# Ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη κίνηση

> Η επιτάχυνση, οι τρεις εξισώσεις και η ελεύθερη πτώση.

Φυσική, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/accelerated-motion

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την επιτάχυνση και να ξέρεις πότε σημαίνει επιβράδυνση.
- Να χρησιμοποιείς τις τρεις εξισώσεις και να διαλέγεις τη σωστή.
- Να διαβάζεις διαγράμματα x−t και v−t επιταχυνόμενης κίνησης.
- Να λύνεις πρόβλημα ελεύθερης πτώσης και κατακόρυφης βολής.

## Επιτάχυνση δεν σημαίνει «πάει γρήγορα»

Η **επιτάχυνση** είναι ο ρυθμός με τον οποίο αλλάζει η ταχύτητα:

$$
\alpha = \frac{\Delta v}{\Delta t} \qquad \left[\frac{\text{m}}{\text{s}^2}\right]
$$

Ένα αυτοκίνητο στα $200\ \text{km/h}$ με σταθερή ταχύτητα έχει επιτάχυνση **μηδέν**. Ένα ποδήλατο που ξεκινάει έχει επιτάχυνση. Η επιτάχυνση μιλάει για την **αλλαγή**, όχι για το μέγεθος της ταχύτητας.

> **Κλειδί**
>
> Πότε το σώμα επιταχύνεται και πότε επιβραδύνει; Δεν το κρίνει το πρόσημο της $\alpha$ μόνο του — το κρίνει η **σχέση** των προσήμων $v$ και $\alpha$:
>
> - **Ομόσημα** ($v$ και $\alpha$ ίδιο πρόσημο) → το μέτρο της ταχύτητας **μεγαλώνει**.
> - **Ετερόσημα** → το μέτρο **μικραίνει**: επιβράδυνση.
>
> Ένα σώμα με $v = -10\ \text{m/s}$ και $\alpha = -2\ \text{m/s}^2$ επιταχύνεται, παρότι και τα δύο είναι αρνητικά.

## Οι τρεις εξισώσεις

Για σταθερή επιτάχυνση:

$$
v = v_0 + \alpha t
$$

$$
x = x_0 + v_0 t + \frac{1}{2}\alpha t^2
$$

$$
v^2 = v_0^2 + 2\alpha \Delta x
$$

Δεν τις χρησιμοποιείς στην τύχη. **Κάθε μία λείπει ένα μέγεθος**, και διαλέγεις εκείνη που δεν χρειάζεται αυτό που δεν ξέρεις:

| Εξίσωση                                   | Λείπει                  |
| ----------------------------------------- | ----------------------- |
| $v = v_0 + \alpha t$                      | η μετατόπιση $\Delta x$ |
| $x = x_0 + v_0 t + \frac{1}{2}\alpha t^2$ | η τελική ταχύτητα $v$   |
| $v^2 = v_0^2 + 2\alpha\Delta x$           | ο χρόνος $t$            |

Η τρίτη είναι η πιο υποτιμημένη: όταν η άσκηση δεν αναφέρει καθόλου χρόνο, σχεδόν πάντα αυτή είναι η απάντηση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα δύο διαγράμματα μαζί*

Στο διάγραμμα $x - t$ η επιταχυνόμενη κίνηση δίνει **παραβολή**, όχι ευθεία — γιατί η εξίσωση έχει $t^2$. Και η κλίση της παραβολής σε κάθε σημείο είναι η ταχύτητα εκείνη τη στιγμή.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν το σώμα επιβραδύνει και **σταματά**, οι εξισώσεις δεν το ξέρουν: συνεχίζουν να δίνουν αρνητική ταχύτητα μετά.
>
> Αν ένα αυτοκίνητο φρενάρει μέχρι να σταματήσει, πρώτα βρες πότε $v = 0$ και μετά έλεγξε αν ο χρόνος της άσκησης είναι πριν ή μετά από εκείνη τη στιγμή. Αλλιώς θα υπολογίσεις απόσταση που το αυτοκίνητο έκανε κάνοντας όπισθεν.

## Ελεύθερη πτώση

Είναι ομαλά επιταχυνόμενη κίνηση με $\alpha = g \approx 10\ \text{m/s}^2$ προς τα κάτω. Δεν χρειάζονται νέοι τύποι — οι ίδιοι τρεις, με $\alpha = g$.

Το κρίσιμο: **η μάζα δεν παίζει ρόλο**. Ένα μολύβι και μια πέτρα, χωρίς αντίσταση αέρα, φτάνουν μαζί. Αυτό δεν είναι διαίσθηση, είναι πείραμα: ο Γαλιλαίος το έδειξε πριν από τον Νεύτωνα, με μπάλες που κυλούσαν σε κεκλιμένα επίπεδα.

*Κεκλιμένο επίπεδο στο Μουσείο Γαλιλαίου της Φλωρεντίας. Δεν το έφτιαξε ο ίδιος ο Γαλιλαίος· κατασκευάστηκε αργότερα, για να επαναλαμβάνεται το πείραμά του. Μια μπάλα που κυλά κατά μήκος της πάνω ακμής επιταχύνεται πολύ λιγότερο απ' ό,τι σε ελεύθερη πτώση, κι έτσι οι χρόνοι γίνονται αρκετά μεγάλοι για να μετρηθούν.*

> **Θυμήσου**
>
> Στην κατακόρυφη βολή προς τα πάνω, στο **ανώτατο σημείο**:
>
> - $v = 0$ — γι' αυτό σταματά να ανεβαίνει,
> - $\alpha = g \neq 0$ — γι' αυτό αρχίζει αμέσως να κατεβαίνει.
>
> Η πιο συχνή παρανόηση της ενότητας είναι ότι «στην κορυφή η επιτάχυνση είναι μηδέν». Αν ήταν, το σώμα θα έμενε εκεί για πάντα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αυτοκίνητο από την ηρεμία με \$\alpha = 3\ \text{m/s}^2\$. Ταχύτητα και απόσταση στα \$5\ \text{s}\$;

1. **Δεδομένα:** $v_0 = 0$ (ηρεμία), $\alpha = 3\ \text{m/s}^2$, $t = 5\ \text{s}$.
2. Ταχύτητα — πρώτη εξίσωση:

   $v = 0 + 3 \cdot 5 = 15\ \text{m/s}$
3. Απόσταση — δεύτερη εξίσωση, με $x_0 = 0$ και $v_0 = 0$:

   $x = \frac{1}{2} \cdot 3 \cdot 5^2 = \frac{1}{2} \cdot 3 \cdot 25 = 37{,}5\ \text{m}$
4. **Έλεγχος με την τρίτη εξίσωση:**

   $v^2 = 0 + 2 \cdot 3 \cdot 37{,}5 = 225 \Rightarrow v = 15\ \text{m/s}$ ✓

   Τρεις εξισώσεις που συμφωνούν μεταξύ τους — καλό σημάδι.

### Παράδειγμα 2: Αυτοκίνητο στα \$20\ \text{m/s}\$ φρενάρει με \$\alpha = -4\ \text{m/s}^2\$. Πόσο διάστημα μέχρι να σταματήσει;

1. Ο χρόνος **δεν αναφέρεται** ούτε ζητείται → τρίτη εξίσωση.

   $v^2 = v_0^2 + 2\alpha\Delta x$
2. «Σταματάει» σημαίνει $v = 0$:

   $0 = 20^2 + 2(-4)\Delta x$
3. $0 = 400 - 8\Delta x \Rightarrow \Delta x = 50\ \text{m}$
4. **Γιατί αυτό αφορά την οδήγηση.** Η απόσταση φρεναρίσματος εξαρτάται από το **τετράγωνο** της ταχύτητας.

   Με $40\ \text{m/s}$ (διπλάσια) θα χρειαζόταν $200\ \text{m}$ — **τετραπλάσια** απόσταση, όχι διπλάσια.

### Παράδειγμα 3: Πέτρα πέφτει από ύψος \$45\ \text{m}\$. Χρόνος και ταχύτητα πρόσκρουσης;

1. Ορίζω θετική φορά **προς τα κάτω**, ώστε τα πάντα να είναι θετικά και να αποφύγω λάθη προσήμου.

   $v_0 = 0$, $\alpha = g = 10\ \text{m/s}^2$, $x = 45\ \text{m}$.
2. Χρόνος — δεύτερη εξίσωση:

   $45 = \frac{1}{2} \cdot 10 \cdot t^2 = 5t^2$
3. $t^2 = 9 \Rightarrow t = 3\ \text{s}$

   (Η αρνητική ρίζα απορρίπτεται: ο χρόνος μετά την αφή δεν είναι αρνητικός.)
4. Ταχύτητα πρόσκρουσης:

   $v = 0 + 10 \cdot 3 = 30\ \text{m/s}$
5. Δηλαδή $108\ \text{km/h}$ από ύψος μιας δεκαόροφης πολυκατοικίας. Η ελεύθερη πτώση φτάνει σε επικίνδυνες ταχύτητες πολύ πιο γρήγορα απ' ό,τι νομίζει κανείς.

### Παράδειγμα 4: Μπάλα ρίχνεται κατακόρυφα προς τα πάνω με \$20\ \text{m/s}\$.

1. Θετική φορά **προς τα πάνω**. Τότε $v_0 = +20\ \text{m/s}$ και $\alpha = -10\ \text{m/s}^2$ (η βαρύτητα δείχνει κάτω).
2. **Χρόνος ανόδου.** Στο ανώτατο σημείο $v = 0$:

   $0 = 20 - 10t \Rightarrow t = 2\ \text{s}$
3. **Μέγιστο ύψος.** Τρίτη εξίσωση:

   $0 = 20^2 - 2 \cdot 10 \cdot h \Rightarrow h = \frac{400}{20} = 20\ \text{m}$
4. **Συνολικός χρόνος πτήσης.** Η κάθοδος από τα $20\ \text{m}$ με $v_0 = 0$ παίρνει:

   $20 = 5t^2 \Rightarrow t = 2\ \text{s}$

   Ίδιος με την άνοδο. Συνολικά $4\ \text{s}$.
5. **Η συμμετρία δεν είναι σύμπτωση.** Χωρίς αντίσταση αέρα, η κίνηση προς τα πάνω και προς τα κάτω είναι κατοπτρικές: ίδιος χρόνος, και η μπάλα επιστρέφει με ταχύτητα $-20\ \text{m/s}$ — ίδιο μέτρο, αντίθετη φορά.

## Ερωτήσεις

1. Σώμα έχει $v = -8\ \text{m/s}$ και $\alpha = -3\ \text{m/s}^2$. Τι κάνει;
   - Επιβραδύνει
   - Επιταχύνεται
   - Κινείται ομαλά
   - Είναι ακίνητο
2. Ξέρεις $v_0$, $\alpha$ και $\Delta x$, και ζητάς την $v$. Ποια εξίσωση είναι η βολική;
   - $v = v_0 + \alpha t$
   - $v^2 = v_0^2 + 2\alpha\Delta x$
   - $x = x_0 + v_0 t + \frac{1}{2}\alpha t^2$
   - $\alpha = \frac{\Delta v}{\Delta t}$
3. Στο ανώτατο σημείο μιας κατακόρυφης βολής προς τα πάνω:
   - $v = 0$ και $\alpha = 0$
   - $v = 0$ και $\alpha = g$
   - $v = g$ και $\alpha = 0$
   - $v \neq 0$ και $\alpha = g$
4. Αν διπλασιάσεις την ταχύτητα ενός αυτοκινήτου, η απόσταση φρεναρίσματος:
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Τριπλασιάζεται
5. Πέτρα αφήνεται να πέσει από ύψος $20\ \text{m}$ (με $g = 10\ \text{m/s}^2$). Σε πόσο χρόνο φτάνει στο έδαφος;
   - $2\ \text{s}$
   - $4\ \text{s}$
   - $1{,}4\ \text{s}$
   - Εξαρτάται από τη μάζα της πέτρας
6. Σε διάγραμμα $v - t$ η γραμμή είναι ευθεία με σταθερή **θετική** κλίση. Τι κάνει το σώμα;
   - Επιταχύνεται ομαλά
   - Κινείται με σταθερή ταχύτητα
   - Είναι ακίνητο
   - Επιβραδύνεται
7. Σώμα αφήνεται να πέσει ελεύθερα. Πόση ταχύτητα έχει μετά από $3$ s, με $g = 10$ m/s²;
   - $30$ m/s
   - $10$ m/s
   - $45$ m/s
   - $90$ m/s
8. Αυτοκίνητο ξεκινά από ηρεμία με επιτάχυνση $2$ m/s². Πόσο δρόμο κάνει σε $5$ s;
   - $25$ m
   - $10$ m
   - $50$ m
   - $20$ m

## Ασκήσεις

1. Μοτοσικλέτα ξεκινά από την ηρεμία με $\alpha = 4$ m/s$^2$. Ποια ταχύτητα έχει στα $6$ s;
2. Πέτρα αφήνεται από ύψος $80$ m, με $g = 10$ m/s$^2$. Πόσο ψηλά από το έδαφος βρίσκεται $2$ s αργότερα;
3. Αυτοκίνητο στα $30$ m/s φρενάρει με $\alpha = -5$ m/s$^2$. Πόσο διάστημα διανύει μέχρι να σταματήσει;
4. Αυτοκίνητο κινείται με $20$ m/s. Ο οδηγός βλέπει ένα εμπόδιο και πατάει φρένο $0{,}5$ s αργότερα· ως τότε το αυτοκίνητο κινείται με σταθερή ταχύτητα. Μετά επιβραδύνεται με $\alpha = -5$ m/s$^2$.
   α) Πόσο διάστημα διανύει μέχρι να πατήσει φρένο;
   β) Πόση είναι η συνολική απόσταση μέχρι να σταματήσει;
   γ) Αν το εμπόδιο απείχε $45$ m τη στιγμή που το είδε, με πόση ταχύτητα θα το χτυπούσε;
5. Ένα τρένο του μετρό πηγαίνει από έναν σταθμό στον επόμενο, $1200$ m πιο πέρα, ξεκινώντας από την ηρεμία και σταματώντας στον σταθμό. Μπορεί να επιταχύνει το πολύ με $1$ m/s$^2$ και να φρενάρει το πολύ με $2$ m/s$^2$.
   α) Ποιος είναι ο μικρότερος χρόνος της διαδρομής;
   β) Στη γραμμή υπάρχει όριο ταχύτητας $72$ km/h. Πόσος γίνεται τώρα ο μικρότερος χρόνος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/physics/accelerated-motion
