράξη είναι έγκλημα για τον νόμο του Κρέοντα και όσια για
τον νόμο των θεών. Μέσα σε δύο λέξεις φαίνεται η σύγκρουση που θα διατρέξει όλο
το έργο: ο **γραπτός νόμος της πόλης** απέναντι στον **άγραφο νόμο** της
θρησκείας και του γένους. Ο ίδιος άξονας ξαναφαίνεται στον στ. 77, *τὰ τῶν θεῶν
ἔντιμ᾽ ἀτιμάσασ᾽ ἔχε*, και στην απάντηση της Ισμήνης στον στ. 79, *βίᾳ πολιτῶν
δρᾶν ἔφυν ἀμήχανος*.

> **Κλειδί**
>
> **Πρόλογος**: η πρώτη σκηνή, πριν από την είσοδο του χορού. Εδώ μαθαίνουμε την
> προϊστορία, τη διαταγή του Κρέοντα και την απόφαση της Αντιγόνης να θάψει τον
> Πολυνείκη.
>
> **Αντίθετοι χαρακτήρες**: η αποφασισμένη Αντιγόνη και η φοβισμένη Ισμήνη. Η
> αντίθεση κάνει το ήθος της καθεμιάς πιο καθαρό.
>
> **ὅσια πανουργήσασα**: οξύμωρο που συμπυκνώνει τη σύγκρουση του νόμου της πόλης
> με τον νόμο των θεών.

### Ο απών Κρέων

Ο Κρέων δεν εμφανίζεται στον πρόλογο, αλλά είναι παντού: στο κήρυγμα, στην
απειλή του λιθοβολισμού, στον φόβο της Ισμήνης. Τον βλέπουμε μέσα από τα μάτια
των δύο κοριτσιών, και η εικόνα είναι ενός άρχοντα αυστηρού που δεν θα κάνει πίσω
(*τὸ πρᾶγμ᾽ ἄγειν οὐχ ὡς παρ᾽ οὐδέν*). Το *δεῦρο νεῖσθαι* (33) **προοικονομεί**
την είσοδό του λίγο αργότερα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Ἀλλ᾽ ἐννοεῖν χρὴ τοῦτο μὲν γυναῖχ᾽ ὅτι ἔφυμεν … καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν» (61–72): Να συγκρίνεις τα επιχειρήματα της Ισμήνης με την απάντηση της Αντιγόνης. Τι δείχνουν για το ήθος της καθεμιάς;

1. **Τα επιχειρήματα της Ισμήνης.** Είναι πρακτικά: γεννήθηκαν γυναίκες και δεν
   μπορούν να αντιπαλέψουν άντρες (*ὡς πρὸς ἄνδρας οὐ μαχουμένα*)· τις κυβερνούν
   ισχυρότεροι, ώστε πρέπει να υπακούν και σε χειρότερα (*ἀρχόμεσθ᾽ ἐκ
   κρεισσόνων*)· και το να κάνει κανείς περισσότερα από όσα μπορεί δεν έχει νόημα
   (*τὸ γὰρ περισσὰ πράσσειν οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα*). Ζητά συγγνώμη από τους
   νεκρούς, γιατί «βιάζεται»: η Ισμήνη ξέρει τι θα ήταν σωστό, αλλά λυγίζει.
2. **Η απάντηση της Αντιγόνης.** Δεν απαντά σε κανένα επιχείρημα· τα απορρίπτει
   όλα μαζί. Αρνείται τη βοήθεια της αδερφής της ακόμα κι αν τη δώσει αργότερα (*οὔτ᾽
   ἂν κελεύσαιμ᾽*), τη σπρώχνει μακριά (*ἴσθ᾽ ὁποῖά σοι δοκεῖ*), και δηλώνει
   καθαρά: *κεῖνον δ᾽ ἐγὼ θάψω*. Ο θάνατος για αυτήν δεν είναι απειλή αλλά τιμή:
   *καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν*.
3. **Το ήθος.** Η Ισμήνη είναι ρεαλίστρια, φοβισμένη, υποταγμένη στην εξουσία και
   στις αντιλήψεις της εποχής. Η Αντιγόνη είναι αποφασισμένη, ασυμβίβαστη, ως και
   σκληρή με την αδερφή της. Ο Σοφοκλής βάζει τα δύο ήθη το ένα απέναντι στο άλλο,
   και έτσι η επιμονή της ηρωίδας φαίνεται ακόμη πιο μεγάλη.

### Παράδειγμα 2: Να χαρακτηρίσεις τους υποθετικούς λόγους «πολλὸν ἐχθίων ἔσῃ σιγῶσ᾽, ἐὰν μὴ πᾶσι κηρύξῃς τάδε» (86–87) και «Εἰ ταῦτα λέξεις, ἐχθαρῇ μὲν ἐξ ἐμοῦ» (93), και να γράψεις τι δείχνουν για την Αντιγόνη.

1. **86–87.** Υπόθεση: *ἐὰν μὴ κηρύξῃς*, *ἐάν* + υποτακτική αορίστου. Απόδοση:
   *ἐχθίων ἔσῃ*, οριστική μέλλοντα. Είναι υποθετικός λόγος του **προσδοκώμενου**:
   η Αντιγόνη περιμένει ότι η Ισμήνη θα σωπάσει, και της λέει τι θα ακολουθήσει.
2. **93.** Υπόθεση: *Εἰ ταῦτα λέξεις*, *εἰ* + οριστική μέλλοντα. Απόδοση:
   *ἐχθαρῇ*, οριστική μέλλοντα. Είναι υποθετικός λόγος του **πραγματικού**· με
   μέλλοντα και στα δύο μέλη ακούγεται σαν προειδοποίηση ή απειλή.
3. **Τι δείχνουν.** Και οι δύο λόγοι στρέφουν την έχθρα στην Ισμήνη. Η Αντιγόνη δεν
   θέλει μυστικότητα: θέλει η πράξη της να γίνει γνωστή σε όλους, και όποιος της
   στέκεται εμπόδιο γίνεται εχθρός της. Ο λόγος της είναι απόλυτος, χωρίς μέση
   λύση.

> **Πρόσεχε**
>
> - **πείσομαι**: στον στ. 67 από το *πείθομαι* (θα υπακούσω), στον στ. 96 από το
>   *πάσχω* (θα πάθω). Κοίτα τη σύνταξη: δοτική ή αιτιατική;
> - **ἴσθι**: στον στ. 71 από το *εἰμί* («γίνε όπως νομίζεις»), στον στ. 98 από το
>   *οἶδα* («να ξέρεις»).
> - **τὸν στρατηγόν**: εννοείται ο Κρέων, όχι κάποιος στρατιωτικός. Η λέξη είναι
>   επιλογή της Αντιγόνης, που αποφεύγει να τον πει βασιλιά.
> - **τὸν ἀγαθὸν Κρέοντα**: ειρωνεία, όχι έπαινος.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο πρόλογος (1–99) δίνει την προϊστορία, τη διαταγή του Κρέοντα και την
>   απόφαση της Αντιγόνης.
> - Αντιγόνη και Ισμήνη είναι αντίθετοι χαρακτήρες: το χρέος απέναντι στον φόβο.
> - *ὅσια πανουργήσασα*: η ίδια πράξη είναι έγκλημα για την πόλη και όσια για τους
>   θεούς.
> - Γλώσσα: δυϊκός, περιφραστικοί χρόνοι, *πείσομαι* και *ἴσθι* από δύο ρήματα.

## Ερωτήσεις

1. Πότε και πού διαδραματίζεται ο πρόλογος της Αντιγόνης;
   - Τη νύχτα της μάχης, μέσα στο στρατόπεδο των Αργείων
   - Τα ξημερώματα, έξω από την αυλόπορτα του παλατιού
   - Το μεσημέρι, πάνω από το σώμα του Πολυνείκη
   - Μία μέρα μετά την ταφή του Ετεοκλή, στην αγορά
2. Γιατί η Αντιγόνη λέει τον Κρέοντα «τὸν στρατηγόν» (8) και «τὸν ἀγαθὸν Κρέοντα» (31);
   - Γιατί ο Κρέων δεν έχει ακόμα γίνει βασιλιάς
   - Γιατί τον σέβεται ως νικητή της μάχης
   - Γιατί δεν τον αναγνωρίζει και τον ειρωνεύεται
   - Γιατί θέλει να πείσει την Ισμήνη να τον υπακούσει
3. Τι ορίζει η διαταγή για όποιον θάψει ή θρηνήσει τον Πολυνείκη;
   - Εξορία από τη Θήβα για πάντα
   - Θάνατο με λιθοβολισμό από τον λαό
   - Φυλάκιση σε υπόγειο θάλαμο
   - Χρηματικό πρόστιμο στην πόλη
4. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι επιχείρημα της Ισμήνης;
   - Είναι γυναίκες και δεν μπορούν να τα βάλουν με άντρες
   - Τις κυβερνούν ισχυρότεροι
   - Ο Πολυνείκης πρόδωσε την πόλη και δεν αξίζει ταφή
   - Η οικογένεια έχει ήδη χαθεί με φρικτό τρόπο
5. Τι σχήμα λόγου είναι το «ὅσια πανουργήσασ᾽» (74);
   - Μεταφορά
   - Οξύμωρο
   - Παρομοίωση
   - Υπερβολή
6. «πείσομαι γὰρ οὐ τοσοῦτον οὐδὲν ὥστε μὴ οὐ καλῶς θανεῖν» (96–97). Από ποιο ρήμα είναι το «πείσομαι» εδώ;
   - Από το πείθω, ενεργητικός μέλλοντας
   - Από το πείθομαι, όπως στον στ. 67
   - Από το πάσχω, μέλλοντας
   - Από το πιέζω, μέλλοντας
7. Σε ποιον αριθμό είναι τα «τὼ κασιγνήτω» (21) και «ἐπαλλήλοιν χεροῖν» (57);
   - Στον ενικό, με ποιητικές καταλήξεις
   - Στον πληθυντικό, σε δωρική μορφή
   - Στον δυϊκό
   - Στον ενικό, σε επική μορφή
8. Τι πρόταση είναι το «ὡς μόνη κλύοις» (19);
   - Τελική, με ευκτική του πλαγίου λόγου
   - Αιτιολογική, με ευκτική της επιθυμίας
   - Συμπερασματική, με δυνητική ευκτική
   - Χρονική, με ευκτική της αόριστης επανάληψης

## Ασκήσεις

1. Ποια τρία δεινά της οικογένειας θυμίζει η Ισμήνη στους στίχους 49–57;
2. «Ἀλλ᾽ οὐδὲν αὐτῷ τῶν ἐμῶν μ᾽ εἴργειν μέτα» (48) και «τὸ δὲ βίᾳ πολιτῶν δρᾶν ἔφυν ἀμήχανος» (78–79). Εξήγησε πώς βλέπει η καθεμιά από τις δύο αδερφές την εξουσία του Κρέοντα.
3. Απάντησε στις ερωτήσεις γλώσσας για τον πρόλογο.
   α) Σε ποιον αριθμό και ποια πτώση είναι το «νῷν» (3);
   β) Γράψε τον απλό παρακείμενο που αντιστοιχεί στο περιφραστικό «κηρύξαντ᾽ ἔχειν» (32).
   γ) Από ποιο ρήμα είναι το «ἴσθ᾽» στον στ. 98 (τοῦτο δ᾽ ἴσθ᾽ ὅτι);
   δ) Τι πρόταση είναι το «Εἰ ξυμπονήσεις καὶ ξυνεργάσῃ» (41), και ποιος ο συντακτικός της ρόλος;
4. Η Ισμήνη λέει «τὸ γὰρ περισσὰ πράσσειν οὐκ ἔχει νοῦν οὐδένα» (67–68) και η Αντιγόνη «καλόν μοι τοῦτο ποιούσῃ θανεῖν» (72). Κρίνε τις δύο στάσεις: είναι η Ισμήνη απλώς δειλή, ή έχει κι αυτή δίκιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek/antigone-prologue
