# Η ρητορική, ο Λυσίας και ο Υπέρ Μαντιθέου

> Τα είδη των λόγων, τα μέρη τους, ο λογογράφος Λυσίας, και η δοκιμασία των βουλευτών.

Αρχαία Ελληνικά Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek-or/rhetoric-lysias

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς πέρασε η ρητορική από τη φυσική ευγλωττία των ομηρικών ηρώων στη συστηματική τέχνη της Σικελίας και των σοφιστών.
- Να διακρίνεις τα τρία είδη του αττικού ρητορικού λόγου και τα τέσσερα μέρη του, με τις έντεχνες και τις άτεχνες πίστεις.
- Να αφηγείσαι τον βίο του Λυσία και να εξηγείς γιατί η ηθοποιία είναι η μεγαλύτερη αρετή του λογογράφου.
- Να εξηγείς τον θεσμό της δοκιμασίας και την κατηγορία εναντίον του Μαντιθέου.

## Τι θα μάθεις

Πριν από το κείμενο του Λυσία χρειάζεσαι τρία πράγματα: τι ήταν η ρητορική
για τους αρχαίους Έλληνες, ποιος ήταν ο Λυσίας, και σε ποια διαδικασία
μιλά ο Μαντίθεος. Η εισαγωγή του βιβλίου εξετάζεται και στο σχολείο: οι
ερωτήσεις της ζητούν να **εξηγήσεις** έναν όρο ή να **συνδέσεις** μια
πληροφορία με το κείμενο, όχι να αποστηθίσεις σελίδες.

Από την εισαγωγή διδάσκονται τα κεφάλαια **Α΄, Β΄, Γ΄, Ε΄ και ΣΤ΄**. Το Δ΄ (οι
αττικοί ρήτορες και η συνέχεια της ρητορικής) δεν είναι στην ύλη· κράτα μόνο
ότι οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι έφτιαξαν έναν κατάλογο, τον **«κανόνα»**, με
τους δέκα σημαντικότερους αττικούς ρήτορες, και ο Λυσίας είναι ένας από
αυτούς.

## Α΄. Η φυσική ρητορεία

Ο Όμηρος θεωρεί την ευγλωττία **δώρο των θεών**, σπάνιο όπως η ομορφιά και η
φρόνηση. Ο ιδανικός ήρωας πρέπει να ξεχωρίζει και στη συνέλευση και στη μάχη:
ο Φοίνικας λέει ότι ο Πηλέας τον έστειλε να μάθει τον νεαρό Αχιλλέα να είναι
«μύθων τε ῥητῆρ’ ἔμεναι πρηκτῆρά τε ἔργων» (*Ἰλιάς* 9.443), να λέει λόγια και
να κάνει έργα. Η ομηρική **ἀγορή** είναι «κυδιάνειρα», δοξάζει τους άντρες
όπως ο πόλεμος. Ο γέρος **Νέστορας** είναι ο «λιγὺς Πυλίων ἀγορητής», ο
γλυκομίλητος ρήτορας των Πυλίων. Το τάλαντο όμως δεν κοιτάζει κοινωνική θέση:
«λιγὺς ἀγορητής» λέγεται και ο ασήμαντος **Θερσίτης**.

Στην Αθήνα του 5ου αιώνα η δημοκρατία, με την **ἰσηγορία** (το ίσο δικαίωμα
όλων στον λόγο), έδωσε σε πολλούς την ευκαιρία να αξιοποιήσουν το φυσικό τους
χάρισμα. Μεγάλοι φυσικοί ρήτορες ήταν ο **Θεμιστοκλής** και ο **Περικλής**:
προετοίμαζαν προσεκτικά τις αγορεύσεις τους, αλλά δεν τις έγραφαν, και κανένας
λόγος τους δεν σώθηκε όπως ακριβώς εκφωνήθηκε.

## Β΄. Η γέννηση της συστηματικής ρητορείας

Η φυσική ευγλωττία δεν αρκεί για να γίνει κανείς ρήτορας. Ο Πλάτων το λέει
στον *Φαῖδρο* (269d): αν έχεις τη **φύση**, θα γίνεις αξιόλογος ρήτορας
προσθέτοντας **ἐπιστήμην** (γνώση των κανόνων) και **μελέτην** (άσκηση).

Ο δρόμος από τη φύση στην τέχνη άνοιξε στη **Σικελία**, μετά το **466 π.Χ.**:
οι τύραννοι έπεσαν, ήρθαν δημοκρατικά πολιτεύματα, και ακολούθησαν πολλές
δίκες για περιουσίες που είχαν αρπάξει οι τύραννοι. Έτσι αναπτύχθηκε η
δικανική ρητορεία. Οι Συρακούσιοι **Κόραξ** και ο μαθητής του **Τισίας**
θεωρούνται οι πρώτοι δάσκαλοι της συστηματικής ρητορικής. Σε αυτούς
οφείλονται:

- η **διαίρεση του λόγου σε μέρη**·
- η χρήση των **εἰκότων**, των πιθανών λογικών επιχειρημάτων·
- το πρώτο εγχειρίδιο ρητορικής, η **«Τέχνη»**, που γράφτηκε πιθανότατα από
  τον Τισία.

Ο τίτλος λέει πολλά: η ρητορική παρουσιάζεται ως **τέχνη**, κάτι που αργότερα
θα αμφισβητήσει ο Πλάτων.

## Γ΄. Ρητορεία και σοφιστική

Από τα μέσα του 5ου αιώνα το κέντρο της ρητορικής είναι η **Αθήνα**: η
δημοκρατία με τις συνελεύσεις και τα δικαστήρια, οι πολυλογάδες Αθηναίοι και
το μέγεθος της πόλης, όπου ζούσαν και δίδασκαν οι **σοφιστές**, οι
περιπλανώμενοι δάσκαλοι της ανώτερης παιδείας. Ο **Πρωταγόρας** και ο
**Πρόδικος** δίδασκαν στοιχεία γραμματικής και τεχνικής του λόγου. Ο Πρωταγόρας
υποστήριζε ότι για κάθε ζήτημα υπάρχουν δύο αντίθετοι λόγοι εξίσου αληθινοί
(**δισσοὶ λόγοι**), και υποσχόταν «τὸν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν», να κάνει
πειστικό το αδύναμο επιχείρημα.

Ο πιο επιδραστικός ήταν ο **Γοργίας** από τους Λεοντίνους, που ήρθε στην
Αθήνα το **427 π.Χ.** Καλλιέργησε κυρίως την πολιτική και την επιδεικτική
ρητορεία, μελέτησε τον **καιρό** (την κατάλληλη για κάθε λόγο περίσταση) και
φόρτωσε τον λόγο με τα **γοργίεια σχήματα**: πάρισα, ομοιοτέλευτα,
παρηχήσεις, αντιθέσεις. Ο λόγος του έφτανε στα όρια της ποίησης, και κάποτε
κούραζε.

Η σύνδεση με τη σοφιστική έφερε την **κριτική του Πλάτωνα** (*Γοργίας*,
*Φαῖδρος*). Αφού οι σοφιστές αρνούνταν ότι υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, η
ρητορική, ως «**πειθοῦς δημιουργός**», δεν ζητά το αληθινό και το δίκαιο,
αλλά τα **εἰκότα**: ό,τι μοιάζει αληθινό και συμφέρει. Για τον Πλάτωνα δεν
είναι ούτε επιστήμη ούτε τέχνη, αλλά μια **εμπειρία**, ένα όργανο απάτης·
ο ρήτορας δεν έχει **ἐπιστήμην** αλλά μόνο **δόξαν**.

Του απάντησε ο **Ισοκράτης**: επέκρινε τα τεχνάσματα των επαγγελματιών, αλλά
υπερασπίστηκε την **παιδευτική αξία** της ρητορικής. Χωρίς να στηρίζεται σε
ακριβή επιστήμη, η διδασκαλία της πλάθει ανθρώπους της δράσης με γενική
καλλιέργεια· αυτή την αγωγή ο Ισοκράτης την ονόμαζε **«φιλοσοφίαν»**.

## Ε΄. Τα είδη του αττικού ρητορικού λόγου

«ἔστι δὲ τῆς ῥητορικῆς εἴδη τρία τὸν ἀριθμόν· τοσοῦτοι γὰρ καὶ οἱ ἀκροαταὶ
τῶν λόγων» (Αριστοτέλης, *Ῥητορική* 1358a): τρία είδη, όσοι και οι
ακροατές.

|                    | Συμβουλευτικός                                 | Δικανικός                                          | Επιδεικτικός (πανηγυρικός)           |
| ------------------ | ---------------------------------------------- | -------------------------------------------------- | ------------------------------------ |
| **Πού**            | Εκκλησία του δήμου                             | δικαστήρια                                         | γιορτές, συγκεντρώσεις, κηδείες      |
| **Για ποιο χρόνο** | μέλλον                                         | παρελθόν                                           | παρόν (με αναδρομές και προβλέψεις)  |
| **Σκοπός**         | προτροπή ή αποτροπή, για το συμφέρον της πόλης | κατηγορία ή απολογία, για την ενοχή ή την αθωότητα | έπαινος ή ψόγος, και επίδειξη τέχνης |
| **Κορυφαίος**      | Δημοσθένης                                     | Λυσίας                                             | Ισοκράτης                            |

**Η Εκκλησία του δήμου** αποφάσιζε για πόλεμο και ειρήνη, συμμαχίες, νόμους,
δημόσια οικονομικά. Λόγο και ψήφο είχαν όλοι οι γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες
(«ἐξ ἀμφοῖν γονέοιν») από είκοσι χρονών, εκτός αν τους είχαν αφαιρεθεί τα
πολιτικά δικαιώματα. Συνεδρίαζε κανονικά **σαράντα φορές τον χρόνο**, συνήθως
στην **Πνύκα**, και ψήφιζε με ανάταση του χεριού, τη **χειροτονία**. Ο ρήτορας
είχε ελευθερία λόγου, αλλά και ευθύνη: το όνομά του έμενε γραμμένο στο
ψήφισμα.

**Το κυριότερο δικαστήριο** ήταν η **Ἡλιαία**, δικαστήριο ενόρκων: 6.000
πολίτες άνω των τριάντα, με κλήρωση (οι 1.000 αναπληρωματικοί), που δίκαζαν σε
τμήματα των 201, 401, 501 και άνω. Ο μονός αριθμός απέκλειε την ισοψηφία· την
ώρα τη μετρούσε η **κλεψύδρα**, και η ψηφοφορία ήταν μυστική. Ο νόμος ήθελε
τον διάδικο να μιλά **ο ίδιος**· γι’ αυτό όποιος δεν μπορούσε να γράψει τον
λόγο του τον παράγγελνε, με αμοιβή, σε έναν **λογογράφο**, και τον αποστήθιζε.
Οι ηλιαστές δεν ήταν νομικοί, αλλά απλοί πολίτες· ο λογογράφος έπρεπε να ξέρει
τους νόμους και, εξίσου, την ψυχολογία τους.

**Ο επιδεικτικός λόγος** περιλαμβάνει και τους **επιταφίους**. Ο ρήτορας
επαινεί ή ψέγει πρόσωπα και πράξεις και επιδεικνύει την τέχνη του, χωρίς
αυτό να σημαίνει ότι δεν υπηρετεί και πολιτικούς σκοπούς· ο Αριστοτέλης τον
θεωρεί συγγενή με τον συμβουλευτικό.

## ΣΤ΄. Τα μέρη του ρητορικού λόγου

Ο Πλάτων ζητά κάθε λόγος να είναι σαν **ζωντανός οργανισμός**, με κεφάλι,
κορμό και πόδια που ταιριάζουν μεταξύ τους (*Φαῖδρος* 264c). Τα κύρια μέρη
είναι τέσσερα.

**1. Προοίμιον.** Η αρχή: ο ρήτορας κατατοπίζει σύντομα τον ακροατή και
προσπαθεί να κερδίσει την **εύνοια** και την **προσοχή** του (και να τον
κάνει να καταλάβει εύκολα, την **ευμάθεια**). Συνήθως ακολουθεί η
**πρόθεσις**, μια σύντομη έκθεση του θέματος.

**2. Διήγησις.** Η αφήγηση των γεγονότων. Δεν είναι ιστορική αφήγηση: ο
ρήτορας τονίζει ό,τι τον ευνοεί, μικραίνει ό,τι τον βλάπτει, και δεν
παραλείπει ένα ασήμαντο περιστατικό αν δείχνει το καλό του ήθος ή την κακία
του αντιπάλου. Ως ξεχωριστό μέρος υπάρχει κυρίως στους δικανικούς λόγους.

**3. Πίστις (απόδειξη).** Το ουσιαστικότερο μέρος, αφού η ρητορική είναι
«πειθοῦς δημιουργός». Οι αποδείξεις είναι δύο ειδών:

| Άτεχνες                                                  | Έντεχνες                                    |
| -------------------------------------------------------- | ------------------------------------------- |
| δεν τις επινοεί ο ρήτορας· είναι αντικειμενικά πειστήρια | τις επινοεί ο ίδιος ο ρήτορας               |
| νόμοι, μαρτυρίες, όρκοι, έγγραφα (συμβόλαια, διαθήκες)   | ενθυμήματα, παραδείγματα, γνώμες, ήθη, πάθη |

- **Ενθυμήματα**: σύντομοι συλλογισμοί, που στηρίζονται σε κοινά αποδεκτές
  απόψεις (**κοινοί τόποι**) και δίνουν συνήθως πιθανό συμπέρασμα. Η
  συντομία τους σέβεται τον ακροατή, που δεν θέλει να του εξηγούν τα
  αυτονόητα.
- **Παραδείγματα**: ιστορικά ή πλαστά· πείθουν με την αναλογία.
- **Γνώμες**: αποφθέγματα γενικού χαρακτήρα, που πείθουν όσο είναι αποδεκτά
  ή όσο κύρος έχει αυτός που τα είπε.
- **Ήθη**: η εικόνα του ρήτορα ως έντιμου ανθρώπου και πολίτη, η μείωση του
  αντιπάλου, η κολακεία του ακροατηρίου. Αυτή είναι η **ηθοποιία**.
- **Πάθη**: τα συναισθήματα που ξυπνά ο ρήτορας (οργή, φόβο, οίκτο, ντροπή,
  φθόνο), γιατί οι άνθρωποι αποφασίζουν πιο πολύ με το συναίσθημα. Αυτή είναι
  η **παθοποιία**.

**4. Ἐπίλογος.** Δύο σκοποί: η **ανάμνηση**, μια πολύ σύντομη ανακεφαλαίωση,
και η **παθοποιία**, που καταλήγει σε προτροπή ή αποτροπή. Σε πολύ σύντομο
λόγο ο επίλογος δεν είναι απαραίτητος.

> **Κλειδί**
>
> **Τρία είδη** (Αριστοτέλης): συμβουλευτικός (Εκκλησία, μέλλον, συμφέρον),
> δικανικός (δικαστήριο, παρελθόν, δίκαιο), επιδεικτικός (γιορτή, παρόν,
> έπαινος).
>
> **Τέσσερα μέρη**: προοίμιο (+ πρόθεση), διήγηση, πίστη, επίλογος.
>
> **Πίστεις**: άτεχνες (νόμοι, μάρτυρες, έγγραφα) και έντεχνες (ενθυμήματα,
> παραδείγματα, γνώμες, ήθη, πάθη).

## Οι λογογράφοι και ο Λυσίας

### Οι λογογράφοι

Η λογογραφία ξεκίνησε από τη Σικελία και άνθησε στην Αθήνα κυρίως τον **4ο
αιώνα**, για δύο λόγους: τις πάρα πολλές δίκες (από την Αττική αλλά και από
τις συμμαχικές πόλεις) και τα μεγάλα κέρδη. Πρώτος επαγγελματίας λογογράφος
αναφέρεται ο **Αντιφών**. Οι Αθηναίοι δεν εκτιμούσαν πολύ το επάγγελμα, εξαιτίας
των μέσων που χρησιμοποιούσαν μερικοί για να βρουν πελάτες. Η δουλειά ήθελε
γνώση του δικαίου, των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών, και κυρίως της
ανθρώπινης ψυχολογίας, για να ταιριάξει ο λόγος στον χαρακτήρα του πελάτη:
αυτή είναι η **ηθοποιία**.

### Ο βίος του Λυσία

| Χρόνος           | Γεγονός                                                                                                                                                                                                                             |
| ---------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| περίπου 445 π.Χ. | Γεννιέται στην Αθήνα, γιος του **Κεφάλου** από τις Συρακούσες. Αδέλφια του ο **Πολέμαρχος** και ο **Ευθύδημος**.                                                                                                                    |
|                  | Ο Κέφαλος, φίλος του Περικλή, ζει τριάντα χρόνια στην Αθήνα ως **μέτοικος**, με εργαστήριο ασπίδων. Στο σπίτι του διαδραματίζεται η *Πολιτεία* του Πλάτωνα.                                                                         |
| περίπου 430 π.Χ. | Μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Λυσίας (15 χρονών) πηγαίνει με τον Πολέμαρχο στους **Θουρίους**, αθηναϊκή αποικία στην Κάτω Ιταλία, και σπουδάζει ρητορική με τον **Τισία** και τον Νικία.                                        |
| 412/411 π.Χ.     | Μετά την καταστροφή στη Σικελία επικρατούν στους Θουρίους οι φιλολάκωνες· επιστρέφει στην Αθήνα. Ζει άνετα από το εργαστήριο ασπίδων στον Πειραιά.                                                                                  |
| 404 π.Χ.         | Οι **Τριάκοντα** θανατώνουν χωρίς δίκη τον Πολέμαρχο και δημεύουν την περιουσία. Ο Λυσίας δραπετεύει στα **Μέγαρα** και βοηθά τους δημοκρατικούς με χρήματα, μισθοφόρους και όπλα.                                                  |
| 403 π.Χ.         | Ο **Θρασύβουλος** προτείνει να του δοθεί η αθηναϊκή πολιτεία· ο **Αρχίνος** το καταγγέλλει ως παράνομο, γιατί ήταν **απροβούλευτο** (χωρίς προηγούμενη απόφαση της Βουλής), και το ψήφισμα ακυρώνεται. Ο Λυσίας μένει **ισοτελής**. |
| μετά το 403 π.Χ. | Αφού δεν μπορεί να πολιτευτεί, γίνεται **λογογράφος**. Από τους δικανικούς λόγους του, ο ίδιος εκφώνησε μόνο τον **Κατὰ Ἐρατοσθένους**, εναντίον ενός από τους Τριάκοντα, για τον θάνατο του αδελφού του.                           |
| μετά το 380 π.Χ. | Πεθαίνει στην Αθήνα, ο διασημότερος λογογράφος της εποχής του.                                                                                                                                                                      |

Ο **ισοτελής** ήταν μέτοικος με προνόμια: δεν πλήρωνε τον ειδικό φόρο των
μετοίκων (το **μετοίκιον**) ούτε χρειαζόταν προστάτη, πλήρωνε τους ίδιους
φόρους με τους πολίτες, αλλά **δεν είχε πολιτικά δικαιώματα**, δεν μπορούσε
να εκλέξει ούτε να εκλεγεί. Γι’ αυτό ο Λυσίας έγραφε λόγους που τους
εκφωνούσαν άλλοι.

### Το έργο και η αξία του

Στην αρχαιότητα κυκλοφορούσαν με το όνομά του **425** λόγοι· ο Διονύσιος ο
Αλικαρνασσεύς και ο Καικίλιος θεωρούσαν γνήσιους τους 233. Σήμερα ξέρουμε 172
τίτλους, και οι συλλογές έχουν **35** λόγους, από τους οποίους 23 ολόκληρους.
Ασχολήθηκε με όλα τα είδη: ελάχιστα με το συμβουλευτικό (σώζεται ένας λόγος,
για το πολίτευμα), περισσότερο με το επιδεικτικό (*Ἐπιτάφιος*, *Ὀλυμπιακός*)
και κατεξοχήν με το **δικανικό**. Ο *Ἐρωτικός* σώθηκε μέσα στον *Φαῖδρο* του
Πλάτωνα.

Η αξία του έργου είναι:

- **ιστορική**: πληροφορίες για την Αθήνα από το τέλος του Πελοποννησιακού ως
  τον Κορινθιακό πόλεμο (404–393 π.Χ.), ιδίως για τους Τριάκοντα· αξιόπιστες,
  συμπληρώνουν τον Ξενοφώντα, τον Αριστοτέλη και τον Διόδωρο·
- **κοινωνική και νομική**: η ιδιωτική ζωή, η οικονομία, το αττικό δίκαιο·
- **αισθητική**: σύντομα και ποικίλα προοίμια, σαφής και φυσική διήγηση,
  πειστική απόδειξη, επίλογος με μέτρο.

Πάνω απ’ όλα, η **ηθοποιία**, που ο Διονύσιος την ονομάζει «εὐπρεπεστάτην
ἀρετήν»: ο λόγος μοιάζει να τον έγραψε ο ίδιος ο πελάτης, όχι ένας
επαγγελματίας. Το **ύφος** του είναι απλό, καθαρό και ακριβές (ο Λυσίας
χαρακτηρίστηκε «τῆς Ἀττικῆς γλώττης ἄριστος κανών»), με **βραχυλογία**, και
όλα μαζί δίνουν τη μεγαλύτερη αρετή του, τη **χάριν**.

> **Κλειδί**
>
> **Ηθοποιία** είναι η τέχνη να ταιριάζει ο λογογράφος τον λόγο στον χαρακτήρα,
> την ηλικία και την κοινωνική θέση του πελάτη του, ώστε ο λόγος να μοιάζει
> δικός του. Είναι το κύριο γνώρισμα του Λυσία.

## Ο λόγος Υπέρ Μαντιθέου

### Η δοκιμασία

Κάθε Αθηναίος που εκλεγόταν ή κληρωνόταν σε αξίωμα περνούσε, πριν ορκιστεί,
από μια υποχρεωτική εξέταση, τη **δοκιμασία**: ελεγχόταν αν πληρούσε τις
νόμιμες προϋποθέσεις και αν ήταν άξιος για το αξίωμα. Για τους βουλευτές και
τους εννέα άρχοντες γινόταν στη **Βουλή**· αργότερα, όποιον απέρριπτε η Βουλή
μπορούσε να προσφύγει στην **Ηλιαία**. Η διαδικασία είχε τέσσερα στάδια:

1. **ερωτήσεις** της απερχόμενης Βουλής: για την καταγωγή (αν είναι Αθηναίος
   πολίτης), τη στάση του προς τους θεούς, τους γονείς και τους τάφους τους,
   την πόλη (στρατιωτική θητεία, φόροι)·
2. **μάρτυρες** που επιβεβαίωναν τις απαντήσεις·
3. **κατηγορία** από όποιον ήθελε, και **απολογία**·
4. **απόφαση** της Βουλής: έγκριση ή απόρριψη.

Η **Βουλή των Πεντακοσίων** είχε πενήντα μέλη από κάθε φυλή, με κλήρωση από
τους δήμους, πολίτες άνω των τριάντα.

### Η υπόθεση

Ο **Μαντίθεος**, από τον δήμο **Θορικού** της Ακαμαντίδος φυλής, κληρώθηκε
βουλευτής. Στη δοκιμασία ένας Αθηναίος τον κατηγόρησε ότι ήταν **ιππέας επί
των Τριάκοντα**, γιατί το όνομά του ήταν γραμμένο στο **σανίδιο**, τον
κατάλογο των ιππέων εκείνης της εποχής. Ο κατήγορος υπολόγιζε στο μίσος των
δημοκρατικών για τους Τριάκοντα. Ο Μαντίθεος δεν αρνείται ότι το όνομά του
ήταν γραμμένο· υποστηρίζει ότι αυτό δεν αποδεικνύει τίποτα, γιατί:

- το σανίδιο ήταν εκτεθειμένο, και ο καθένας μπορούσε να σβήσει ή να γράψει
  ένα όνομα·
- δεν επέστρεψε ποτέ την **κατάσταση**, το επίδομα που έπαιρναν οι ιππείς από
  το δημόσιο·
- την εποχή των Τριάκοντα δεν ήταν καν στην Αθήνα.

Ύστερα μιλά για **όλη του τη ζωή** και εμφανίζεται τίμιος αδελφός, κόσμιος
νέος, γενναίος στρατιώτης, χρηστός πολίτης. Ο λόγος θεωρείται από τους
καλύτερους του Λυσία για την ηθοποιία του. Εκφωνήθηκε μεταξύ **392 και 389
π.Χ.**: αναφέρει την εκστρατεία στην Κόρινθο (394) και τον Θρασύβουλο ως ζωντανό
(σκοτώθηκε το 389). Το αποτέλεσμα δεν το ξέρουμε.

### Η δομή του λόγου

| Μέρος              | Παράγραφοι | Περιεχόμενο                                                             |
| ------------------ | ---------- | ----------------------------------------------------------------------- |
| Προοίμιο           | 1–3        | η αυτοπεποίθηση του Μαντιθέου· η πρόθεση (η κατηγορία)                  |
| Διήγηση – Απόδειξη | 4–8        | η αναίρεση της κατηγορίας                                               |
|                    | 9–13       | ο ιδιωτικός (10) και ο δημόσιος βίος (11–12)· η στρατιωτική θητεία (13) |
|                    | 14–17      | η στρατιωτική θητεία (εκτός ύλης)                                       |
|                    | 18–19      | το κριτήριο για να κρίνεις έναν πολίτη                                  |
| Επίλογος           | 20–21      | η πρώτη δημηγορία του και η φιλοτιμία του                               |

Σε αυτόν τον λόγο η διήγηση **λειτουργεί και ως απόδειξη**: τα γεγονότα που
αφηγείται ο Μαντίθεος είναι τα ίδια τα επιχειρήματά του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί υπήρχαν λογογράφοι στην Αθήνα και ποια ικανότητα ήταν απαραίτητη για να πετύχουν.

1. **Η αιτία.** Ο αθηναϊκός νόμος ήθελε κάθε διάδικο να υπερασπίζεται **ο
   ίδιος** την υπόθεσή του, χωρίς συνήγορο. Όσοι δεν μπορούσαν να γράψουν
   πειστικό λόγο τον παράγγελναν, με αμοιβή, σε έναν επαγγελματία, τον
   **λογογράφο**, και τον αποστήθιζαν. Οι δίκες ήταν πολλές και η αμοιβή μεγάλη,
   γι’ αυτό το επάγγελμα άνθησε τον 4ο αιώνα.
2. **Η ικανότητα.** Οι δικαστές της Ηλιαίας ήταν απλοί πολίτες, χωρίς νομική
   πείρα. Ο λογογράφος έπρεπε να ξέρει τους νόμους, αλλά και την ψυχολογία των
   δικαστών και του πελάτη του. Έπρεπε, κυρίως, να γράψει έναν λόγο που να
   ταιριάζει στον χαρακτήρα, στην ηλικία και στη θέση του ομιλητή, ώστε να
   πιστέψουν οι δικαστές ότι μιλά ο ίδιος. Αυτή η ικανότητα λέγεται
   **ηθοποιία**, και σε αυτήν ξεχώρισε ο Λυσίας.

### Παράδειγμα 2: Σε ποιο είδος ρητορικού λόγου ανήκει ο Υπέρ Μαντιθέου; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με τα κριτήρια του Αριστοτέλη.

1. **Το είδος.** Ο λόγος είναι **δικανικός**, και μάλιστα **απολογία**: ο
   Μαντίθεος απαντά σε μια κατηγορία.
2. **Τα κριτήρια.** Ο ακροατής είναι ένα σώμα που **κρίνει**: η Βουλή, που
   αποφασίζει αν θα εγκρίνει την εκλογή του. Ο χρόνος είναι το **παρελθόν**:
   συζητιέται τι έκανε ο Μαντίθεος την εποχή των Τριάκοντα και σε όλη του τη
   ζωή. Ο σκοπός είναι να αποδειχθεί η **αθωότητά** του, ότι η κατηγορία δεν
   στέκει.
3. **Μια διαφορά από μια συνηθισμένη δίκη.** Επειδή είναι δοκιμασία, ο
   Μαντίθεος δεν απαντά μόνο στην κατηγορία, αλλά λογοδοτεί για όλο τον βίο του.
   Γι’ αυτό ο λόγος έχει και **έπαινο** του ομιλητή, κάτι που τον φέρνει κοντά
   στον επιδεικτικό λόγο, χωρίς να αλλάζει το είδος του.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Λογογράφος, όχι συνήγορος.** Ο Λυσίας δεν μιλούσε στο δικαστήριο για τους
>   πελάτες του· έγραφε τον λόγο και τον εκφωνούσαν εκείνοι. Από τους δικανικούς,
>   μόνο τον *Κατὰ Ἐρατοσθένους* τον εκφώνησε ο ίδιος.
> - **Ισοτελής, όχι πολίτης.** Το ψήφισμα του Θρασυβούλου ακυρώθηκε· ο Λυσίας
>   έμεινε μέτοικος με προνόμια, χωρίς πολιτικά δικαιώματα.
> - **Ηθοποιία ≠ υποκριτική.** Η λέξη εδώ δεν σημαίνει «παίζω θέατρο», αλλά
>   «πλάθω ήθος»: ζωγραφίζω με τον λόγο τον χαρακτήρα του ομιλητή.
> - **Εἰκότα**: τα πιθανά, τα αληθοφανή επιχειρήματα· όχι «εικόνες».

> **Θυμήσου**
>
> - Φυσική ρητορεία στον Όμηρο· συστηματική στη Σικελία (Κόραξ, Τισίας, μετά το
>   466 π.Χ.)· στην Αθήνα με τους σοφιστές και τον Γοργία (427 π.Χ.)· κριτική του
>   Πλάτωνα, απάντηση του Ισοκράτη.
> - Τρία είδη λόγου, τέσσερα μέρη, έντεχνες και άτεχνες πίστεις.
> - Λυσίας: μέτοικος, ισοτελής, λογογράφος, μάστορας της ηθοποιίας και της
>   χάριτος.
> - Μαντίθεος: δοκιμασία στη Βουλή· κατηγορία ότι ήταν ιππέας επί των Τριάκοντα.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί γεννήθηκε η συστηματική ρητορική στη Σικελία μετά το 466 π.Χ.;
   - Γιατί εκεί δίδασκαν ο Πρωταγόρας και ο Πρόδικος
   - Γιατί οι τύραννοι οργάνωσαν αγώνες λόγου στις γιορτές τους
   - Γιατί μετά την πτώση των τυράννων έγιναν πολλές δίκες για περιουσίες
   - Γιατί οι Σικελιώτες έπρεπε να μιλούν στην Εκκλησία της Αθήνας για τις συμμαχίες τους
2. Τι είναι τα «εἰκότα», που χρησιμοποίησαν πρώτοι ο Κόραξ και ο Τισίας;
   - Τα πιθανά, αληθοφανή λογικά επιχειρήματα
   - Οι εικόνες και οι μεταφορές του ποιητικού λόγου
   - Οι μαρτυρίες και τα έγγραφα μιας δίκης
   - Τα γοργίεια σχήματα, όπως τα πάρισα
3. Γιατί ο Πλάτων αρνείται να ονομάσει τη ρητορική τέχνη ή επιστήμη;
   - Γιατί τη διδάσκουν ξένοι σοφιστές, όχι Αθηναίοι
   - Γιατί ο ρήτορας δεν έχει γνώση, αλλά μόνο γνώμη (δόξαν)
   - Γιατί δεν έχει κανόνες που να μπορούν να γραφτούν σε εγχειρίδιο
   - Γιατί δεν χρειάζεται καθόλου φυσικό ταλέντο
4. Ένας ρήτορας προτείνει στην Εκκλησία του δήμου να μη συμμαχήσει η πόλη με τη Σπάρτη. Τι είδους λόγο εκφωνεί;
   - Δικανικό, γιατί κατηγορεί τους Σπαρτιάτες
   - Επιδεικτικό, γιατί ψέγει μια πόλη
   - Επιτάφιο, γιατί μιλά για πόλεμο
   - Συμβουλευτικό
5. Ποια από τις παρακάτω είναι άτεχνη πίστη (απόδειξη);
   - Ένα ενθύμημα
   - Η κατάθεση ενός μάρτυρα
   - Η καλή εικόνα του ρήτορα
   - Ένα ιστορικό παράδειγμα
6. Γιατί ο Λυσίας δεν μπορούσε να πάρει ενεργό μέρος στην πολιτική ζωή της Αθήνας;
   - Γιατί είχε καταδικαστεί από τους Τριάκοντα
   - Γιατί ζούσε μόνιμα στους Θουρίους
   - Γιατί ήταν ισοτελής, όχι Αθηναίος πολίτης
   - Γιατί οι λογογράφοι απαγορευόταν να μιλούν στην Εκκλησία
7. Τι είναι η ηθοποιία στην τέχνη του Λυσία;
   - Η απαγγελία του λόγου με κινήσεις και φωνή ηθοποιού
   - Η ηθική διδασκαλία που κλείνει κάθε λόγο
   - Η προσαρμογή του λόγου στον χαρακτήρα του πελάτη
   - Η χρήση γοργίειων σχημάτων για να συγκινηθούν οι δικαστές
8. Ποια είναι η κατηγορία εναντίον του Μαντιθέου στη δοκιμασία του;
   - Ότι λιποτάκτησε στη μάχη της Αλιάρτου
   - Ότι δεν ήταν γνήσιος Αθηναίος πολίτης
   - Ότι σπατάλησε την πατρική περιουσία
   - Ότι ήταν ιππέας επί των Τριάκοντα

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα κύρια μέρη του ρητορικού λόγου, με τη σειρά;
2. Εξήγησε τι πρόσφερε ο Γοργίας στη ρητορική και γιατί η σύνδεση της ρητορικής με τη σοφιστική προκάλεσε την κριτική του Πλάτωνα.
3. Διάβασε ξανά την εισαγωγή στον Υπέρ Μαντιθέου και απάντησε.
   α) Μπροστά σε ποιο σώμα δοκιμάζεται ο Μαντίθεος;
   β) Ποιο αξίωμα θέλει να αναλάβει, και πώς το απέκτησε;
   γ) Ποιο έγγραφο χρησιμοποιεί ο κατήγορος ως απόδειξη;
   δ) Μεταξύ ποιων ετών εκφωνήθηκε ο λόγος;
4. Η δοκιμασία εξέταζε όχι μόνο αν ο υποψήφιος πληρούσε τους τυπικούς όρους, αλλά και αν ήταν άξιος για το αξίωμα. Κρίνε αν ένας τέτοιος έλεγχος του ήθους είναι χρήσιμος για τη δημοκρατία, και ποιους κινδύνους κρύβει.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek-or/rhetoric-lysias
