# Τριβή

> Η δύναμη που όλοι αγνοούν στα σχήματα και κανείς στην πράξη.

Φυσική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/friction

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις στατική από τριβή ολίσθησης και να ξέρεις γιατί η πρώτη μεταβάλλεται.
- Να υπολογίζεις τριβή από τον συντελεστή και την κάθετη δύναμη.
- Να εξηγείς γιατί η τριβή δεν εξαρτάται από την επιφάνεια επαφής.
- Να λύνεις πρόβλημα σε οριζόντιο και σε κεκλιμένο επίπεδο.

## Δύο τριβές, όχι μία

Σπρώχνεις ένα βαρύ έπιπλο και δεν κουνιέται. Σπρώχνεις λίγο πιο δυνατά, πάλι τίποτα. Λίγο ακόμα — και ξαφνικά γλιστράει, και μάλιστα πιο εύκολα απ' όσο περίμενες.

Αυτή η εμπειρία περιγράφει **δύο διαφορετικές** τριβές.

**Στατική τριβή** ($T_s$): όσο το σώμα είναι ακίνητο. Δεν έχει σταθερή τιμή — παίρνει **ό,τι χρειάζεται** για να ακυρώσει τη δύναμη που ασκείς, μέχρι ένα όριο:

$$
T_s \leq \mu_s N
$$

**Τριβή ολίσθησης** ($T_k$): μόλις το σώμα κινηθεί. Αυτή έχει σταθερή τιμή:

$$
T_k = \mu_k N
$$

Και σχεδόν πάντα $\mu_k < \mu_s$ — γι' αυτό το έπιπλο «ξεκολλάει» απότομα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς απαντά η τριβή στη δύναμη*

> **Κλειδί**
>
> Η στατική τριβή δεν είναι αριθμός που «έχει» μια επιφάνεια. Είναι **απάντηση**.
>
> Αν σπρώξεις με $5\ \text{N}$ και το σώμα δεν κουνηθεί, η τριβή είναι ακριβώς $5\ \text{N}$ — όχι $\mu_s N$. Το $\mu_s N$ είναι το **μέγιστο** που μπορεί να δώσει, όχι αυτό που δίνει.

## Τι επηρεάζει την τριβή — και τι όχι

Η τριβή εξαρτάται από:

- τον **συντελεστή** $\mu$, δηλαδή τα δύο υλικά που τρίβονται,
- την **κάθετη δύναμη** $N$, δηλαδή πόσο πιέζονται μεταξύ τους.

Δεν εξαρτάται από:

- το **εμβαδόν** της επιφάνειας επαφής,
- την **ταχύτητα** (σε καλή προσέγγιση).

> **Πρόσεχε**
>
> Το πρώτο ξαφνιάζει: γιατί ένα τούβλο έχει την ίδια τριβή είτε το ακουμπήσεις στην πλατιά είτε στη στενή του πλευρά;
>
> Επειδή η πραγματική επαφή γίνεται μόνο στις μικροσκοπικές εξοχές των επιφανειών. Πλατιά πλευρά → περισσότερα σημεία επαφής, αλλά **μικρότερη πίεση** στο καθένα. Στενή πλευρά → λιγότερα σημεία, μεγαλύτερη πίεση. Τα δύο αλληλοαναιρούνται ακριβώς.

## Πειραματίσου με το κατώφλι

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε ξεκινάει το σώμα*

Πρόσεξε ότι αυξάνοντας τη **μάζα** αυξάνεται και η τριβή, χωρίς να αγγίξεις το $\mu$: η κάθετη δύναμη μεγάλωσε.

> **Θυμήσου**
>
> Η τριβή δεν είναι πάντα ο εχθρός.
>
> - **Χωρίς τριβή δεν περπατάς.** Το πόδι σου σπρώχνει το έδαφος πίσω, το έδαφος σε σπρώχνει μπροστά — και αυτό γίνεται μέσω στατικής τριβής.
> - **Χωρίς τριβή δεν φρενάρεις.** Τα λάστιχα βασίζονται σε τριβή με τον δρόμο.
> - **Στα ρουλεμάν και στα λάδια** την πολεμάς, γιατί εκεί απλώς σπαταλά ενέργεια ως θερμότητα.

*Ένα ρουλεμάν, περίπου της δεκαετίας του 1950. Ο άξονας μπαίνει στο εσωτερικό δαχτυλίδι, και όταν γυρίζει, τα σφαιρίδια κυλούν ανάμεσα στα δύο δαχτυλίδια αντί να γλιστράει μέταλλο πάνω σε μέταλλο. Η κύλιση συναντά πολύ μικρότερη αντίσταση από την ολίσθηση· γι' αυτό ένα ρουλεμάν χάνει τόσο λίγη ενέργεια σε θερμότητα.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σώμα \$10\ \text{kg}\$ σε οριζόντιο δάπεδο με \$\mu\_s = 0{,}4\$. Το σπρώχνεις με \$30\ \text{N}\$.

*Σώμα σε οριζόντιο δάπεδο που το σπρώχνει οριζόντια δύναμη 30 N.*

1. Κάθετη δύναμη σε οριζόντιο επίπεδο χωρίς κατακόρυφες δυνάμεις:

   $N = W = mg = 10 \cdot 10 = 100\ \text{N}$
2. Μέγιστη στατική τριβή:

   $T_{s,\max} = \mu_s N = 0{,}4 \cdot 100 = 40\ \text{N}$
3. Συγκρίνω: $F = 30\ \text{N} < 40\ \text{N}$.

   Το σώμα **δεν κινείται**.
4. **Πόση είναι η τριβή;** Όχι $40\ \text{N}$. Αφού το σώμα ισορροπεί, η τριβή ακυρώνει ακριβώς τη δύναμη:

   $T = 30\ \text{N}$

   Αυτό είναι το σημείο που χάνει τις μονάδες όλη η τάξη: εφαρμόζουν τον τύπο $\mu N$ ενώ το σώμα είναι ακόμα ακίνητο.

### Παράδειγμα 2: Ίδιο σώμα, τώρα με \$F = 60\ \text{N}\$ και \$\mu\_k = 0{,}3\$. Επιτάχυνση;

*Σώμα σε οριζόντιο δάπεδο που το σπρώχνει οριζόντια δύναμη 60 N, με την τριβή T αντίθετα, το βάρος W και την κάθετη δύναμη N.*

1. $F = 60\ \text{N} > T_{s,\max} = 40\ \text{N}$, άρα το σώμα **κινείται**.
2. Τώρα ισχύει η τριβή **ολίσθησης**, με τον δικό της συντελεστή:

   $T_k = \mu_k N = 0{,}3 \cdot 100 = 30\ \text{N}$
3. Συνισταμένη:

   $\sum F = 60 - 30 = 30\ \text{N}$
4. $\alpha = \frac{30}{10} = 3\ \text{m/s}^2$
5. **Τι θα γινόταν αν σταματούσες να σπρώχνεις;** Θα έμενε μόνο η τριβή:

   $\alpha = \frac{-30}{10} = -3\ \text{m/s}^2$, δηλαδή επιβράδυνση μέχρι να σταματήσει.

### Παράδειγμα 3: Κιβώτιο ολισθαίνει με \$12\ \text{m/s}\$ και σταματά μετά από \$18\ \text{m}\$. Βρες το \$\mu\_k\$.

1. Πρώτα η **κινηματική**: βρίσκω την επιβράδυνση. Δεν δίνεται χρόνος → τρίτη εξίσωση.

   $v^2 = v_0^2 + 2\alpha\Delta x$
2. $0 = 144 + 2\alpha \cdot 18 \Rightarrow 36\alpha = -144 \Rightarrow \alpha = -4\ \text{m/s}^2$
3. Τώρα η **δυναμική**. Η μόνη οριζόντια δύναμη είναι η τριβή:

   $-T_k = m\alpha \Rightarrow T_k = 4m$
4. Αλλά $T_k = \mu_k N = \mu_k mg = 10\mu_k m$. Εξισώνω:

   $10\mu_k m = 4m$
5. Η μάζα **απλοποιείται**:

   $\mu_k = 0{,}4$

   Και αυτό δεν είναι σύμπτωση: η απόσταση ολίσθησης δεν εξαρτάται από τη μάζα. Βαρύ και ελαφρύ κιβώτιο με την ίδια αρχική ταχύτητα και το ίδιο υλικό σταματούν στο ίδιο σημείο.

### Παράδειγμα 4: Σώμα σε κεκλιμένο επίπεδο \$30°\$. Ποιο \$\mu\_s\$ το κρατάει ακίνητο;

*Κιβώτιο ακίνητο πάνω σε κεκλιμένο επίπεδο γωνίας 30°.*

1. Αναλύω το βάρος σε δύο συνιστώσες: **παράλληλη** στο επίπεδο και **κάθετη** σε αυτό.

   $W_{\parallel} = mg\sin\theta$, $\quad W_{\perp} = mg\cos\theta$
2. Η κάθετη δύναμη ισορροπεί μόνο την κάθετη συνιστώσα:

   $N = mg\cos\theta$
3. Για να μην ολισθήσει, η στατική τριβή πρέπει να ακυρώνει την παράλληλη συνιστώσα και να μην έχει ξεπεράσει το όριό της:

   $mg\sin\theta \leq \mu_s \cdot mg\cos\theta$
4. Η μάζα και το $g$ απλοποιούνται:

   $\mu_s \geq \frac{\sin\theta}{\cos\theta} = \tan\theta = \tan 30° \approx 0{,}58$
5. **Πρακτική συνέπεια.** Η γωνία στην οποία ένα σώμα αρχίζει να γλιστράει σε κεκλιμένο επίπεδο μετράει απευθείας τον συντελεστή στατικής τριβής: $\mu_s = \tan\theta$.

   Είναι το πιο απλό πείραμα μέτρησης τριβής, και δεν χρειάζεται ούτε ζυγαριά ούτε δυναμόμετρο.

## Ερωτήσεις

1. Σώμα με μέγιστη στατική τριβή $25\ \text{N}$ σπρώχνεται με $15\ \text{N}$ και μένει ακίνητο. Πόση είναι η τριβή;
   - $25\ \text{N}$
   - $15\ \text{N}$
   - $10\ \text{N}$
   - $0$
2. Ένα τούβλο ακουμπά στη **στενή** του πλευρά αντί για την πλατιά. Η τριβή ολίσθησης:
   - Μειώνεται
   - Μένει ίδια
   - Αυξάνεται
   - Μηδενίζεται
3. Σώμα $5\ \text{kg}$ σε οριζόντιο δάπεδο με $\mu_k = 0{,}2$ ($g = 10$). Πόση είναι η τριβή ολίσθησης;
   - $10\ \text{N}$
   - $1\ \text{N}$
   - $50\ \text{N}$
   - $0{,}2\ \text{N}$
4. Δύο κιβώτια, ένα $10\ \text{kg}$ και ένα $40\ \text{kg}$, ολισθαίνουν με την **ίδια** αρχική ταχύτητα στο ίδιο δάπεδο. Ποιο σταματά πρώτο;
   - Το ελαφρύ
   - Το βαρύ
   - Σταματούν στην ίδια απόσταση
   - Εξαρτάται από το εμβαδόν της βάσης τους
5. Σώμα αρχίζει να ολισθαίνει σε κεκλιμένο επίπεδο όταν η γωνία φτάσει τις $45°$. Πόσο είναι το $\mu_s$;
   - $0{,}5$
   - $1$
   - $0{,}71$
   - $45$
6. Από τι εξαρτάται η δύναμη τριβής ολίσθησης;
   - Από την κάθετη δύναμη και τον συντελεστή τριβής
   - Από το εμβαδόν της επιφάνειας επαφής
   - Από την ταχύτητα ολίσθησης
   - Από τον όγκο του σώματος
7. Γιατί το σύστημα ABS δεν αφήνει τις ρόδες να μπλοκάρουν;
   - Γιατί η ρόδα που κυλάει έχει στατική τριβή, μεγαλύτερη από της ολίσθησης
   - Γιατί έτσι κρυώνουν τα φρένα και δεν χάνουν τη δύναμή τους
   - Γιατί έτσι το αυτοκίνητο κόβει ταχύτητα πιο ομαλά
   - Γιατί μεταφέρει βάρος στους μπροστινούς τροχούς, που φρενάρουν πιο δυνατά
8. Γιατί είναι πιο δύσκολο να **ξεκινήσεις** να σπρώχνεις ένα έπιπλο παρά να το κρατήσεις σε κίνηση;
   - Γιατί η μέγιστη στατική τριβή είναι μεγαλύτερη από την τριβή ολίσθησης
   - Γιατί το ακίνητο έπιπλο πιέζει το πάτωμα με μεγαλύτερο βάρος
   - Γιατί χρειάζεται χρόνος να ζεσταθεί το πάτωμα και να μειωθεί η τριβή
   - Γιατί η τριβή ολίσθησης μικραίνει όσο μεγαλώνει η ταχύτητα

## Ασκήσεις

1. Σώμα $8$ kg σε οριζόντιο δάπεδο με $\mu_k = 0{,}25$ και $g = 10$. Πόση είναι η τριβή ολίσθησης;
2. Κιβώτιο $20$ kg σε οριζόντιο δάπεδο με $\mu_s = 0{,}5$ και $g = 10$. Το σπρώχνεις οριζόντια με $60$ N. Πόση είναι η τριβή;
   *Κιβώτιο σε οριζόντιο δάπεδο που το σπρώχνει οριζόντια δύναμη 60 N.*
3. Σώμα $5$ kg με $\mu_k = 0{,}2$ δέχεται $F = 30$ N, με $g = 10$. Πόση είναι η επιτάχυνση;
4. Σπρώχνεις οριζόντια μια ντουλάπα $10$ kg, αυξάνοντας σιγά σιγά τη δύναμη. Η ντουλάπα ξεκινά να γλιστρά μόλις η δύναμη φτάσει τα $50$ N. Μετά, για να κινείται με σταθερή ταχύτητα, αρκούν $40$ N. Πάρε $g = 10$ m/s$^2$.
   α) Πόσα είναι τα $\mu_s$ και $\mu_k$;
   β) Αν μόλις ξεκινήσει συνεχίσεις να σπρώχνεις με $50$ N, πόση είναι η επιτάχυνσή της;
   γ) Βάζεις μέσα στη ντουλάπα ρούχα $5$ kg. Από πόση δύναμη και πάνω θα ξεκινήσει τώρα;
5. Σπρώχνεις ένα κιβώτιο $20$ kg πάνω σε οριζόντιο δάπεδο με το κοντάρι μιας σκούπας. Η δύναμη ασκείται κατά μήκος του κονταριού, που σχηματίζει γωνία $\theta$ κάτω από την οριζόντια. Ο συντελεστής στατικής τριβής είναι $\mu_s = 0{,}5$ και $g = 10$ m/s$^2$. Αγνόησε τη μάζα του κονταριού.
   α) Με $\sin\theta = 0{,}6$ και $\cos\theta = 0{,}8$, πόση δύναμη χρειάζεται τουλάχιστον για να ξεκινήσει το κιβώτιο;
   β) Πόση χρειάζεται με πιο απότομο κοντάρι, $\sin\theta = 0{,}8$ και $\cos\theta = 0{,}6$;
   γ) Δείξε ότι από μια γωνία και πάνω το κιβώτιο δεν ξεκινά, όσο δυνατά κι αν σπρώξεις. Ποια είναι αυτή η γωνία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/friction
