Ορμή και διατήρησή της
Γιατί οι συγκρούσεις λύνονται χωρίς να ξέρεις τις δυνάμεις.
26 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την ορμή και να τη χειρίζεσαι ως διάνυσμα.
- Να συνδέεις ώθηση και μεταβολή ορμής, και να εξηγείς γιατί λειτουργεί ο αερόσακος.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και εκρήξεις.
- Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση με βάση την κινητική ενέργεια.
Γιατί χρειαζόμαστε άλλο ένα μέγεθος
Δύο σώματα συγκρούονται. Οι δυνάμεις που ασκούν το ένα στο άλλο είναι τεράστιες, διαρκούν χιλιοστά του δευτερολέπτου και αλλάζουν συνέχεια. Δεν έχεις καμία ελπίδα να τις υπολογίσεις.
Και όμως, μπορείς να βρεις τι ταχύτητες θα έχουν μετά. Το εργαλείο είναι η ορμή.
Είναι διανυσματικό μέγεθος: έχει την κατεύθυνση της ταχύτητας, και σε μονοδιάστατα προβλήματα το πρόσημο μετράει.
Ώθηση: γιατί υπάρχει ο αερόσακος
Ο δεύτερος νόμος γράφεται και έτσι:
Το αριστερό μέλος λέγεται ώθηση. Διάβασέ το ανάποδα: για δεδομένη μεταβολή ορμής, όσο μεγαλύτερο είναι το , τόσο μικρότερη η δύναμη.

Διατήρηση της ορμής
Σε μονωμένο σύστημα — χωρίς εξωτερικές δυνάμεις — η ολική ορμή διατηρείται.
Ο δείκτης είναι πριν την αλληλεπίδραση και ο μετά.
Ο λόγος είναι ο τρίτος νόμος: οι δυνάμεις που ανταλλάσσουν τα δύο σώματα είναι ίσες και αντίθετες, και δρουν τον ίδιο χρόνο. Άρα οι ωθήσεις είναι αντίθετες, άρα οι μεταβολές ορμής αλληλοαναιρούνται.
Ελαστική και πλαστική κρούση
| Ορμή | Κινητική ενέργεια | |
|---|---|---|
| Ελαστική | διατηρείται | διατηρείται |
| Πλαστική | διατηρείται | δεν διατηρείται |
Στην πλαστική (τελείως ανελαστική) κρούση τα σώματα κινούνται μαζί μετά, με κοινή ταχύτητα. Μέρος της κινητικής ενέργειας γίνεται θερμότητα, ήχος και παραμόρφωση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μπάλα κινείται με και επιστρέφει με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ορίζω θετική φορά την αρχική κατεύθυνση.
Αρχική ορμή:
Τελική ορμή:
Το μέτρο της μεταβολής είναι , όχι .
Αν είχες αφαιρέσει τα μέτρα ( επί δίνει ), θα έβγαζες λάθος απάντηση. Η αλλαγή φοράς είναι το μεγαλύτερο κομμάτι της μεταβολής.
Αν η επαφή διαρκεί :
Μισό κιλοβάρος από μια μπαλίτσα γραμμαρίων — επειδή ο χρόνος είναι πολύ μικρός.
Παράδειγμα 2
Βαγόνι στα κουμπώνει σε ακίνητο .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πλαστική κρούση: μετά κινούνται μαζί με κοινή ταχύτητα .
Διατήρηση ορμής:
Έλεγχος ενέργειας.
Πριν:
Μετά:
Χάθηκαν — το — σε θερμότητα, ήχο και παραμόρφωση των ζεύξεων.
Η ορμή όμως βγήκε ίδια και στις δύο πλευρές. Αυτό είναι το νόημα της διατήρησης.
Παράδειγμα 3
Κανόνι εκτοξεύει οβίδα με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πριν την εκπυρσοκρότηση όλα είναι ακίνητα:
Η ολική ορμή πρέπει να παραμείνει μηδέν:
Με δείκτη την οβίδα και το κανόνι:
Το κανόνι οπισθοχωρεί με — το μείον δείχνει την αντίθετη φορά.
Πού βρέθηκε η ενέργεια; Πριν, η κινητική ενέργεια ήταν μηδέν· μετά είναι .
Δεν παραβιάζεται τίποτα: η ενέργεια ήρθε από τη χημική ενέργεια της πυρίτιδας. Η ορμή όμως δεν μπορεί να «δημιουργηθεί» από χημεία — γι' αυτό ξεκίνησε από μηδέν και έμεινε μηδέν.
Παράδειγμα 4
Γιατί ο αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οδηγός στα σταματά. Η μεταβολή ορμής είναι δεδομένη:
Χωρίς αερόσακο: το στήθος χτυπά στο τιμόνι σε .
Με αερόσακο: η επιβράδυνση απλώνεται σε .
Εικοσαπλάσια μείωση της δύναμης, με ίδια μεταβολή ορμής.
Ο αερόσακος δεν «απορροφά» την ορμή — δεν γίνεται. Απλώνει τον χρόνο. Το ίδιο κάνει η ζώνη, το ίδιο κάνει και ο τοίχος από φελιζόλ σε δοκιμές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σώμα kg κινείται με m/s δεξιά και άλλο kg με m/s αριστερά. Πόση είναι η ολική ορμή;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την ορμή και να τη χειρίζεσαι ως διάνυσμα.
- Να συνδέεις ώθηση και μεταβολή ορμής, και να εξηγείς γιατί λειτουργεί ο αερόσακος.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε κρούσεις και εκρήξεις.
- Να ξεχωρίζεις ελαστική από πλαστική κρούση με βάση την κινητική ενέργεια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.