# Έργο, ενέργεια και ισχύς

> Πότε μια δύναμη παράγει έργο και πότε απλώς κουράζεσαι.

Φυσική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/work-energy-power

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις έργο δύναμης, με ή χωρίς γωνία, και να ξέρεις πότε είναι μηδέν.
- Να χρησιμοποιείς το θεώρημα έργου–ενέργειας ως συντόμευση.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας.
- Να ξεχωρίζεις ισχύ από ενέργεια και να διαβάζεις έναν λογαριασμό ρεύματος.

## Έργο: δύναμη επί μετατόπιση, με μια προϋπόθεση

$$
W = F \cdot d \cdot \cos\theta \qquad [\text{J}]
$$

όπου $\theta$ είναι η γωνία ανάμεσα στη **δύναμη** και στη **μετατόπιση**.

Αν η δύναμη είναι στην ίδια κατεύθυνση με την κίνηση, $\cos 0° = 1$ και $W = Fd$. Αν είναι αντίθετη, $\cos 180° = -1$ και το έργο βγαίνει **αρνητικό**.

> **Κλειδί**
>
> Το έργο είναι **μηδέν** σε τρεις περιπτώσεις, και οι τρεις εμφανίζονται συνέχεια στις ασκήσεις:
>
> 1. Δεν υπάρχει δύναμη ($F = 0$).
> 2. Δεν υπάρχει μετατόπιση ($d = 0$) — κρατάς μια βαλίτσα ακίνητος και κουράζεσαι, αλλά δεν παράγεις έργο.
> 3. Η δύναμη είναι **κάθετη** στη μετατόπιση ($\cos 90° = 0$) — κουβαλάς τη βαλίτσα οριζόντια, και το έργο του βάρους είναι μηδέν.
>
> Η τρίτη είναι ο λόγος που η κάθετη δύναμη $N$ δεν παράγει ποτέ έργο σε οριζόντιο επίπεδο.

## Δύο μορφές ενέργειας

**Κινητική ενέργεια** — λόγω κίνησης:

$$
K = \frac{1}{2}mv^2
$$

**Δυναμική βαρυτική** — λόγω θέσης:

$$
U = mgh
$$

Πρόσεξε το $v^2$ στην πρώτη. Διπλάσια ταχύτητα σημαίνει **τετραπλάσια** κινητική ενέργεια — και αυτός είναι ο πραγματικός λόγος που η ταχύτητα είναι επικίνδυνη στην οδήγηση.

## Το θεώρημα έργου – ενέργειας

$$
\Sigma W = \Delta K = K_2 - K_1
$$

Το **συνολικό** έργο όλων των δυνάμεων ισούται με τη μεταβολή της κινητικής ενέργειας.

Αυτό είναι συντόμευση, όχι νέα φυσική: τα ίδια προβλήματα λύνονται και με νόμους του Νεύτωνα συν κινηματική. Αλλά όταν δεν σε ενδιαφέρει ο χρόνος, το θεώρημα σε γλιτώνει από δύο βήματα.

## Διατήρηση μηχανικής ενέργειας

Όταν δρουν **μόνο** βαρύτητα και άλλες συντηρητικές δυνάμεις — δηλαδή **χωρίς τριβή**:

$$
K_1 + U_1 = K_2 + U_2
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Η λέξη «μόνο» είναι η ουσία. Με τριβή, η μηχανική ενέργεια **δεν** διατηρείται: μέρος της γίνεται θερμότητα.
>
> Η **συνολική** ενέργεια πάντα διατηρείται — απλώς ένα κομμάτι της έφυγε σε μορφή που δεν μετράμε στο $K + U$.

## Ισχύς

$$
P = \frac{W}{t} \qquad [\text{W}]
$$

Η ισχύς είναι **ρυθμός**: πόση ενέργεια ανά δευτερόλεπτο. Δύο μηχανές μπορούν να κάνουν την ίδια δουλειά, και η ισχυρότερη απλώς την τελειώνει νωρίτερα.

> **Θυμήσου**
>
> Η **κιλοβατώρα** (kWh) του λογαριασμού ρεύματος δεν είναι ισχύς — είναι **ενέργεια**: ισχύς επί χρόνο.
>
> $1\ \text{kWh} = 1000\ \text{W} \times 3600\ \text{s} = 3{,}6 \times 10^6\ \text{J}$
>
> Ένα κλιματιστικό $2\ \text{kW}$ που δουλεύει $5$ ώρες καταναλώνει $10\ \text{kWh}$. Αυτό πληρώνεις, όχι τα $2\ \text{kW}$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κινητική και δυναμική σε ελεύθερη πτώση*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σύρεις κιβώτιο \$20\ \text{m}\$ με δύναμη \$50\ \text{N}\$ υπό γωνία \$60°\$.

*Κιβώτιο σε οριζόντιο δάπεδο που το τραβάει δύναμη 50 N υπό γωνία 60° με το δάπεδο.*

1. $W = F d \cos\theta = 50 \cdot 20 \cdot \cos 60°$
2. $\cos 60° = 0{,}5$, άρα:

   $W = 50 \cdot 20 \cdot 0{,}5 = 500\ \text{J}$
3. **Γιατί όχι $1000\ \text{J}$;** Μόνο η **οριζόντια συνιστώσα** της δύναμης ($50\cos 60° = 25\ \text{N}$) είναι στην κατεύθυνση της κίνησης.

   Η κατακόρυφη συνιστώσα ($50\sin 60° \approx 43\ \text{N}$) τραβάει το κιβώτιο προς τα πάνω και δεν παράγει έργο — αλλά μειώνει την κάθετη δύναμη, άρα και την τριβή. Γι' αυτό σέρνεις πιο εύκολα όταν τραβάς λοξά.

### Παράδειγμα 2: Αυτοκίνητο \$1200\ \text{kg}\$ επιταχύνει από \$10\$ σε \$30\ \text{m/s}\$. Συνολικό έργο;

1. Θεώρημα έργου–ενέργειας:

   $\Sigma W = \Delta K = \frac{1}{2}mv_2^2 - \frac{1}{2}mv_1^2$
2. $= \frac{1}{2} \cdot 1200 \cdot (900 - 100)$
3. $= 600 \cdot 800 = 480\,000\ \text{J} = 480\ \text{kJ}$
4. **Προσοχή στη μη γραμμικότητα.** Για να πάει από $0$ σε $10\ \text{m/s}$ χρειάζεται μόνο $60\ \text{kJ}$.

   Η ίδια αύξηση $20\ \text{m/s}$ κοστίζει οκτώ φορές περισσότερο σε υψηλές ταχύτητες, επειδή η ενέργεια πάει με το **τετράγωνο**.

### Παράδειγμα 3: Σώμα αφήνεται από \$20\ \text{m}\$. Ταχύτητα λίγο πριν το έδαφος;

1. Χωρίς τριβή, η μηχανική ενέργεια διατηρείται:

   $K_1 + U_1 = K_2 + U_2$
2. Αρχικά: ακίνητο ($K_1 = 0$) σε ύψος $20\ \text{m}$.
   Τελικά: στο έδαφος ($U_2 = 0$).

   $0 + mgh = \frac{1}{2}mv^2 + 0$
3. Η **μάζα απλοποιείται**:

   $v^2 = 2gh = 2 \cdot 10 \cdot 20 = 400 \Rightarrow v = 20\ \text{m/s}$
4. **Το ίδιο αποτέλεσμα με κινηματική:** $v^2 = v_0^2 + 2\alpha\Delta x = 0 + 2 \cdot 10 \cdot 20 = 400$ ✓

   Δύο εντελώς διαφορετικοί δρόμοι, ίδια απάντηση. Και ο ενεργειακός δρόμος εξηγεί γιατί η μάζα δεν έπαιζε ρόλο: εμφανίζεται και στις δύο πλευρές.

### Παράδειγμα 4: Ανελκυστήρας ανεβάζει \$500\ \text{kg}\$ κατά \$15\ \text{m}\$ σε \$10\ \text{s}\$. Ισχύς;

1. Έργο ενάντια στη βαρύτητα:

   $W = mgh = 500 \cdot 10 \cdot 15 = 75\,000\ \text{J}$
2. $P = \frac{W}{t} = \frac{75\,000}{10} = 7500\ \text{W} = 7{,}5\ \text{kW}$
3. **Σε κιλοβατώρες:** αν κάνει αυτή τη διαδρομή $100$ φορές την ημέρα, ο συνολικός χρόνος λειτουργίας είναι $1000\ \text{s} \approx 0{,}28\ \text{h}$.

   Ενέργεια: $7{,}5 \times 0{,}28 \approx 2{,}1\ \text{kWh}$ την ημέρα.
4. Πρόσεξε τι έγινε: η **ισχύς** ($7{,}5\ \text{kW}$) είναι ιδιότητα του μηχανήματος, η **ενέργεια** ($2{,}1\ \text{kWh}$) εξαρτάται από το πόσο το χρησιμοποιείς.

   Αυτή είναι ακριβώς η διάκριση που πληρώνεις στον λογαριασμό.

## Ερωτήσεις

1. Κουβαλάς μια βαλίτσα οριζόντια, με σταθερή ταχύτητα. Πόσο έργο παράγει το **βάρος** της;
   - Θετικό, ίσο με $mgd$
   - Μηδέν
   - Αρνητικό, ίσο με $-mgd$
   - Εξαρτάται από την ταχύτητα
2. Αν διπλασιάσεις την ταχύτητα ενός σώματος, η κινητική του ενέργεια:
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Υποδιπλασιάζεται
3. Πότε **δεν** διατηρείται η μηχανική ενέργεια ενός σώματος;
   - Σε ελεύθερη πτώση
   - Όταν υπάρχει τριβή
   - Όταν το σώμα ανεβαίνει
   - Όταν η μάζα είναι μεγάλη
4. Δύο γερανοί ανεβάζουν το ίδιο φορτίο στο ίδιο ύψος. Ο Α το κάνει σε $10\ \text{s}$, ο Β σε $20\ \text{s}$. Τι ισχύει;
   - Ο Α παράγει διπλάσιο έργο
   - Ο Α έχει διπλάσια ισχύ
   - Ο Β παράγει διπλάσιο έργο
   - Έχουν την ίδια ισχύ
5. Συσκευή $2000\ \text{W}$ λειτουργεί $3$ ώρες. Πόσες κιλοβατώρες καταναλώνει;
   - $2000\ \text{kWh}$
   - $6\ \text{kWh}$
   - $0{,}67\ \text{kWh}$
   - $2\ \text{kWh}$
6. Ένα σώμα σύρεται σε τραχύ δάπεδο. Τι πρόσημο έχει το έργο της τριβής;
   - Αρνητικό
   - Θετικό
   - Μηδέν
   - Εξαρτάται από την ταχύτητα
7. Μηχανή παράγει έργο $600$ J σε $4$ s. Ποια είναι η ισχύς της;
   - $150$ W
   - $2400$ W
   - $604$ W
   - $0{,}0067$ W
8. Δύο γερανοί ανεβάζουν το ίδιο φορτίο στο ίδιο ύψος, ο Α σε $10$ s και ο Β σε $20$ s. Τι ισχύει;
   - Ίδιο έργο, διπλάσια ισχύς για τον Α
   - Διπλάσιο έργο και διπλάσια ισχύς για τον Α
   - Ίδιο έργο, ίδια ισχύς για τους δύο
   - Διπλάσιο έργο, μισή ισχύς για τον Β

## Ασκήσεις

1. Σπρώχνεις κιβώτιο με οριζόντια δύναμη $50$ N και το μετακινείς $4$ m στην κατεύθυνσή της. Πόσο έργο παράγεις;
2. Μπάλα ρίχνεται κατακόρυφα προς τα κάτω από ύψος $15$ m με ταχύτητα $10$ m/s, με $g = 10$ m/s$^2$ και χωρίς αντίσταση αέρα. Με τι ταχύτητα φτάνει στο έδαφος;
3. Μοτοσικλέτα $200$ kg, μαζί με τον αναβάτη, επιταχύνει από $5$ σε $25$ m/s. Πόσο είναι το συνολικό έργο;
4. Βαγονάκι λούνα παρκ αφήνεται χωρίς ταχύτητα από κορυφή ύψους $25$ m και κινείται πάνω σε ράγες χωρίς τριβές. Πάρε $g = 10$ m/s$^2$.
   α) Πόση ταχύτητα έχει όταν περνά από σημείο σε ύψος $5$ m;
   β) Πιο κάτω η ράγα ανεβαίνει σε δεύτερο λόφο, ύψους $30$ m. Θα τον περάσει;
   γ) Με πόση ελάχιστη ταχύτητα πρέπει να ξεκινήσει από την κορυφή των $25$ m για να περάσει τον λόφο;
5. Ένα αυτοκίνητο $1200$ kg δίνει στους τροχούς του ισχύ το πολύ $60$ kW. Η διαφήμιση λέει ότι σε οριζόντιο δρόμο φτάνει από την ηρεμία τα $108$ km/h σε $8$ s. Η ισχύς μιας δύναμης $F$ σε σώμα που κινείται με ταχύτητα $v$ στην κατεύθυνσή της είναι $P = Fv$. Αγνόησε τις αντιστάσεις.
   α) Είναι δυνατόν;
   β) Οι τροχοί γλιστρούν αν η δύναμη που σπρώχνει το αυτοκίνητο μπροστά ξεπεράσει τα $9$ kN. Ποιος είναι τότε ο μικρότερος χρόνος ως τα $108$ km/h;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/work-energy-power
