# Υπέρ Μαντιθέου 18–21: ο επίλογος

> Η φιλοτιμία του νέου που θέλει να μιλήσει στην εκκλησία, και η τελική έκκληση.

Αρχαία Ελληνικά Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek-or/mantitheus-18-21

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά τις §18–21 του Υπέρ Μαντιθέου.
- Να εξηγείς το κριτήριο με το οποίο, κατά τον Μαντίθεο, πρέπει να κρίνεται ένας πολίτης: τα έργα, όχι η όψη.
- Να αναγνωρίζεις τις κατηγορηματικές και εναντιωματικές μετοχές, τον β΄ όρο σύγκρισης, τη δυνητική ευκτική και τα φωνητικά πάθη του κειμένου.
- Να δείχνεις πώς ο επίλογος δικαιολογεί τη φιλοτιμία του Μαντιθέου και κερδίζει τους βουλευτές με έπαινο και ρητορικές ερωτήσεις.

## Το πλαίσιο

Οι §14–17 είναι **εκτός εξεταστέας ύλης**: εκεί ο Μαντίθεος διηγείται πώς
βοήθησε με χρήματα φτωχούς συνδημότες του πριν από την εκστρατεία και πώς
πολέμησε στην πρώτη γραμμή στην Κόρινθο (394 π.Χ.), όταν οι άλλοι απέφευγαν
τον κίνδυνο.

Στις §18–19 κλείνει την απολογία για τη στρατιωτική του θητεία με ένα
**γενικό κριτήριο**: πώς πρέπει να κρίνει η πόλη έναν πολίτη. Στις §20–21, τον
**επίλογο**, απαντά σε μια τελευταία μομφή: ότι, πολύ νέος ακόμη, τόλμησε να
μιλήσει στην Εκκλησία του δήμου. Δύο στοιχεία του σχολικού βιβλίου θα σε
βοηθήσουν:

- πολλοί αριστοκρατικοί νέοι, όπως ο Μαντίθεος, άφηναν **μακριά μαλλιά**, όπως
  οι Σπαρτιάτες. Οι περισσότεροι Αθηναίοι τα είχαν κοντά, και οι δημοκρατικοί
  έβλεπαν τη συνήθεια με καχυποψία·
- κάποτε μιλούσαν πρώτοι στην Εκκλησία οι μεγαλύτεροι. Το προνόμιο είχε
  καταργηθεί από καιρό, αλλά οι νέοι, από ευγένεια, απέφευγαν να πάρουν πρώτοι
  τον λόγο.

## Το κείμενο

> **18** Τῶν τοίνυν ἄλλων στρατειῶν καὶ φρουρῶν οὐδεμιᾶς ἀπελείφθην πώποτε,
> ἀλλὰ πάντα τὸν χρόνον διατετέλεκα μετὰ τῶν πρώτων μὲν τὰς ἐξόδους ποιούμενος,
> μετὰ τῶν τελευταίων δὲ ἀναχωρῶν. καίτοι χρὴ τοὺς φιλοτίμως καὶ κοσμίως
> πολιτευομένους ἐκ τῶν τοιούτων σκοπεῖν, ἀλλ᾽ οὐκ εἴ τις κομᾷ, διὰ τοῦτο
> μισεῖν· τὰ μὲν γὰρ τοιαῦτα ἐπιτηδεύματα οὔτε τοὺς ἰδιώτας οὔτε τὸ κοινὸν τῆς
> πόλεως βλάπτει, ἐκ δὲ τῶν κινδυνεύειν ἐθελόντων πρὸς τοὺς πολεμίους ἅπαντες
> ὑμεῖς ὠφελεῖσθε.
>
> **19** ὥστε οὐκ ἄξιον ἀπ᾽ ὄψεως, ὦ βουλή, οὔτε φιλεῖν οὔτε μισεῖν οὐδένα,
> ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἔργων σκοπεῖν· πολλοὶ μὲν γὰρ μικρὸν διαλεγόμενοι καὶ κοσμίως
> ἀμπεχόμενοι μεγάλων κακῶν αἴτιοι γεγόνασιν, ἕτεροι δὲ τῶν τοιούτων
> ἀμελοῦντες πολλὰ κἀγαθὰ ὑμᾶς εἰσιν εἰργασμένοι.
>
> **20** Ἤδη δέ τινων ᾐσθόμην, ὦ βουλή, καὶ διὰ ταῦτα ἀχθομένων μοι, ὅτι
> νεώτερος ὢν ἐπεχείρησα λέγειν ἐν τῷ δήμῳ. ἐγὼ δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἠναγκάσθην
> ὑπὲρ τῶν ἐμαυτοῦ πραγμάτων δημηγορῆσαι, ἔπειτα μέντοι καὶ ἐμαυτῷ δοκῶ
> φιλοτιμότερον διατεθῆναι τοῦ δέοντος, ἅμα μὲν τῶν προγόνων ἐνθυμούμενος, ὅτι
> οὐδὲν πέπαυνται τὰ τῆς πόλεως πράττοντες,
>
> **21** ἅμα δὲ ὑμᾶς ὁρῶν (τὰ γὰρ ἀληθῆ χρὴ λέγειν) τοὺς τοιούτους μόνους
> <τινὸς> ἀξίους νομίζοντας εἶναι, ὥστε ὁρῶν ὑμᾶς ταύτην τὴν γνώμην
> ἔχοντας τίς οὐκ ἂν ἐπαρθείη πράττειν καὶ λέγειν ὑπὲρ τῆς πόλεως; ἔτι δὲ τί
> ἂν τοῖς τοιούτοις ἄχθοισθε; οὐ γὰρ ἕτεροι περὶ αὐτῶν κριταί εἰσιν, ἀλλ᾽
> ὑμεῖς.
>
> Λυσίας, *Ὑπὲρ Μαντιθέου* (XVI) 18–21

Οι γωνίες στο «<τινὸς>» σημαίνουν ότι η λέξη λείπει από τα χειρόγραφα
και την πρόσθεσε ο εκδότης.

## Η μετάφραση

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                 | Μετάφραση                                                                                                                                       |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Τῶν τοίνυν ἄλλων στρατειῶν καὶ φρουρῶν οὐδεμιᾶς ἀπελείφθην πώποτε,                                             | Από τις άλλες λοιπόν εκστρατείες και φρουρές δεν έλειψα ποτέ από καμία,                                                                         |
| ἀλλὰ πάντα τὸν χρόνον διατετέλεκα μετὰ τῶν πρώτων μὲν τὰς ἐξόδους ποιούμενος, μετὰ τῶν τελευταίων δὲ ἀναχωρῶν. | αλλά σε όλο αυτό το διάστημα εξακολουθώ να βγαίνω σε εκστρατεία με τους πρώτους και να αποχωρώ με τους τελευταίους.                             |
| καίτοι χρὴ τοὺς φιλοτίμως καὶ κοσμίως πολιτευομένους ἐκ τῶν τοιούτων σκοπεῖν,                                  | Και βέβαια, όσους πολιτεύονται με φιλοτιμία και κοσμιότητα πρέπει να τους κρίνει κανείς από τέτοια πράγματα,                                    |
| ἀλλ᾽ οὐκ εἴ τις κομᾷ, διὰ τοῦτο μισεῖν·                                                                        | και όχι, αν κάποιος αφήνει μακριά μαλλιά, να τον μισεί γι’ αυτό·                                                                                |
| τὰ μὲν γὰρ τοιαῦτα ἐπιτηδεύματα οὔτε τοὺς ἰδιώτας οὔτε τὸ κοινὸν τῆς πόλεως βλάπτει,                           | γιατί τέτοιες συνήθειες δεν βλάπτουν ούτε τους ιδιώτες ούτε το κοινό συμφέρον της πόλης,                                                        |
| ἐκ δὲ τῶν κινδυνεύειν ἐθελόντων πρὸς τοὺς πολεμίους ἅπαντες ὑμεῖς ὠφελεῖσθε.                                   | ενώ από όσους είναι πρόθυμοι να κινδυνεύουν απέναντι στους εχθρούς ωφελείστε όλοι εσείς.                                                        |
| ὥστε οὐκ ἄξιον ἀπ᾽ ὄψεως, ὦ βουλή, οὔτε φιλεῖν οὔτε μισεῖν οὐδένα, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἔργων σκοπεῖν·                  | Επομένως, βουλευτές, δεν είναι σωστό ούτε να αγαπάς ούτε να μισείς κανέναν από την εξωτερική του εμφάνιση, αλλά να τον κρίνεις από τα έργα του· |
| πολλοὶ μὲν γὰρ μικρὸν διαλεγόμενοι καὶ κοσμίως ἀμπεχόμενοι μεγάλων κακῶν αἴτιοι γεγόνασιν,                     | γιατί πολλοί, αν και μιλούν χαμηλόφωνα και ντύνονται σεμνά, έχουν γίνει αίτιοι μεγάλων κακών,                                                   |
| ἕτεροι δὲ τῶν τοιούτων ἀμελοῦντες πολλὰ κἀγαθὰ ὑμᾶς εἰσιν εἰργασμένοι.                                         | ενώ άλλοι, αν και δεν νοιάζονται για τέτοια πράγματα, σας έχουν κάνει πολλά καλά.                                                               |
| Ἤδη δέ τινων ᾐσθόμην, ὦ βουλή, καὶ διὰ ταῦτα ἀχθομένων μοι,                                                    | Έχω καταλάβει ήδη, βουλευτές, ότι μερικοί είναι δυσαρεστημένοι μαζί μου και για τον λόγο ότι,                                                   |
| ὅτι νεώτερος ὢν ἐπεχείρησα λέγειν ἐν τῷ δήμῳ.                                                                  | αν και ήμουν πολύ νέος, επιχείρησα να μιλήσω στην Εκκλησία του δήμου.                                                                           |
| ἐγὼ δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἠναγκάσθην ὑπὲρ τῶν ἐμαυτοῦ πραγμάτων δημηγορῆσαι,                                        | Εγώ όμως την πρώτη φορά αναγκάστηκα να μιλήσω στον δήμο για τις δικές μου υποθέσεις,                                                            |
| ἔπειτα μέντοι καὶ ἐμαυτῷ δοκῶ φιλοτιμότερον διατεθῆναι τοῦ δέοντος,                                            | έπειτα όμως, το παραδέχομαι, έγινα πιο φιλόδοξος από όσο έπρεπε,                                                                                |
| ἅμα μὲν τῶν προγόνων ἐνθυμούμενος, ὅτι οὐδὲν πέπαυνται τὰ τῆς πόλεως πράττοντες,                               | αφενός επειδή σκεφτόμουν τους προγόνους μου, ότι ποτέ δεν έπαψαν να ασχολούνται με τα πράγματα της πόλης,                                       |
| ἅμα δὲ ὑμᾶς ὁρῶν (τὰ γὰρ ἀληθῆ χρὴ λέγειν) τοὺς τοιούτους μόνους <τινὸς> ἀξίους νομίζοντας εἶναι,              | αφετέρου επειδή έβλεπα (γιατί πρέπει να λέμε την αλήθεια) ότι εσείς μόνο τέτοιους ανθρώπους θεωρείτε ότι αξίζουν κάτι,                          |
| ὥστε ὁρῶν ὑμᾶς ταύτην τὴν γνώμην ἔχοντας τίς οὐκ ἂν ἐπαρθείη πράττειν καὶ λέγειν ὑπὲρ τῆς πόλεως;              | ώστε, βλέποντας ότι εσείς έχετε αυτή τη γνώμη, ποιος δεν θα παρακινούνταν να δρα και να μιλά για το καλό της πόλης;                             |
| ἔτι δὲ τί ἂν τοῖς τοιούτοις ἄχθοισθε;                                                                          | Και ακόμη, γιατί να δυσαρεστείστε με τέτοιους ανθρώπους;                                                                                        |
| οὐ γὰρ ἕτεροι περὶ αὐτῶν κριταί εἰσιν, ἀλλ᾽ ὑμεῖς.                                                             | Γιατί δεν είναι άλλοι οι κριτές τους, αλλά εσείς.                                                                                               |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                      | Σημασία στο κείμενο                          |
| ------------------------- | -------------------------------------------- |
| ἡ στρατεία                | η εκστρατεία                                 |
| ἡ φρουρά                  | η φύλαξη των φρουρίων της Αττικής            |
| ἀπολείπομαί τινος         | λείπω από κάτι, μένω πίσω                    |
| διατελέω, -ῶ + μετοχή     | εξακολουθώ να…                               |
| ποιοῦμαι ἐξόδους          | βγαίνω σε εκστρατεία                         |
| φιλοτίμως                 | με φιλοτιμία, με φιλοδοξία                   |
| κομάω, -ῶ                 | αφήνω μακριά μαλλιά                          |
| τὸ ἐπιτήδευμα             | η συνήθεια, ο τρόπος ζωής                    |
| τὸ κοινὸν τῆς πόλεως      | το δημόσιο, το κοινό συμφέρον                |
| ἀπ᾽ ὄψεως                 | από την εξωτερική εμφάνιση                   |
| μικρὸν διαλέγομαι         | μιλώ χαμηλόφωνα                              |
| ἀμπέχομαι                 | ντύνομαι                                     |
| ἐργάζομαί τινά τι         | κάνω σε κάποιον κάτι                         |
| αἰσθάνομαί τινος + μετοχή | καταλαβαίνω, αντιλαμβάνομαι για κάποιον ότι… |
| ἄχθομαί τινι              | είμαι δυσαρεστημένος με κάποιον              |
| δημηγορέω, -ῶ             | μιλώ στην Εκκλησία του δήμου                 |
| φιλοτιμότερον διατίθεμαι  | γίνομαι πιο φιλόδοξος                        |
| τὸ δέον                   | το πρέπον, ό,τι πρέπει                       |
| ἐνθυμέομαι, -οῦμαί τινος  | σκέφτομαι, έχω στον νου μου                  |
| ἅμα μὲν … ἅμα δέ          | αφενός … αφετέρου                            |
| τὰ τῆς πόλεως πράττω      | ασχολούμαι με τα δημόσια πράγματα            |
| ἐπαίρομαι                 | παρακινούμαι, ενθαρρύνομαι                   |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου        | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής       |
| ------------------------ | ----------------------------------------- |
| στρατειῶν (στρατεία)     | στρατός, στρατηγός, στράτευμα, στρατόπεδο |
| ἀπελείφθην (ἀπολείπομαι) | λείπω, λείψανο, έλλειψη, λοιπός           |
| κομᾷ (κομάω)             | κόμη, κομμωτής, κομήτης                   |
| ὄψεως (ὄψις)             | όψη, οπτικός, πρόσωπο, μυωπία             |
| ἀμελοῦντες (ἀμελέω)      | αμέλεια, αμελής, επιμέλεια, μεταμέλεια    |
| ᾐσθόμην (αἰσθάνομαι)     | αίσθηση, αισθητικός, αναισθησία           |
| δημηγορῆσαι (δημηγορέω)  | δημηγορία, δημαγωγός, αγορά, αγόρευση     |

Πρόσεξε το **κομήτης**: ο αστέρας «με τα μαλλιά», από την ουρά του. Η
**απουσία** μοιάζει με το *ἀπολείπομαι* στο νόημα, αλλά όχι στη ρίζα: βγαίνει
από το *ἄπειμι* (*εἰμί*).

## Η γλώσσα του κειμένου

### Μετοχές

- *διατετέλεκα … ποιούμενος, … ἀναχωρῶν*: **κατηγορηματικές** από το
  *διατετέλεκα*.
- *τοὺς … πολιτευομένους*, *τῶν κινδυνεύειν ἐθελόντων*: **επιθετικές** ως
  ουσιαστικά.
- *διαλεγόμενοι*, *ἀμπεχόμενοι*, *ἀμελοῦντες*: **εναντιωματικές**,
  συνημμένες στα *πολλοί* και *ἕτεροι*· η αντίθεση «φαίνονται κόσμιοι – κάνουν
  κακό» είναι όλο το νόημα.
- *τινων … ἀχθομένων*: **κατηγορηματική** από το *ᾐσθόμην*, **συνημμένη** στο
  *τινων*, που είναι αντικείμενο (*αἰσθάνομαί τινος*). Δεν είναι γενική
  απόλυτη.
- *νεώτερος ὤν*: επιρρηματική, **εναντιωματική** («αν και ήμουν νέος»).
  Το *νεώτερος* είναι **απόλυτος συγκριτικός**: «πολύ νέος», χωρίς β΄ όρο.
- *ἐνθυμούμενος*, *ὁρῶν* (της §20–21): **αιτιολογικές**, συνημμένες στο
  υποκείμενο.
- *πέπαυνται … πράττοντες*, *ὁρῶν … νομίζοντας*, *ὁρῶν … ἔχοντας*:
  **κατηγορηματικές**.

### Απαρέμφατα, σύγκριση, προτάσεις

- *χρὴ … σκοπεῖν*, *μισεῖν*· *οὐκ ἄξιον (ἐστί) … φιλεῖν, μισεῖν, σκοπεῖν*:
  απρόσωπη σύνταξη, τα απαρέμφατα είναι **υποκείμενα**.
- *ἠναγκάσθην … δημηγορῆσαι*: τελικό απαρέμφατο. *ἐμαυτῷ δοκῶ … διατεθῆναι*:
  ειδικό απαρέμφατο, **ταυτοπροσωπία**· *ἐμαυτῷ* δοτική του κρίνοντος
  προσώπου.
- *φιλοτιμότερον τοῦ δέοντος*: επίρρημα συγκριτικού βαθμού με **β΄ όρο
  σύγκρισης** σε γενική (*τοῦ δέοντος*).
- *ὅτι … ἐπεχείρησα*: **αιτιολογική**, επεξήγηση στο *διὰ ταῦτα*· εξαρτάται
  από ρήμα ψυχικού πάθους (*ἀχθομένων*).
- *τῶν προγόνων … ὅτι οὐδὲν πέπαυνται*: **σχήμα πρόληψης**: το υποκείμενο της
  ειδικής πρότασης (*οἱ πρόγονοι*) μπαίνει πριν από αυτήν, ως αντικείμενο του
  *ἐνθυμούμενος*.
- *τοὺς τοιούτους … ἀξίους … εἶναι*: ειδικό απαρέμφατο, *ἀξίους*
  κατηγορούμενο, *τινός* γενική της αξίας.
- *εἴ τις κομᾷ*: υποθετική πρόταση του **πραγματικού** (ανοιχτή υπόθεση): *εἰ* + οριστική.
- *ὥστε … τίς οὐκ ἂν ἐπαρθείη;* και *τί ἂν … ἄχθοισθε;*: το *ὥστε* είναι
  **παρατακτικό**· ακολουθούν **ευθείες ερωτήσεις** με **δυνητική ευκτική**.
  Είναι **ρητορικές ερωτήσεις**: η πρώτη ισοδυναμεί με «όλοι θα
  παρακινούνταν», η δεύτερη με «δεν έχετε λόγο να δυσαρεστείστε».
- *τὰ γὰρ ἀληθῆ χρὴ λέγειν*: παρενθετική πρόταση.

### Δίπτωτο ρήμα και φωνητικά πάθη

- *πολλὰ κἀγαθὰ ὑμᾶς εἰσιν εἰργασμένοι*: το *ἐργάζομαί τινά τι* παίρνει δύο
  αιτιατικές: άμεσο αντικείμενο το πρόσωπο (*ὑμᾶς*), έμμεσο το πράγμα (*πολλὰ
  κἀγαθά*). Το *εἰσιν εἰργασμένοι* είναι **περιφραστικός** παρακείμενος.
- *ἀπ᾽ ὄψεως* (= *ἀπὸ ὄψεως*): **έκθλιψη**, χάνεται το τελικό φωνήεν πριν από
  φωνήεν.
- *κἀγαθά* (= *καὶ ἀγαθά*): **κράση**, δύο λέξεις ενώνονται σε μία, με
  κορωνίδα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την §19, δεύτερη ημιπερίοδο*

## Ερμηνεία

### Πρώτος στην έξοδο, τελευταίος στην επιστροφή

Η §18 συνοψίζει όλη τη στρατιωτική του θητεία με μια ζωηρή **αντίθεση**:
*μετὰ τῶν πρώτων μὲν τὰς ἐξόδους ποιούμενος, μετὰ τῶν τελευταίων δὲ
ἀναχωρῶν*. Ο πρώτος που βγαίνει και ο τελευταίος που γυρίζει είναι εκείνος που
κινδυνεύει περισσότερο. Ο παρακείμενος *διατετέλεκα* δείχνει ότι αυτό δεν
έγινε μία φορά: είναι η σταθερή του στάση ως σήμερα.

### Τα έργα, όχι η όψη

Από το παράδειγμά του ο Μαντίθεος βγάζει ένα **κριτήριο**: τον πολίτη τον
κρίνεις από τέτοια έργα, όχι από το αν αφήνει μακριά μαλλιά. Η φράση *εἴ τις
κομᾷ* δείχνει πιθανότατα μια προκατάληψη εναντίον του ίδιου: ο αριστοκρατικός
νέος με τα μακριά μαλλιά θύμιζε σε πολλούς τους φιλολάκωνες ολιγαρχικούς. Ο
Μαντίθεος δεν το αρνείται· αφαιρεί από τη συνήθεια κάθε σημασία, με ένα
ενθύμημα: η κόμη δεν βλάπτει κανέναν, ενώ η γενναιότητα ωφελεί όλους.

Η §19 ανεβάζει το επιχείρημα σε **γενική αλήθεια** (*γνώμη*): *οὐκ ἄξιον ἀπ᾽
ὄψεως … ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἔργων σκοπεῖν*. Τη στηρίζει με μια αντίθεση που ο
ακροατής αναγνωρίζει από την πείρα του: οι χαμηλόφωνοι και σεμνά ντυμένοι
έχουν κάνει μεγάλα κακά, και οι αδιάφοροι για την εμφάνιση πολλά καλά. Είναι
η αντίθεση **φαίνεσθαι – εἶναι**: τα φαινόμενα απατούν.

### Ένας νέος που θέλει να μιλά

Ο **επίλογος** δεν ανακεφαλαιώνει την απολογία, όπως συχνά οι επίλογοι. Απαντά
σε μια τελευταία μομφή και αφήνει στους βουλευτές μια εικόνα: έναν νέο που
θέλει να υπηρετήσει την πόλη. Ο Μαντίθεος:

- εξηγεί την πρώτη του δημηγορία με **ανάγκη** (*ἠναγκάσθην*): μίλησε για τις
  δικές του υποθέσεις, πιθανότατα για να σώσει την πατρική περιουσία (πρβλ.
  §10, *διὰ τὰς συμφορὰς τὰς τοῦ πατρός*)·
- **παραδέχεται** ένα μικρό ελάττωμα (*φιλοτιμότερον … τοῦ δέοντος*). Η
  αυτοκριτική τον κάνει ειλικρινή και συμπαθή, και το «ελάττωμα» είναι στην
  ουσία αρετή·
- δίνει δύο αιτίες: την **παράδοση** της οικογένειάς του (*οὐδὲν πέπαυνται τὰ
  τῆς πόλεως πράττοντες*) και τη στάση της **ίδιας της πόλης**, που τιμά μόνο
  όσους ασχολούνται με τα κοινά.

### Έπαινος και ρητορικές ερωτήσεις

Στη §21 η ευθύνη για τη φιλοτιμία του περνά στους βουλευτές: αν η πόλη τιμά
μόνο τους δραστήριους πολίτες, *τίς οὐκ ἂν ἐπαρθείη*; Ο Μαντίθεος τους
**επαινεί** (η γνώμη τους είναι σωστή) και τους **δεσμεύει**: δεν μπορούν να
δυσαρεστούνται με ανθρώπους που οι ίδιοι παρακίνησαν. Η τελευταία φράση, *οὐ
γὰρ ἕτεροι περὶ αὐτῶν κριταί εἰσιν, ἀλλ᾽ ὑμεῖς*, θυμίζει ότι οι κριτές της
δοκιμασίας είναι οι ίδιοι. Αν απορρίψουν τον Μαντίθεο, απορρίπτουν το ιδανικό
που οι ίδιοι πρεσβεύουν. Οι **ρητορικές ερωτήσεις** δουλεύουν ως
**παθοποιία**: ο ακροατής απαντά μόνος του, και η απάντηση είναι αυτή που θέλει
ο ρήτορας.

> **Κλειδί**
>
> - **Κριτήριο του πολίτη**: τα έργα (*ἐκ τῶν ἔργων σκοπεῖν*), όχι η εξωτερική
>   εμφάνιση (*ἀπ᾽ ὄψεως*). Αντίθεση φαίνεσθαι – εἶναι.
> - **Επίλογος**: η φιλοτιμία του Μαντιθέου δικαιολογείται από την ανάγκη, την
>   οικογενειακή παράδοση και τη στάση της πόλης. Έπαινος των βουλευτών,
>   ρητορικές ερωτήσεις, παθοποιία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Μαντίθεος μιλά για την εξωτερική του εμφάνιση (§18–19); Ποιο κριτήριο προτείνει για την κρίση ενός πολίτη;

1. **Η αφορμή.** Ο Μαντίθεος, όπως πολλοί νέοι της τάξης των ιππέων, άφηνε
   μακριά μαλλιά, μιμούμενος τους Σπαρτιάτες. Για πολλούς δημοκρατικούς αυτό ήταν
   σημάδι φιλολακωνικών, ολιγαρχικών φρονημάτων. Η φράση *εἴ τις κομᾷ, διὰ τοῦτο
   μισεῖν* απαντά σε αυτή την προκατάληψη, που ενίσχυε την κατηγορία ότι ήταν
   ιππέας των Τριάκοντα.
2. **Το επιχείρημα.** Δεν αρνείται τη συνήθεια· της αφαιρεί κάθε σημασία. Τέτοια
   επιτηδεύματα δεν βλάπτουν ούτε τους ιδιώτες ούτε την πόλη, ενώ οι πρόθυμοι να
   κινδυνεύουν απέναντι στους εχθρούς ωφελούν όλους.
3. **Το κριτήριο.** Ο πολίτης πρέπει να κρίνεται *ἐκ τῶν ἔργων*, όχι *ἀπ᾽ ὄψεως*.
   Το στηρίζει με την εμπειρία των ακροατών: πολλοί σεμνοί στην όψη έκαναν μεγάλα
   κακά, και άλλοι, αδιάφοροι για την εμφάνιση, ωφέλησαν την πόλη. Τα φαινόμενα
   απατούν· μετρά το εἶναι, όχι το φαίνεσθαι.

### Παράδειγμα 2: «Ἤδη δέ τινων ᾐσθόμην, ὦ βουλή, καὶ διὰ ταῦτα ἀχθομένων μοι, ὅτι νεώτερος ὢν ἐπεχείρησα λέγειν ἐν τῷ δήμῳ»: α) Να χαρακτηρίσετε τη μετοχή «ἀχθομένων» και να εξηγήσετε αν είναι συνημμένη ή απόλυτη. β) Να αναγνωρίσετε την πρόταση «ὅτι … δήμῳ».

1. **α) Η μετοχή.** Το *ἀχθομένων* είναι **κατηγορηματική** μετοχή από το
   *ᾐσθόμην*: τα ρήματα αντίληψης παίρνουν κατηγορηματική μετοχή, και το
   *αἰσθάνομαι* με γενική δηλώνει ότι αντιλαμβάνομαι κάτι για κάποιον. Είναι
   **συνημμένη** στο *τινων*, που είναι αντικείμενο του *ᾐσθόμην*· αφού το
   υποκείμενό της έχει θέση στην πρόταση, δεν είναι γενική απόλυτη, παρόλο που
   είναι σε γενική.
2. **β) Η πρόταση.** Το *ὅτι … δήμῳ* είναι δευτερεύουσα **αιτιολογική**
   πρόταση: λέει **γιατί** είναι δυσαρεστημένοι κάποιοι, και εξαρτάται από τη
   μετοχή *ἀχθομένων*, ρήμα ψυχικού πάθους. Λειτουργεί ως επεξήγηση στο *διὰ
   ταῦτα*. Εκφέρεται με οριστική (*ἐπεχείρησα*), γιατί η αιτία παρουσιάζεται ως
   πραγματική.

> **Πρόσεχε**
>
> - **κομᾷ** είναι «αφήνει μακριά μαλλιά», από το *κομάω* (*κόμη*), όχι από το
>   «κόβω».
> - **μικρὸν διαλεγόμενοι** δεν σημαίνει «που μιλούν λίγο», αλλά «χαμηλόφωνα»:
>   το *μικρόν* είναι επιρρηματικό.
> - **νεώτερος** είναι απόλυτος συγκριτικός: «πολύ νέος», όχι «νεότερος από
>   κάποιον».
> - **ὥστε τίς οὐκ ἂν ἐπαρθείη;**: το *ὥστε* εδώ είναι παρατακτικό και η
>   ερώτηση κύρια· μην τη μεταφράσεις ως συμπερασματική πρόταση.

> **Θυμήσου**
>
> - §18: πρώτος στην έξοδο, τελευταίος στην επιστροφή, σε όλες τις εκστρατείες.
> - §18–19: ο πολίτης κρίνεται από τα έργα, όχι από την όψη.
> - §20–21, επίλογος: η φιλοτιμία του έχει τρεις αιτίες· έπαινος της Βουλής και
>   ρητορικές ερωτήσεις.
> - Οι §14–17 δεν είναι στην ύλη.

## Ερωτήσεις

1. Τι λέει ο Μαντίθεος για τη στάση του στις εκστρατείες (§18);
   - Ότι έμενε στην Αθήνα, στις φρουρές της πόλης
   - Ότι πολέμησε μόνο στην Αλίαρτο και στην Κόρινθο
   - Ότι έβγαινε με τους πρώτους και γύριζε με τους τελευταίους
   - Ότι υπηρετούσε πάντα στο ιππικό, όπως οι πρόγονοί του
2. Γιατί ο Μαντίθεος αναφέρει όσους αφήνουν μακριά μαλλιά (εἴ τις κομᾷ);
   - Για να κατηγορήσει τους αντιπάλους του ως φιλολάκωνες
   - Για να απαντήσει σε μια προκατάληψη εναντίον του
   - Γιατί ο νόμος της δοκιμασίας απαγόρευε τα μακριά μαλλιά
   - Για να δείξει ότι ακολουθεί τη μόδα της Αθήνας
3. Οι μετοχές «διαλεγόμενοι» και «ἀμπεχόμενοι» στη §19 είναι:
   - Αιτιολογικές: επειδή μιλούν σιγανά, έκαναν κακό
   - Κατηγορηματικές από το γεγόνασιν
   - Επιθετικές, χωρίς άρθρο
   - Εναντιωματικές, συνημμένες στο πολλοί
4. Τι φωνητικό πάθος έχουμε στη λέξη «κἀγαθά»;
   - Κράση
   - Έκθλιψη
   - Αφαίρεση
   - Συναίρεση
5. Η μετοχή «ἀχθομένων» στο «τινων ᾐσθόμην … ἀχθομένων μοι» είναι:
   - Γενική απόλυτη αιτιολογική
   - Κατηγορηματική, συνημμένη στο τινων
   - Επιθετική, ως ουσιαστικό
   - Χρονική, συνημμένη στο μοι
6. Ποια είναι η συντακτική θέση του «τοῦ δέοντος» στο «φιλοτιμότερον διατεθῆναι τοῦ δέοντος»;
   - Γενική αντικειμενική στο φιλοτιμότερον
   - Γενική απόλυτη
   - Β΄ όρος σύγκρισης (γενική συγκριτική)
   - Γενική διαιρετική
7. Ποιες δύο αιτίες δίνει ο Μαντίθεος για τη φιλοτιμία του (ἅμα μὲν … ἅμα δέ);
   - Τη φτώχεια του και την ανάγκη να βρει δουλειά
   - Τη συμβουλή του πατέρα του και του Θρασυβούλου
   - Τη δόξα που κέρδισε στην Κόρινθο και τη νίκη στην Αλίαρτο
   - Τους προγόνους του και την εκτίμηση της πόλης
8. Τι πετυχαίνει ο Μαντίθεος με τις ερωτήσεις «τίς οὐκ ἂν ἐπαρθείη …;» και «τί ἂν τοῖς τοιούτοις ἄχθοισθε;»;
   - Ζητά από τους βουλευτές να του πουν τη γνώμη τους
   - Οδηγεί τους βουλευτές να συμφωνήσουν μαζί του
   - Ομολογεί ότι η φιλοτιμία του ήταν σφάλμα
   - Κατηγορεί τη Βουλή για άδικη κρίση

## Ασκήσεις

1. Από πού, κατά τον Μαντίθεο, δεν πρέπει να κρίνουμε κάποιον, και από πού πρέπει (§19);
2. Εξήγησε πώς απαντά ο Μαντίθεος σε όσους δυσαρεστήθηκαν επειδή μίλησε πολύ νέος στην Εκκλησία του δήμου.
3. Στο κείμενο των §18–21:
   α) Χαρακτήρισε συντακτικά τις μετοχές «ποιούμενος» και «ἀναχωρῶν».
   β) Ποια είναι η συντακτική θέση των «ὑμᾶς» και «πολλὰ κἀγαθά»;
   γ) Ποιο φωνητικό πάθος έχουμε στο «ἀπ᾽ ὄψεως»;
   δ) Ποιο είναι το συντακτικό σχήμα του «τῶν προγόνων … ὅτι οὐδὲν πέπαυνται»;
4. «οὐκ ἄξιον ἀπ᾽ ὄψεως … οὔτε φιλεῖν οὔτε μισεῖν οὐδένα, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἔργων σκοπεῖν». Κρίνε αν η εξωτερική εμφάνιση ενός ανθρώπου πρέπει να επηρεάζει την κρίση μας γι’ αυτόν, με παραδείγματα από τη σημερινή ζωή.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/ancient-greek-or/mantitheus-18-21
