# Οι νόμοι του Νεύτωνα

> Τι κάνει μια δύναμη — και τι δεν κάνει ποτέ.

Φυσική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/newtons-laws

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις και τους τρεις νόμους και να ξέρεις τι λέει ο καθένας.
- Να σχεδιάζεις διάγραμμα ελεύθερου σώματος πριν γράψεις εξίσωση.
- Να υπολογίζεις συνισταμένη δύναμη και επιτάχυνση.
- Να ξεχωρίζεις τις δυνάμεις δράσης–αντίδρασης από δυνάμεις που ισορροπούν.

## Ο πρώτος νόμος: η αδράνεια

**Κάθε σώμα διατηρεί την κατάσταση κίνησής του — ηρεμία ή ευθύγραμμη ομαλή κίνηση — εκτός αν ασκηθεί σε αυτό συνισταμένη δύναμη.**

Αυτό αντιβαίνει στην καθημερινή εμπειρία, και γι' αυτό χρειάστηκε δύο χιλιάδες χρόνια για να διατυπωθεί. Σπρώχνεις ένα βιβλίο, το αφήνεις, σταματάει — άρα «χρειάζεται δύναμη για να κινείται κάτι», σωστά;

Λάθος. Σταματάει επειδή υπάρχει **τριβή**. Σε πάγο σταματάει πολύ αργότερα. Στο διάστημα δεν σταματάει ποτέ.

> **Κλειδί**
>
> Η δύναμη δεν συντηρεί την κίνηση. Η δύναμη **αλλάζει** την κίνηση.
>
> Ένα σώμα που κινείται με σταθερή ταχύτητα σε ευθεία έχει συνισταμένη δύναμη **μηδέν** — όχι επειδή δεν του ασκούνται δυνάμεις, αλλά επειδή αυτές αλληλοαναιρούνται.

*Οι σελίδες των Principia του Νεύτωνα, που κυκλοφόρησαν το 1687, όπου διατυπώνονται στα λατινικά οι τρεις νόμοι της κίνησης: Lex I, Lex II, Lex III. Ο πρώτος λέει ότι κάθε σώμα μένει ακίνητο ή κινείται ευθύγραμμα και ομαλά, εκτός αν δυνάμεις που του ασκούνται το αναγκάσουν να αλλάξει την κατάστασή του. Είναι ο νόμος της αδράνειας.*

## Ο δεύτερος νόμος: πόσο αλλάζει

$$
\sum \vec{F} = m\vec{\alpha}
$$

Η **συνισταμένη** δύναμη ισούται με μάζα επί επιτάχυνση. Τρία πράγματα που λέει αυτή η μία γραμμή:

- Η επιτάχυνση είναι **ανάλογη** της συνισταμένης δύναμης.
- Είναι **αντιστρόφως ανάλογη** της μάζας: ίδια δύναμη σε διπλάσια μάζα δίνει μισή επιτάχυνση.
- Έχει την **ίδια κατεύθυνση** με τη συνισταμένη δύναμη — όχι με την ταχύτητα.

Το τελευταίο είναι το πιο παρεξηγημένο. Ένα αυτοκίνητο που φρενάρει κινείται μπροστά αλλά επιταχύνεται προς τα πίσω.

## Ο τρίτος νόμος: δράση και αντίδραση

**Αν το σώμα Α ασκεί δύναμη στο Β, τότε το Β ασκεί στο Α ίση και αντίθετη δύναμη.**

> **Πρόσεχε**
>
> Οι δυνάμεις δράσης–αντίδρασης ασκούνται σε **διαφορετικά σώματα**. Γι' αυτό δεν αλληλοαναιρούνται ποτέ.
>
> Ένα βιβλίο στο τραπέζι: το βάρος $\vec{W}$ (Γη → βιβλίο) και η κάθετη δύναμη $\vec{N}$ (τραπέζι → βιβλίο) είναι ίσες και αντίθετες, αλλά **δεν** είναι ζεύγος δράσης–αντίδρασης: ασκούνται και οι δύο στο **ίδιο** σώμα και απλώς τυχαίνει να ισορροπούν.
>
> Η αντίδραση του βάρους είναι η έλξη που ασκεί το βιβλίο **στη Γη**. Η αντίδραση της $\vec{N}$ είναι η δύναμη που ασκεί το βιβλίο **στο τραπέζι**.

*Σώμα ακίνητο πάνω σε οριζόντια επιφάνεια με δύο ίσες και αντίθετες δυνάμεις: το βάρος W προς τα κάτω και την κάθετη δύναμη N προς τα πάνω.*

## Διάγραμμα ελεύθερου σώματος

Πριν γράψεις οποιαδήποτε εξίσωση, ζωγράφισε. Το διάγραμμα ελεύθερου σώματος δείχνει **μόνο** τις δυνάμεις που ασκούνται **στο σώμα που μελετάς**.

Πειραματίσου: αλλάζοντας τη δύναμη, τη μάζα και την τριβή, δες πότε το σώμα ξεκινά και πόσο επιταχύνεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σώμα σε οριζόντιο επίπεδο*

Πρόσεξε δύο πράγματα:

1. Ενώ το σώμα είναι ακίνητο, η **συνισταμένη είναι μηδέν** όσο κι αν αυξήσεις τη δύναμη — μέχρι το όριο. Αυτό είναι ο πρώτος νόμος.
2. Μόλις ξεκινήσει, η αύξηση της μάζας μειώνει την επιτάχυνση χωρίς να αλλάξει η δύναμη. Αυτό είναι ο δεύτερος.

> **Θυμήσου**
>
> **Μάζα και βάρος δεν είναι το ίδιο.**
>
> - **Μάζα** $m$: πόση ύλη, σε kg. Ίδια παντού στο σύμπαν.
> - **Βάρος** $W = mg$: η δύναμη της βαρύτητας, σε N. Αλλάζει με τον πλανήτη.
>
> Ένας αστροναύτης $70\ \text{kg}$ έχει βάρος $700\ \text{N}$ στη Γη και περίπου $115\ \text{N}$ στη Σελήνη. Η μάζα του παραμένει $70\ \text{kg}$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε σώμα \$4\ \text{kg}\$ ασκούνται \$20\ \text{N}\$ δεξιά και \$8\ \text{N}\$ αριστερά.

*Σώμα με δύο οριζόντιες δυνάμεις, 20 N προς τα δεξιά και 8 N προς τα αριστερά.*

1. Ορίζω θετική φορά τα δεξιά και βρίσκω τη **συνισταμένη**:

   $\sum F = 20 - 8 = 12\ \text{N}$ (δεξιά)
2. Δεύτερος νόμος:

   $\alpha = \frac{\sum F}{m} = \frac{12}{4} = 3\ \text{m/s}^2$
3. Η επιτάχυνση είναι $3\ \text{m/s}^2$ **προς τα δεξιά** — ίδια φορά με τη συνισταμένη.
4. **Αν το σώμα κινούνταν ήδη αριστερά** με $10\ \text{m/s}$, θα επιβράδυνε: $v$ και $\alpha$ ετερόσημα. Θα σταματούσε σε $\frac{10}{3} \approx 3{,}3\ \text{s}$ και μετά θα ξεκινούσε προς τα δεξιά.

   Η συνισταμένη δεν σου λέει προς τα πού **κινείται** το σώμα, μόνο προς τα πού **αλλάζει** η κίνησή του.

### Παράδειγμα 2: Σώμα \$2\ \text{kg}\$ κρέμεται ακίνητο από σχοινί. Πόση είναι η τάση;

1. **Διάγραμμα ελεύθερου σώματος.** Δύο δυνάμεις στο σώμα: το βάρος $W$ προς τα κάτω και η τάση $T$ προς τα πάνω.
2. **Ακίνητο** σημαίνει $\alpha = 0$, άρα από τον δεύτερο νόμο $\sum F = 0$:

   $T - W = 0 \Rightarrow T = W$
3. $T = mg = 2 \cdot 10 = 20\ \text{N}$
4. **Αν το ανέβαζες με επιτάχυνση $2\ \text{m/s}^2$;**

   $T - W = ma \Rightarrow T = 20 + 2 \cdot 2 = 24\ \text{N}$

   Γι' αυτό ένα σχοινί κόβεται πιο εύκολα όταν τραβάς απότομα παρά όταν απλώς κρατάς.

### Παράδειγμα 3: Ασανσέρ κατεβαίνει επιβραδύνοντας με \$2\ \text{m/s}^2\$. Τι δείχνει η ζυγαριά για άτομο \$60\ \text{kg}\$;

1. Το άτομο **κατεβαίνει** και **επιβραδύνει**, άρα η επιτάχυνση δείχνει **προς τα πάνω**.

   Θετική φορά προς τα πάνω: $\alpha = +2\ \text{m/s}^2$.
2. Δυνάμεις στο άτομο: βάρος $W = 600\ \text{N}$ κάτω, κάθετη από τη ζυγαριά $N$ πάνω.

   $N - W = m\alpha$
3. $N = W + m\alpha = 600 + 60 \cdot 2 = 720\ \text{N}$
4. Η ζυγαριά δείχνει $720\ \text{N}$, δηλαδή «$72\ \text{kg}$» — αλλά η μάζα δεν άλλαξε.

   Αυτό είναι το «βάρυνα» που νιώθεις όταν το ασανσέρ φρενάρει κατεβαίνοντας. Η ζυγαριά δεν μετράει βάρος· μετράει την κάθετη δύναμη που της ασκείς.

### Παράδειγμα 4: Γιατί δεν ακυρώνονται οι δυνάμεις δράσης–αντίδρασης όταν σπρώχνεις ένα κουτί;

1. Σπρώχνεις το κουτί με $50\ \text{N}$. Το κουτί σε σπρώχνει πίσω με $50\ \text{N}$ — τρίτος νόμος.
2. Αν αυτές οι δύο ακυρώνονταν, τίποτα δεν θα κουνιόταν ποτέ. Το παράδοξο λύνεται με μία παρατήρηση: **ασκούνται σε διαφορετικά σώματα**.
3. Για να βρω την κίνηση του **κουτιού**, μετράω μόνο τις δυνάμεις **στο κουτί**: το δικό σου σπρώξιμο, την τριβή, το βάρος, την κάθετη. Η δύναμη που ασκεί το κουτί σε **εσένα** δεν μπαίνει σε αυτό το άθροισμα.
4. Ο κανόνας για τις ασκήσεις: **ένα διάγραμμα ανά σώμα**. Μόλις διαλέξεις το σώμα, σχεδιάζεις μόνο ό,τι ασκείται πάνω του — τίποτα άλλο.

## Ερωτήσεις

1. Αυτοκίνητο κινείται σε ευθεία με σταθερή ταχύτητα $80\ \text{km/h}$. Πόση είναι η συνισταμένη δύναμη πάνω του;
   - Μεγάλη, προς τα εμπρός
   - Μηδέν
   - Ίση με το βάρος του
   - Εξαρτάται από την ταχύτητα
2. Σε σώμα μάζας $5\ \text{kg}$ ασκούνται $30\ \text{N}$ δεξιά και $10\ \text{N}$ αριστερά. Πόση είναι η επιτάχυνση;
   - $8\ \text{m/s}^2$
   - $4\ \text{m/s}^2$
   - $6\ \text{m/s}^2$
   - $20\ \text{m/s}^2$
3. Βιβλίο ακίνητο σε τραπέζι. Ποιο ζεύγος είναι **δράση–αντίδραση**;
   - Το βάρος του βιβλίου και η κάθετη δύναμη του τραπεζιού
   - Η έλξη της Γης στο βιβλίο και η έλξη του βιβλίου στη Γη
   - Το βάρος του βιβλίου και το βάρος του τραπεζιού
   - Η κάθετη δύναμη και η τριβή
4. Αστροναύτης μάζας $70\ \text{kg}$ πηγαίνει στη Σελήνη, όπου $g \approx 1{,}6\ \text{m/s}^2$. Τι αλλάζει;
   - Η μάζα του γίνεται μικρότερη
   - Το βάρος του γίνεται περίπου $112\ \text{N}$
   - Δεν αλλάζει τίποτα
   - Και η μάζα και το βάρος μειώνονται στο $\frac{1}{6}$
5. Άτομο σε ασανσέρ που **ανεβαίνει επιταχυνόμενο**. Τι δείχνει η ζυγαριά;
   - Λιγότερα από το κανονικό βάρος
   - Περισσότερα από το κανονικό βάρος
   - Ακριβώς το κανονικό βάρος
   - Μηδέν
6. Τι λέει ο πρώτος νόμος του Νεύτωνα;
   - Χωρίς συνισταμένη δύναμη, ένα σώμα διατηρεί την ταχύτητά του
   - Η δύναμη ισούται με μάζα επί επιτάχυνση
   - Κάθε δράση έχει ίση και αντίθετη αντίδραση
   - Η ενέργεια διατηρείται
7. Γιατί ένα σφυρί και ένα φτερό πέφτουν μαζί στο κενό;
   - Γιατί η μεγαλύτερη μάζα δέχεται ανάλογα μεγαλύτερο βάρος
   - Γιατί στο κενό δεν υπάρχει βαρύτητα
   - Γιατί το φτερό γίνεται βαρύτερο στο κενό
   - Γιατί η βαρύτητα ασκεί ίδια **δύναμη** σε όλα τα σώματα
8. Το συρματόσχοινο κόβεται και το ασανσέρ πέφτει ελεύθερα. Τι δείχνει η ζυγαριά μέσα;
   - Μηδέν
   - Το κανονικό βάρος
   - Περισσότερο από το κανονικό
   - Λιγότερο, αλλά όχι μηδέν

## Ασκήσεις

1. Σε σώμα μάζας $2$ kg ασκείται συνισταμένη δύναμη $10$ N. Πόση είναι η επιτάχυνσή του;
2. Μια δύναμη δίνει σε σώμα $2$ kg επιτάχυνση $3$ m/s$^2$. Πόση επιτάχυνση δίνει η ίδια δύναμη σε σώμα $6$ kg;
3. Σε σώμα $6$ kg ασκούνται $9$ N δεξιά και $21$ N αριστερά. Πόση είναι η επιτάχυνση;
   *Σώμα με δύο οριζόντιες δυνάμεις, 9 N προς τα δεξιά και 21 N προς τα αριστερά.*
4. Άτομο $50$ kg στέκεται σε ζυγαριά μέσα σε ασανσέρ. Για λίγα δευτερόλεπτα η ζυγαριά δείχνει $350$ N. Πάρε $g = 10$ m/s$^2$.
   α) Πόση είναι η επιτάχυνση του ασανσέρ, και προς τα πού;
   β) Μπορείς από την ένδειξη να πεις αν το ασανσέρ ανεβαίνει ή κατεβαίνει;
   γ) Το ασανσέρ ανέβαινε με $6$ m/s όταν η ζυγαριά άρχισε να δείχνει $350$ N. Σε πόσο χρόνο και σε πόσα μέτρα σταματά;
5. Η Άννα, $50$ kg μαζί με τα παγοπέδιλά της, και ο Βασίλης, $75$ kg μαζί με τα δικά του, στέκονται ακίνητοι σε πάγο, $10$ m μακριά ο ένας από τον άλλον, και κρατούν τις άκρες ενός τεντωμένου σχοινιού. Ο Βασίλης μαζεύει το σχοινί με τα χέρια του, ενώ η Άννα απλώς το κρατά. Αγνόησε τις τριβές, την αντίσταση του αέρα και τη μάζα του σχοινιού.
   α) Σε ποιο σημείο συναντιούνται; Θα άλλαζε το σημείο αν μάζευε το σχοινί η Άννα, ή αν ο Βασίλης τραβούσε άλλοτε δυνατά κι άλλοτε σιγά;
   β) Αν ο Βασίλης τραβά με σταθερή δύναμη $30$ N, σε πόσο χρόνο συναντιούνται;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/newtons-laws
