# Μεγέθη, μονάδες και μετρήσεις

> Γιατί μια απάντηση χωρίς μονάδα δεν είναι απάντηση.

Φυσική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/quantities-and-units

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις θεμελιώδη από παράγωγα μεγέθη και να ξέρεις τις μονάδες SI.
- Να ξεχωρίζεις μονόμετρα από διανυσματικά μεγέθη και γιατί έχει σημασία.
- Να ελέγχεις έναν τύπο με ανάλυση διαστάσεων πριν τον χρησιμοποιήσεις.
- Να βρίσκεις μια φυσική σταθερά από την κλίση ενός γραφήματος.

## Μια απάντηση χωρίς μονάδα δεν είναι απάντηση

Αν σε ρωτήσουν πόσο μακριά είναι το σχολείο και απαντήσεις «$3$», δεν είπες τίποτα. Τρία μέτρα; Τρία χιλιόμετρα; Τρία λεπτά με τα πόδια;

Στη Φυσική κάθε μέγεθος έχει **αριθμό και μονάδα**, και η μονάδα είναι εξίσου μέρος της απάντησης.

Το Διεθνές Σύστημα (SI) ορίζει εφτά **θεμελιώδη** μεγέθη. Στην Α΄ Λυκείου χρησιμοποιείς τα τρία πρώτα σχεδόν αποκλειστικά:

| Μέγεθος         | Σύμβολο | Μονάδα SI        |
| --------------- | ------- | ---------------- |
| Μήκος           | $\ell$  | μέτρο (m)        |
| Μάζα            | $m$     | χιλιόγραμμο (kg) |
| Χρόνος          | $t$     | δευτερόλεπτο (s) |
| Ένταση ρεύματος | $I$     | αμπέρ (A)        |
| Θερμοκρασία     | $T$     | κέλβιν (K)       |

Όλα τα υπόλοιπα είναι **παράγωγα**: προκύπτουν από αυτά με πράξεις. Η ταχύτητα είναι m/s, η επιτάχυνση m/s², η δύναμη kg·m/s² (που τη λέμε νιούτον, N).

> **Κλειδί**
>
> Το νιούτον δεν είναι νέα μονάδα — είναι συντομογραφία. $1\ \text{N} = 1\ \text{kg} \cdot \text{m}/\text{s}^2$.
>
> Το ίδιο ισχύει για το τζάουλ: $1\ \text{J} = 1\ \text{N} \cdot \text{m} = 1\ \text{kg} \cdot \text{m}^2/\text{s}^2$.
>
> Όταν μπερδεύεσαι σε έναν τύπο, γράψε τις μονάδες αναλυτικά. Σχεδόν πάντα η απάντηση φαίνεται.

## Μονόμετρα και διανυσματικά

- **Μονόμετρο** μέγεθος: περιγράφεται πλήρως από έναν αριθμό και μια μονάδα. Μάζα, χρόνος, θερμοκρασία, ενέργεια.
- **Διανυσματικό** μέγεθος: χρειάζεται και **κατεύθυνση**. Μετατόπιση, ταχύτητα, επιτάχυνση, δύναμη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η διάκριση δεν είναι ορολογία. Αν περπατήσεις $3\ \text{m}$ δεξιά και $4\ \text{m}$ αριστερά:
>
> - η **απόσταση** που διάνυσες είναι $7\ \text{m}$ (μονόμετρο, προστίθεται απλά),
> - η **μετατόπισή** σου είναι $1\ \text{m}$ αριστερά (διανυσματικό, τα πρόσημα μετράνε).
>
> Δύο διαφορετικές σωστές απαντήσεις για την ίδια διαδρομή. Η ερώτηση καθορίζει ποια θέλεις.

## Ανάλυση διαστάσεων: ο έλεγχος που κάνεις πρώτος

Οι δύο πλευρές μιας εξίσωσης πρέπει να έχουν τις **ίδιες μονάδες**. Αν δεν έχουν, ο τύπος είναι λάθος — χωρίς να χρειάζεται να ξέρεις τη φυσική.

Έλεγξε τον τύπο $x = \frac{1}{2}\alpha t^2$:

$$
[\alpha t^2] = \frac{\text{m}}{\text{s}^2} \cdot \text{s}^2 = \text{m}
$$

Βγαίνει μέτρα, όπως και το $x$. Ο τύπος περνάει τον έλεγχο.

Τώρα δοκίμασε τον λανθασμένο $x = \frac{1}{2}\alpha t$: θα έδινε m/s, δηλαδή ταχύτητα. Ο έλεγχος τον απορρίπτει αμέσως.

## Η κλίση κρύβει τη σταθερά

Στο εργαστήριο δεν σου δίνουν τύπους — παίρνεις μετρήσεις και ψάχνεις τη σχέση. Αν δύο μεγέθη είναι **ανάλογα**, τα σημεία πέφτουν σε ευθεία που περνά από την αρχή, και η **κλίση** είναι η σταθερά που ψάχνεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βρες τη σταθερά από την κλίση*

Η κλίση έχει πάντα μονάδες: εδώ N/m, επειδή ο κατακόρυφος άξονας είναι σε N και ο οριζόντιος σε m. **Η κλίση ενός γραφήματος έχει τις μονάδες του κατακόρυφου άξονα διά τις μονάδες του οριζόντιου** — και αυτή η φράση θα σου λύσει τα χέρια σε όλη τη Φυσική.

> **Θυμήσου**
>
> Στα διαγράμματα της κινηματικής που έρχονται:
>
> - Κλίση σε διάγραμμα $x - t$: m/s, δηλαδή **ταχύτητα**.
> - Κλίση σε διάγραμμα $v - t$: m/s², δηλαδή **επιτάχυνση**.
> - Εμβαδόν σε διάγραμμα $v - t$: m/s · s = m, δηλαδή **μετατόπιση**.
>
> Δεν τα αποστηθίζεις. Τα διαβάζεις από τους άξονες κάθε φορά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μετέτρεψε τα \$72\ \text{km/h}\$ σε m/s

1. Γράφω τη μετατροπή ως πολλαπλασιασμό με κλάσματα που ισούνται με $1$:

   $72\ \frac{\text{km}}{\text{h}} \cdot \frac{1000\ \text{m}}{1\ \text{km}} \cdot \frac{1\ \text{h}}{3600\ \text{s}}$
2. Τα km απλοποιούνται με τα km, οι ώρες με τις ώρες. Μένουν m/s.

   $= \frac{72 \cdot 1000}{3600}\ \frac{\text{m}}{\text{s}}$
3. $= 20\ \text{m/s}$
4. **Ο γρήγορος κανόνας:** km/h $\to$ m/s σημαίνει **διά $3{,}6$**. Και αντίστροφα, m/s $\to$ km/h σημαίνει **επί $3{,}6$**.

   Έλεγχος λογικής: $20\ \text{m/s}$ είναι μικρότερος αριθμός από $72$, όπως πρέπει — το μέτρο ανά δευτερόλεπτο είναι «μεγαλύτερη» μονάδα από το χιλιόμετρο ανά ώρα.

### Παράδειγμα 2: Είναι σωστός διαστατικά ο τύπος \$v^2 = 2\alpha x\$;

1. Αριστερό μέλος:

   $[v^2] = \left(\frac{\text{m}}{\text{s}}\right)^2 = \frac{\text{m}^2}{\text{s}^2}$
2. Δεξί μέλος. Το $2$ είναι καθαρός αριθμός, δεν έχει μονάδες:

   $[\alpha x] = \frac{\text{m}}{\text{s}^2} \cdot \text{m} = \frac{\text{m}^2}{\text{s}^2}$
3. Ίδιες μονάδες και στα δύο μέλη. Ο τύπος **περνάει** τον διαστατικό έλεγχο.
4. **Τι δεν αποδεικνύει αυτό.** Ο έλεγχος διαστάσεων δεν πιάνει λάθος σε καθαρούς αριθμούς: ο τύπος $v^2 = 5\alpha x$ θα περνούσε εξίσου.

   Είναι φίλτρο, όχι απόδειξη. Αλλά ένα φίλτρο που κόβει τα μισά λάθη σε δέκα δευτερόλεπτα.

### Παράδειγμα 3: Περπατάς \$300\ \text{m}\$ ανατολικά και \$400\ \text{m}\$ βόρεια. Απόσταση και μετατόπιση;

*Δύο διαδοχικές μετακινήσεις σε τετραγωνισμένο χαρτί: 300 m προς τα ανατολικά και μετά 400 m προς τα βόρεια.*

1. **Απόσταση:** μονόμετρο, αθροίζω απλά τα μήκη της διαδρομής.

   $300 + 400 = 700\ \text{m}$
2. **Μετατόπιση:** διανυσματικό, με κατεύθυνση. Οι δύο μετακινήσεις είναι **κάθετες** μεταξύ τους.

   Το μέτρο βγαίνει με το Πυθαγόρειο:

   $|\vec{s}| = \sqrt{300^2 + 400^2} = \sqrt{90000 + 160000} = \sqrt{250000}$
3. $= 500\ \text{m}$, με κατεύθυνση βορειοανατολική.
4. Η μετατόπιση ($500\ \text{m}$) είναι **μικρότερη** από την απόσταση ($700\ \text{m}$), όπως πρέπει πάντα: το ευθύ είναι ο συντομότερος δρόμος.

   Ίσες γίνονται μόνο σε ευθύγραμμη κίνηση χωρίς αλλαγή φοράς.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω **δεν** είναι θεμελιώδης μονάδα του SI;
   - Το χιλιόγραμμο (kg)
   - Το νιούτον (N)
   - Το δευτερόλεπτο (s)
   - Το μέτρο (m)
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι **μονόμετρο** μέγεθος;
   - Η μετατόπιση
   - Η μάζα
   - Η δύναμη
   - Η επιτάχυνση
3. Πόσα m/s είναι τα $36\ \text{km/h}$;
   - $10\ \text{m/s}$
   - $100\ \text{m/s}$
   - $129{,}6\ \text{m/s}$
   - $0{,}6\ \text{m/s}$
4. Ποιος τύπος **δεν** μπορεί να είναι σωστός, με βάση μόνο τις μονάδες;
   - $x = v \cdot t$
   - $v = \alpha \cdot t^2$
   - $F = m \cdot \alpha$
   - $\alpha = \frac{v}{t}$
5. Σε διάγραμμα δύναμης $F$ (N) ως προς επιμήκυνση $x$ (m), τι μονάδες έχει η κλίση;
   - N·m
   - N/m
   - m/N
   - Είναι καθαρός αριθμός
6. Ποια είναι η θεμελιώδης μονάδα θερμοκρασίας στο SI;
   - Το κέλβιν (K)
   - Ο βαθμός Κελσίου
   - Ο βαθμός Φαρενάιτ
   - Το τζάουλ
7. Σε διάγραμμα μετατόπισης $x$ (m) ως προς χρόνο $t$ (s), τι μονάδες έχει η κλίση;
   - $\text{m/s}$
   - $\text{m} \cdot \text{s}$
   - $\text{s/m}$
   - Είναι καθαρός αριθμός
8. Ποιες μονάδες έχει η επιτάχυνση στο SI;
   - $\text{m/s}^2$
   - $\text{m/s}$
   - $\text{s/m}^2$
   - $\text{m} \cdot \text{s}$

## Ασκήσεις

1. Πόσα m/s είναι τα $72$ km/h;
2. Περπατάς $600$ m ανατολικά και μετά ευθεία προς τα βόρεια. Στο τέλος η μετατόπισή σου έχει μέτρο $1$ km. Πόσα μέτρα περπάτησες προς τα βόρεια, και πόση απόσταση διένυσες συνολικά;
3. Εκτίμησε, χωρίς να ψάξεις στοιχεία: πόσες φορές χτυπά η καρδιά ενός ανθρώπου σε όλη του τη ζωή; Δώσε το αποτέλεσμα στη μορφή $a \cdot 10^n$ και δικαιολόγησε κάθε τιμή που διαλέγεις.
4. Η περίοδος $T$ ενός απλού εκκρεμούς, ο χρόνος μιας πλήρους αιώρησης, εξαρτάται μόνο από το μήκος $\ell$ του νήματος και από την επιτάχυνση της βαρύτητας $g$, όχι από τη μάζα. Τον τύπο δεν τον ξέρεις.
   α) Ποια μονάδα SI έχει το πηλίκο $\frac{\ell}{g}$;
   β) Ποιος συνδυασμός των $\ell$ και $g$ έχει μονάδα χρόνου;
   γ) Αν τετραπλασιάσεις το μήκος του νήματος, τι παθαίνει η περίοδος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/quantities-and-units
