# Συστήματα εξισώσεων

> Δύο εξισώσεις, δύο άγνωστοι, ένα σημείο τομής.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/systems-of-equations

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις σύστημα 2×2 με αντικατάσταση και με αντίθετους συντελεστές.
- Να ερμηνεύεις τη λύση ως σημείο τομής δύο ευθειών.
- Να ξεχωρίζεις πότε ένα σύστημα είναι αδύνατο και πότε αόριστο, πριν κάνεις πράξεις.
- Να μεταφράζεις ένα πρόβλημα σε σύστημα δύο εξισώσεων.

## Δύο εξισώσεις, δύο άγνωστοι

Μια εξίσωση με δύο αγνώστους, όπως η $x + y = 5$, έχει **άπειρες** λύσεις: $(0, 5)$, $(1, 4)$, $(2, 3)$ και ούτω καθεξής. Αν τις σχεδιάσεις όλες, παίρνεις μια ευθεία.

*Η ευθεία x + y = 5 με τρεις λύσεις της σημειωμένες πάνω της: (0, 5), (1, 4) και (2, 3).*

Όταν όμως ζητάς να ισχύουν **δύο** τέτοιες εξισώσεις ταυτόχρονα, ψάχνεις ζεύγη $(x, y)$ που ανήκουν και στις δύο ευθείες. Δηλαδή το **σημείο τομής** τους.

Αυτή η εικόνα δίνει αμέσως όλες τις δυνατές απαντήσεις, γιατί δύο ευθείες σε ένα επίπεδο μπορούν να κάνουν μόνο τρία πράγματα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο ευθείες σε ένα επίπεδο*

> **Κλειδί**
>
> - **Τέμνονται** σε ένα σημείο — διαφορετικές κλίσεις. Το σύστημα έχει **μία** λύση.
> - **Παράλληλες** — ίδια κλίση, διαφορετικό σημείο τομής με τον $y$. Κανένα κοινό σημείο: το σύστημα είναι **αδύνατο**.
> - **Ταυτίζονται** — ίδια κλίση και ίδιο σημείο τομής, δηλαδή η ίδια ευθεία γραμμένη αλλιώς. Άπειρα κοινά σημεία: το σύστημα είναι **αόριστο**.
>
> Πρόσεξε στο διάγραμμα: μόλις οι δύο κλίσεις γίνουν ίσες, το σύστημα σταματά να έχει μία λύση — και το ποια από τις δύο άλλες περιπτώσεις είναι το κρίνουν οι σταθεροί όροι.

## Μέθοδος της αντικατάστασης

Λύνεις μία εξίσωση ως προς έναν άγνωστο και βάζεις το αποτέλεσμα στην άλλη. Έτσι η δεύτερη εξίσωση μένει με **έναν** άγνωστο, και ξέρεις ήδη να τη λύνεις.

Διάλεξε τον άγνωστο με συντελεστή $1$ ή $-1$ αν υπάρχει — γλιτώνεις τα κλάσματα.

## Μέθοδος των αντίθετων συντελεστών

Πολλαπλασιάζεις τις εξισώσεις με κατάλληλους αριθμούς ώστε ο ένας άγνωστος να αποκτήσει **αντίθετους** συντελεστές, και μετά τις προσθέτεις. Ο άγνωστος εξαφανίζεται.

Είναι η πιο γρήγορη μέθοδος όταν κανένας συντελεστής δεν είναι $1$.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν πολλαπλασιάζεις μια εξίσωση με έναν αριθμό, πολλαπλασιάζεις **όλους** τους όρους της — και το δεξί μέλος. Η πιο συχνή απώλεια μονάδων σε συστήματα είναι ένας ξεχασμένος σταθερός όρος.

## Πώς ξεχωρίζεις αδύνατο από αόριστο

Και στις δύο περιπτώσεις οι άγνωστοι εξαφανίζονται μαζί. Αυτό που μένει σου λέει ποια είναι ποια:

- Μένει κάτι **ψευδές**, όπως $0 = 7$ → **αδύνατο**, καμία λύση.
- Μένει κάτι **αληθές**, όπως $0 = 0$ → **αόριστο**, άπειρες λύσεις.

> **Θυμήσου**
>
> Αν φτάσεις σε $0 = 0$, η δουλειά σου δεν τελείωσε. Οι λύσεις είναι άπειρες, αλλά όχι οποιεσδήποτε: είναι όλα τα ζεύγη μιας συγκεκριμένης ευθείας. Η σωστή απάντηση γράφει ποια, π.χ. «κάθε ζεύγος $(x, y)$ με $y = 2x - 1$».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: \$x + y = 7\$ και \$2x - y = 2\$

1. Οι συντελεστές του $y$ είναι ήδη **αντίθετοι**: $+1$ και $-1$. Προσθέτω τις δύο εξισώσεις κατά μέλη.

   $(x + y) + (2x - y) = 7 + 2$
2. $3x = 9 \Rightarrow x = 3$

   Το $y$ εξαφανίστηκε, όπως θέλαμε.
3. Βάζω $x = 3$ σε όποια από τις δύο αρχικές θέλω — διαλέγω την απλούστερη:

   $3 + y = 7 \Rightarrow y = 4$
4. **Επαλήθευση και στις δύο.** Πρώτη: $3 + 4 = 7$ ✓. Δεύτερη: $2 \cdot 3 - 4 = 2$ ✓.

   Λύση: $(x, y) = (3, 4)$. Γεωμετρικά, οι δύο ευθείες τέμνονται στο σημείο $(3, 4)$.

### Παράδειγμα 2: \$3x + 2y = 16\$ και \$5x - 4y = 2\$

1. Κανένας συντελεστής δεν είναι $1$, άρα πάω σε αντίθετους συντελεστές. Στοχεύω στο $y$: έχω $+2$ και $-4$.

   Πολλαπλασιάζω την **πρώτη** εξίσωση με $2$, ώστε το $y$ να γίνει $+4$.
2. $2 \cdot (3x + 2y) = 2 \cdot 16 \Rightarrow 6x + 4y = 32$

   Πρόσεξε: πολλαπλασιάστηκαν **και οι τρεις** αριθμοί, το $16$ συμπεριλαμβανομένου.
3. Τώρα προσθέτω με τη δεύτερη:

   $(6x + 4y) + (5x - 4y) = 32 + 2 \Rightarrow 11x = 34$

   Άρα $x = \frac{34}{11}$.
4. Αντικαθιστώ στην πρώτη αρχική:

   $3 \cdot \frac{34}{11} + 2y = 16 \Rightarrow \frac{102}{11} + 2y = 16 \Rightarrow 2y = \frac{176 - 102}{11} = \frac{74}{11}$

   Άρα $y = \frac{37}{11}$.
5. Λύση: $\left(\frac{34}{11}, \frac{37}{11}\right)$.

   Μη φοβάσαι τα «άσχημα» κλάσματα. Το σημείο τομής δύο ευθειών δεν έχει καμία υποχρέωση να πέφτει σε ακέραιες συντεταγμένες.

### Παράδειγμα 3: \$2x - y = 3\$ και \$4x - 2y = 10\$

1. Λύνω την πρώτη ως προς $y$, γιατί ο συντελεστής του είναι $-1$:

   $y = 2x - 3$
2. Αντικαθιστώ στη δεύτερη:

   $4x - 2(2x - 3) = 10$
3. $4x - 4x + 6 = 10 \Rightarrow 6 = 10$

   Και οι δύο άγνωστοι εξαφανίστηκαν και έμεινε κάτι **ψευδές**.
4. Το σύστημα είναι **αδύνατο**.

   Μπορούσαμε να το δούμε και από την αρχή: η δεύτερη εξίσωση είναι η πρώτη πολλαπλασιασμένη με $2$ στο αριστερό μέλος ($4x - 2y = 2(2x-y)$), αλλά το δεξί μέλος θα έπρεπε τότε να είναι $6$, όχι $10$. Ίδια κλίση, διαφορετική ευθεία: παράλληλες.

### Παράδειγμα 4: Δύο καφέδες και τρία κρουασάν κοστίζουν 9,50 €. Τρεις καφέδες και ένα κρουασάν, 8,50 €.

1. **Ονομάζω τους αγνώστους.** Αυτό είναι το βήμα που παραλείπουν οι περισσότεροι και μετά χάνονται.

   Έστω $x$ η τιμή ενός καφέ και $y$ η τιμή ενός κρουασάν, σε ευρώ.
2. Μεταφράζω κάθε πρόταση σε εξίσωση:

   $2x + 3y = 9{,}5$

   $3x + y = 8{,}5$
3. Η δεύτερη έχει $y$ με συντελεστή $1$ — αντικατάσταση:

   $y = 8{,}5 - 3x$
4. Βάζω στην πρώτη:

   $2x + 3(8{,}5 - 3x) = 9{,}5$

   $2x + 25{,}5 - 9x = 9{,}5 \Rightarrow -7x = -16 \Rightarrow x = \frac{16}{7} \approx 2{,}29$
5. $y = 8{,}5 - 3 \cdot \frac{16}{7} = \frac{59{,}5 - 48}{7} = \frac{11{,}5}{7} \approx 1{,}64$

   Ο καφές $2{,}29$ €, το κρουασάν $1{,}64$ €.
6. **Έλεγχος λογικής, όχι μόνο πράξης.** Είναι και οι δύο τιμές θετικές; Ναι. Βγάζουν νόημα για καφετέρια; Ναι.

   Αν σου βγει αρνητική τιμή σε πρόβλημα τιμών, το λάθος είναι σχεδόν πάντα στη **μετάφραση**, όχι στις πράξεις.

## Ερωτήσεις

1. Λύσε το σύστημα $x + y = 10$ και $x - y = 4$.
   - $(7, 3)$
   - $(3, 7)$
   - $(14, -4)$
   - $(5, 5)$
2. Το σύστημα $x + 2y = 5$ και $2x + 4y = 7$ είναι:
   - Έχει μία λύση
   - Αδύνατο
   - Αόριστο
   - Έχει δύο λύσεις
3. Κατά τη λύση ενός συστήματος καταλήγεις στη σχέση $0 = 0$. Τι σημαίνει;
   - Το σύστημα είναι αδύνατο, γιατί οι ευθείες είναι παράλληλες
   - Οι δύο εξισώσεις παριστάνουν την ίδια ευθεία
   - Έκανες λάθος στις πράξεις και πρέπει να ξαναρχίσεις
   - Η λύση είναι $x = 0$ και $y = 0$
4. Στο σύστημα $y = 3x - 1$ και $2x + y = 9$, ποια είναι η τιμή του $x$;
   - $x = 2$
   - $x = 1$
   - $x = 8$
   - $x = \frac{10}{3}$
5. Η Άννα είναι τριπλάσια σε ηλικία από τον αδελφό της. Σε $10$ χρόνια το άθροισμα των ηλικιών τους θα είναι $60$. Πόσων ετών είναι η Άννα σήμερα;
   - $15$
   - $30$
   - $45$
   - $20$
6. Στο σύστημα $y = 3x - 1$ και $2x + y = 9$, ποια είναι η τιμή του $y$;
   - $5$
   - $2$
   - $9$
   - $-1$
7. Το σύστημα $3x + y = 6$ και $6x + 2y = 12$ είναι:
   - Αόριστο
   - Αδύνατο
   - Με μοναδική λύση
   - Χωρίς νόημα
8. Λύσε το σύστημα $2x + y = 7$ και $x - y = 2$.
   - $x = 3$, $y = 1$
   - $x = 1$, $y = 3$
   - $x = 2$, $y = 3$
   - $x = 3$, $y = -1$

## Ασκήσεις

1. Λύσε: $x + y = 9$ και $3x - y = 7$
2. Λύσε: $2x + 3y = 13$ και $4x - 5y = 15$
3. Τι είδους είναι το σύστημα $3x - y = 2$ και $6x - 2y = 7$;
4. Ένα ορθογώνιο οικόπεδο έχει μήκος $x$ m και πλάτος $y$ m. Αν το μήκος μεγαλώσει κατά $3$ m και το πλάτος μικρύνει κατά $2$ m, το εμβαδόν μένει το ίδιο. Αν το μήκος μικρύνει κατά $2$ m και το πλάτος μεγαλώσει κατά $2$ m, το εμβαδόν μεγαλώνει κατά $4$ m². Πόσες είναι οι διαστάσεις του;
5. Η Άννα λέει στον Νίκο: «Αν μου δώσεις $5$ βόλους, θα έχουμε όσους και όσους. Αν σου δώσω εγώ $5$, θα έχεις τους διπλάσιους από μένα.» Πόσους βόλους έχει ο καθένας;
6. Ένα παλιό πρόβλημα: ένας αγρότης έχει $100$ νομίσματα και θέλει να αγοράσει ακριβώς $100$ ζώα, ξοδεύοντας όλα τα νομίσματα. Μια αγελάδα κοστίζει $10$ νομίσματα, ένα πρόβατο $3$ και μια κότα μισό νόμισμα.
   α) Με $x$ αγελάδες, $y$ πρόβατα και $z$ κότες, γράψε τις δύο εξισώσεις και απάλειψε το $z$. Ποια εξίσωση μένει για τα $x$ και $y$;
   β) Πόσα ζώα από κάθε είδος αγοράζει, αν παίρνει τουλάχιστον ένα από κάθε είδος;
   γ) Αν δεν χρειάζεται να πάρει από κάθε είδος, υπάρχει και άλλη λύση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/systems-of-equations
