# Ορμή και διατήρησή της

> Γιατί οι συγκρούσεις λύνονται χωρίς να ξέρεις τις δυνάμεις.

Φυσική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/momentum

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την ορμή και να τη χειρίζεσαι ως διάνυσμα.
- Να συνδέεις ώθηση και μεταβολή ορμής, και να εξηγείς γιατί λειτουργεί ο αερόσακος.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και εκρήξεις.
- Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση με βάση την κινητική ενέργεια.

## Γιατί χρειαζόμαστε άλλο ένα μέγεθος

Δύο σώματα συγκρούονται. Οι δυνάμεις που ασκούν το ένα στο άλλο είναι τεράστιες, διαρκούν χιλιοστά του δευτερολέπτου και αλλάζουν συνέχεια. Δεν έχεις καμία ελπίδα να τις υπολογίσεις.

Και όμως, μπορείς να βρεις τι ταχύτητες θα έχουν μετά. Το εργαλείο είναι η **ορμή**.

$$
\vec{p} = m\vec{v} \qquad [\text{kg} \cdot \text{m/s}]
$$

Είναι **διανυσματικό** μέγεθος: έχει την κατεύθυνση της ταχύτητας, και σε μονοδιάστατα προβλήματα το πρόσημο μετράει.

## Ώθηση: γιατί υπάρχει ο αερόσακος

Ο δεύτερος νόμος γράφεται και έτσι:

$$
\vec{F} \Delta t = \Delta \vec{p}
$$

Το αριστερό μέλος λέγεται **ώθηση**. Διάβασέ το ανάποδα: για δεδομένη μεταβολή ορμής, όσο **μεγαλύτερο** είναι το $\Delta t$, τόσο **μικρότερη** η δύναμη.

> **Κλειδί**
>
> Σε μια σύγκρουση, η μεταβολή της ορμής σου είναι δεδομένη — από την ταχύτητά σου στο μηδέν, ό,τι κι αν γίνει.
>
> Αυτό που μπορείς να αλλάξεις είναι ο **χρόνος** μέσα στον οποίο θα συμβεί. Αερόσακος, ζώνη, ζώνη απορρόφησης αυτοκινήτου, γάντια μποξ, στρώμα άλματος: όλα κάνουν το ίδιο πράγμα — απλώνουν την ίδια μεταβολή ορμής σε περισσότερο χρόνο, άρα μικρότερη δύναμη.

*Ομοίωμα δοκιμών μέσα σε αυτοκίνητο, μετά από εργαστηριακή δοκιμή πλευρικής σύγκρουσης. Οι αερόσακοι έχουν ήδη φουσκώσει. Τα καλώδια οδηγούν σε αισθητήρες μέσα στο ομοίωμα, που μετρούν πόση δύναμη δέχτηκε και για πόσο χρόνο: ακριβώς το F και το Δt της ώθησης.*

## Διατήρηση της ορμής

**Σε μονωμένο σύστημα — χωρίς εξωτερικές δυνάμεις — η ολική ορμή διατηρείται.**

$$
\vec{p}_1 = \vec{p}_2
$$

Ο δείκτης $1$ είναι πριν την αλληλεπίδραση και ο $2$ μετά.

Ο λόγος είναι ο τρίτος νόμος: οι δυνάμεις που ανταλλάσσουν τα δύο σώματα είναι ίσες και αντίθετες, και δρουν τον ίδιο χρόνο. Άρα οι ωθήσεις είναι αντίθετες, άρα οι μεταβολές ορμής αλληλοαναιρούνται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο σώματα συγκρούονται*

> **Πρόσεχε**
>
> Η ορμή είναι διάνυσμα. Σε μονοδιάστατο πρόβλημα αυτό σημαίνει **πρόσημα**: ένα σώμα που κινείται αριστερά έχει αρνητική ορμή.
>
> Το πιο συχνό λάθος της ενότητας είναι να προστεθούν τα μέτρα των ορμών αγνοώντας φορές. Ορίζεις θετική φορά **μία φορά στην αρχή** και την κρατάς σε όλη τη λύση.

## Ελαστική και πλαστική κρούση

|              | Ορμή        | Κινητική ενέργεια   |
| ------------ | ----------- | ------------------- |
| **Ελαστική** | διατηρείται | **διατηρείται**     |
| **Πλαστική** | διατηρείται | **δεν** διατηρείται |

Στην **πλαστική** (τελείως ανελαστική) κρούση τα σώματα κινούνται μαζί μετά, με κοινή ταχύτητα. Μέρος της κινητικής ενέργειας γίνεται θερμότητα, ήχος και παραμόρφωση.

> **Θυμήσου**
>
> Η ορμή διατηρείται **σε κάθε** κρούση. Η κινητική ενέργεια μόνο στην ελαστική.
>
> Γι' αυτό η ορμή είναι το εργαλείο: δουλεύει πάντα, ενώ η ενέργεια σε αφήνει εκτεθειμένο ακριβώς στις πιο συνηθισμένες κρούσεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μπάλα \$0{,}2\ \text{kg}\$ κινείται με \$15\ \text{m/s}\$ και επιστρέφει με \$10\ \text{m/s}\$.

1. Ορίζω θετική φορά την αρχική κατεύθυνση.

   Αρχική ορμή: $p_1 = 0{,}2 \cdot 15 = +3\ \text{kg} \cdot \text{m/s}$

   Τελική ορμή: $p_2 = 0{,}2 \cdot (-10) = -2\ \text{kg} \cdot \text{m/s}$
2. $\Delta p = p_2 - p_1 = -2 - 3 = -5\ \text{kg} \cdot \text{m/s}$
3. Το μέτρο της μεταβολής είναι $5$, όχι $1$.

   Αν είχες αφαιρέσει τα μέτρα ($15 - 10 = 5$ επί $0{,}2$ δίνει $1$), θα έβγαζες λάθος απάντηση. Η **αλλαγή φοράς** είναι το μεγαλύτερο κομμάτι της μεταβολής.
4. **Αν η επαφή διαρκεί $0{,}01\ \text{s}$:**

   $F = \frac{\Delta p}{\Delta t} = \frac{5}{0{,}01} = 500\ \text{N}$

   Μισό κιλοβάρος από μια μπαλίτσα $200$ γραμμαρίων — επειδή ο χρόνος είναι πολύ μικρός.

### Παράδειγμα 2: Βαγόνι \$3000\ \text{kg}\$ στα \$4\ \text{m/s}\$ κουμπώνει σε ακίνητο \$2000\ \text{kg}\$.

1. Πλαστική κρούση: μετά κινούνται **μαζί** με κοινή ταχύτητα $v$.

   Διατήρηση ορμής:

   $m_1 u_1 + m_2 u_2 = (m_1 + m_2)v$
2. $3000 \cdot 4 + 2000 \cdot 0 = 5000 \cdot v$
3. $12\,000 = 5000v \Rightarrow v = 2{,}4\ \text{m/s}$
4. **Έλεγχος ενέργειας.**

   Πριν: $K = \frac{1}{2} \cdot 3000 \cdot 16 = 24\,000\ \text{J}$

   Μετά: $K = \frac{1}{2} \cdot 5000 \cdot 5{,}76 = 14\,400\ \text{J}$
5. Χάθηκαν $9600\ \text{J}$ — το $40\%$ — σε θερμότητα, ήχο και παραμόρφωση των ζεύξεων.

   Η ορμή όμως βγήκε ίδια και στις δύο πλευρές. Αυτό είναι το νόημα της διατήρησης.

### Παράδειγμα 3: Κανόνι \$800\ \text{kg}\$ εκτοξεύει οβίδα \$10\ \text{kg}\$ με \$400\ \text{m/s}\$.

1. Πριν την εκπυρσοκρότηση όλα είναι ακίνητα:

   $p_1 = 0$
2. Η ολική ορμή πρέπει να παραμείνει μηδέν:

   Με δείκτη $1$ την οβίδα και $2$ το κανόνι:

   $m_1 v_1 + m_2 v_2 = 0$
3. $10 \cdot 400 + 800 \cdot v_2 = 0$

   $v_2 = -\frac{4000}{800} = -5\ \text{m/s}$
4. Το κανόνι **οπισθοχωρεί** με $5\ \text{m/s}$ — το μείον δείχνει την αντίθετη φορά.
5. **Πού βρέθηκε η ενέργεια;** Πριν, η κινητική ενέργεια ήταν μηδέν· μετά είναι $810\,000\ \text{J}$.

   Δεν παραβιάζεται τίποτα: η ενέργεια ήρθε από τη **χημική** ενέργεια της πυρίτιδας. Η ορμή όμως δεν μπορεί να «δημιουργηθεί» από χημεία — γι' αυτό ξεκίνησε από μηδέν και έμεινε μηδέν.

### Παράδειγμα 4: Γιατί ο αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό;

1. Οδηγός $70\ \text{kg}$ στα $20\ \text{m/s}$ σταματά. Η μεταβολή ορμής είναι δεδομένη:

   $|\Delta p| = 70 \cdot 20 = 1400\ \text{kg} \cdot \text{m/s}$
2. **Χωρίς αερόσακο:** το στήθος χτυπά στο τιμόνι σε $\Delta t \approx 0{,}01\ \text{s}$.

   $F = \frac{1400}{0{,}01} = 140\,000\ \text{N}$
3. **Με αερόσακο:** η επιβράδυνση απλώνεται σε $\Delta t \approx 0{,}2\ \text{s}$.

   $F = \frac{1400}{0{,}2} = 7000\ \text{N}$
4. Εικοσαπλάσια μείωση της δύναμης, με **ίδια** μεταβολή ορμής.

   Ο αερόσακος δεν «απορροφά» την ορμή — δεν γίνεται. Απλώνει τον χρόνο. Το ίδιο κάνει η ζώνη, το ίδιο κάνει και ο τοίχος από φελιζόλ σε δοκιμές.

## Ερωτήσεις

1. Σώμα $2\ \text{kg}$ κινείται με $3\ \text{m/s}$ δεξιά, άλλο $1\ \text{kg}$ με $4\ \text{m/s}$ αριστερά. Πόση είναι η ολική ορμή;
   - $10\ \text{kg}\cdot\text{m/s}$
   - $2\ \text{kg}\cdot\text{m/s}$ δεξιά
   - $2\ \text{kg}\cdot\text{m/s}$ αριστερά
   - $0$
2. Γιατί ένας αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό;
   - Μειώνει τη μεταβολή της ορμής
   - Αυξάνει τον χρόνο της επιβράδυνσης
   - Απορροφά την ορμή
   - Μειώνει τη μάζα του οδηγού
3. Βαγόνι $4000\ \text{kg}$ στα $3\ \text{m/s}$ κουμπώνει σε ακίνητο βαγόνι $2000\ \text{kg}$. Κοινή ταχύτητα;
   - $2\ \text{m/s}$
   - $3\ \text{m/s}$
   - $1{,}5\ \text{m/s}$
   - $6\ \text{m/s}$
4. Σε ποια κρούση διατηρείται **και** η κινητική ενέργεια;
   - Σε κάθε κρούση
   - Μόνο στην ελαστική
   - Μόνο στην πλαστική
   - Σε καμία
5. Άτομο $60\ \text{kg}$ σε πατίνι, ακίνητο, πετάει μπάλα $2\ \text{kg}$ με $9\ \text{m/s}$. Τι κάνει;
   - Μένει ακίνητο
   - Κινείται αντίθετα με $0{,}3\ \text{m/s}$
   - Κινείται αντίθετα με $9\ \text{m/s}$
   - Κινείται προς την ίδια φορά με τη μπάλα
6. Μπάλα $0{,}2$ kg κινείται με $15$ m/s και επιστρέφει με $10$ m/s. Πόσο είναι το μέτρο της μεταβολής της ορμής;
   - $5$ kg m/s
   - $1$ kg m/s
   - $0{,}5$ kg m/s
   - $2$ kg m/s
7. Δύο σώματα έχουν ίδια ορμή αλλά διαφορετική μάζα. Ποιο έχει μεγαλύτερη κινητική ενέργεια;
   - Το ελαφρύτερο
   - Το βαρύτερο
   - Έχουν την ίδια
   - Δεν προκύπτει
8. Δύο σώματα συγκρούονται και συνεχίζουν κολλημένα. Πώς λέγεται αυτή η κρούση;
   - Πλαστική
   - Ελαστική
   - Κεντρική
   - Ελαστική ή πλαστική, ανάλογα με τις ταχύτητες

## Ασκήσεις

1. Σώμα $3$ kg κινείται με $2$ m/s δεξιά και άλλο $2$ kg με $5$ m/s αριστερά. Πόση είναι η ολική ορμή;
2. Σώμα $2$ kg επιταχύνεται από $3$ σε $7$ m/s στην ίδια κατεύθυνση μέσα σε $0{,}5$ s. Πόση είναι η μέση δύναμη που του ασκήθηκε;
3. Φορτηγάκι $1500$ kg στα $10$ m/s πέφτει πάνω σε ακίνητο αυτοκίνητο $1000$ kg και συνεχίζουν μαζί. Κοινή ταχύτητα;
4. Μπάλα $A$ $1$ kg κινείται με $6$ m/s και χτυπά μετωπικά την ακίνητη μπάλα $B$ των $2$ kg. Ο Γιώργος ισχυρίζεται ότι μετά την κρούση η $A$ γυρίζει πίσω με $4$ m/s και η $B$ φεύγει μπροστά με $5$ m/s.
   α) Διατηρείται η ορμή με αυτές τις τιμές;
   β) Μπορεί να έγινε έτσι η κρούση;
   γ) Αν η $B$ φεύγει με $4$ m/s, πώς κινείται η $A$; Είναι τότε η κρούση ελαστική;
5. Μια σχεδία μήκους $6$ m και μάζας $120$ kg επιπλέει ακίνητη, με την μπροστινή της άκρη να ακουμπά σε μια προβλήτα, χωρίς να είναι δεμένη. Ένας άνθρωπος $60$ kg στέκεται στην πίσω άκρη και περπατά ως την μπροστινή, για να βγει στην προβλήτα. Αγνόησε την αντίσταση του νερού.
   α) Πόσο απέχει η σχεδία από την προβλήτα όταν εκείνος φτάνει στην μπροστινή άκρη;
   β) Αλλάζει η απάντηση αν περπατήσει πιο γρήγορα, ή αν σταματήσει για λίγο στη μέση;
   γ) Πόση μάζα θα έπρεπε να έχει η σχεδία ώστε το κενό να είναι μόνο $0{,}5$ m;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/momentum
