# Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς

> Οι κανόνες που κρύβονται πίσω από κάθε πράξη που κάνεις.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/real-numbers

## Τι θα μάθεις

- Να ξέρεις ποια σύνολα αριθμών υπάρχουν και πώς το ένα περιέχει το άλλο.
- Να δικαιολογείς κάθε βήμα μιας πράξης με μια συγκεκριμένη ιδιότητα, όχι με «έτσι το κάνουμε».
- Να χρησιμοποιείς τις τρεις βασικές ταυτότητες και προς τις δύο κατευθύνσεις.
- Να γράφεις ένα σύνολο αριθμών ως διάστημα και να το διαβάζεις πάνω στην αριθμογραμμή.

## Από πού ξεκινούν οι αριθμοί

Δεν υπάρχει ένα είδος αριθμού. Υπάρχουν **σύνολα** αριθμών, το ένα μέσα στο άλλο, και κάθε φορά που κάποια πράξη «δεν έβγαινε», οι μαθηματικοί μεγάλωσαν το σύνολο.

- **Φυσικοί** $\mathbb{N} = \{0, 1, 2, 3, \dots\}$ — μετράς με αυτούς. Αλλά το $3 - 5$ δεν έχει απάντηση εδώ.
- **Ακέραιοι** $\mathbb{Z}$ — προσθέτεις τους αρνητικούς και η αφαίρεση βγαίνει πάντα. Αλλά το $3 : 2$ δεν βγαίνει.
- **Ρητοί** $\mathbb{Q}$ — ό,τι γράφεται ως κλάσμα $\frac{\alpha}{\beta}$ με $\beta \neq 0$. Τώρα βγαίνει και η διαίρεση. Αλλά το $\sqrt{2}$ δεν γράφεται ως κλάσμα.
- **Πραγματικοί** $\mathbb{R}$ — προσθέτεις και τους **άρρητους** ($\sqrt{2}$, $\pi$) και γεμίζει ολόκληρη η αριθμογραμμή.

$$
\mathbb{N} \subset \mathbb{Z} \subset \mathbb{Q} \subset \mathbb{R}
$$

> **Κλειδί**
>
> Ένας αριθμός είναι **ρητός** αν το δεκαδικό του ανάπτυγμα τερματίζει ($0{,}25$) ή είναι περιοδικό ($0{,}333\dots$). Είναι **άρρητος** αν δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο — άπειρα δεκαδικά χωρίς μοτίβο.
>
> Κάθε πραγματικός αριθμός αντιστοιχεί σε **ένα ακριβώς** σημείο της αριθμογραμμής, και κάθε σημείο σε έναν αριθμό. Γι' αυτό λέμε ότι οι πραγματικοί «γεμίζουν» τη γραμμή.

## Οι ιδιότητες δεν είναι διακοσμητικές

Όταν γράφεις $2(x + 3) = 2x + 6$, δεν το κάνεις επειδή «έτσι μαθαίνεται». Το κάνεις επειδή ισχύει η **επιμεριστική ιδιότητα**. Κάθε βήμα σε μια πράξη δικαιολογείται από μία συγκεκριμένη ιδιότητα:

| Ιδιότητα              | Πρόσθεση                                                | Πολλαπλασιασμός                                      |
| --------------------- | ------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| Αντιμεταθετική        | $\alpha + \beta = \beta + \alpha$                       | $\alpha\beta = \beta\alpha$                          |
| Προσεταιριστική       | $(\alpha + \beta) + \gamma = \alpha + (\beta + \gamma)$ | $(\alpha\beta)\gamma = \alpha(\beta\gamma)$          |
| Ουδέτερο στοιχείο     | $\alpha + 0 = \alpha$                                   | $\alpha \cdot 1 = \alpha$                            |
| Αντίθετο / αντίστροφο | $\alpha + (-\alpha) = 0$                                | $\alpha \cdot \frac{1}{\alpha} = 1$, $\alpha \neq 0$ |

Και η **επιμεριστική**, που συνδέει τις δύο πράξεις: $\alpha(\beta + \gamma) = \alpha\beta + \alpha\gamma$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η αφαίρεση και η διαίρεση **δεν** είναι αντιμεταθετικές: $5 - 3 \neq 3 - 5$ και $6 : 2 \neq 2 : 6$. Είναι συντομογραφίες: $\alpha - \beta$ σημαίνει $\alpha + (-\beta)$, και $\alpha : \beta$ σημαίνει $\alpha \cdot \frac{1}{\beta}$. Οι ιδιότητες ισχύουν για την πρόσθεση και τον πολλαπλασιασμό, όχι για τις συντομογραφίες τους.

## Τρεις ταυτότητες που πρέπει να διαβάζεις και ανάποδα

$$
(\alpha + \beta)^2 = \alpha^2 + 2\alpha\beta + \beta^2
$$

$$
(\alpha - \beta)^2 = \alpha^2 - 2\alpha\beta + \beta^2
$$

$$
\alpha^2 - \beta^2 = (\alpha - \beta)(\alpha + \beta)
$$

Από αριστερά προς τα δεξιά τις λες **ανάπτυξη**. Από δεξιά προς τα αριστερά, **παραγοντοποίηση** — και εκεί κάνουν τη δουλειά τους, γιατί ένα γινόμενο μηδενίζεται πολύ πιο εύκολα από ένα άθροισμα.

> **Θυμήσου**
>
> Το πιο συχνό λάθος όλης της Άλγεβρας: $(\alpha + \beta)^2 \neq \alpha^2 + \beta^2$.
>
> Δοκίμασέ το με αριθμούς μία φορά και δεν θα το ξανακάνεις: $(2 + 3)^2 = 25$, ενώ $2^2 + 3^2 = 13$. Λείπει το $2\alpha\beta = 12$.

## Διάταξη και διαστήματα

Στους πραγματικούς υπάρχει **σειρά**: για κάθε δύο αριθμούς, ή ο ένας είναι μικρότερος, ή ο άλλος, ή είναι ίσοι. Οι ιδιότητες που χρησιμοποιείς συνέχεια:

- Αν $\alpha < \beta$, τότε $\alpha + \gamma < \beta + \gamma$ για κάθε $\gamma$.
- Αν $\alpha < \beta$ και $\gamma > 0$, τότε $\alpha\gamma < \beta\gamma$.
- Αν $\alpha < \beta$ και $\gamma < 0$, τότε $\alpha\gamma > \beta\gamma$ — **η φορά αλλάζει**.

Ένα σύνολο διαδοχικών πραγματικών γράφεται ως **διάστημα**. Σύρε τα άκρα και δες πώς το ίδιο σύνολο γράφεται με ανισότητα και με αγκύλες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το διάστημα (α, β)*

Ο συμβολισμός:

- $(\alpha, \beta)$ — **ανοικτό**: τα άκρα δεν ανήκουν. Ισοδύναμα $\alpha < x < \beta$.
- $[\alpha, \beta]$ — **κλειστό**: τα άκρα ανήκουν. Ισοδύναμα $\alpha \leq x \leq \beta$.
- $[\alpha, +\infty)$ — από το $\alpha$ και πάνω. Το $+\infty$ **δεν** είναι αριθμός, γι' αυτό δίπλα του μπαίνει πάντα παρένθεση, ποτέ αγκύλη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε \$\frac{2}{3} + \frac{1}{2} \cdot \frac{4}{5}\$

1. **Πρώτα ο πολλαπλασιασμός.** Η προτεραιότητα πράξεων δεν είναι σύμβαση ευγένειας — χωρίς αυτήν η ίδια γραφή θα σήμαινε δύο διαφορετικά πράγματα.

   $\frac{1}{2} \cdot \frac{4}{5} = \frac{4}{10} = \frac{2}{5}$
2. Τώρα η πρόσθεση. Χρειάζομαι κοινό παρονομαστή: Ε.Κ.Π.$(3, 5) = 15$.

   $\frac{2}{3} = \frac{10}{15}$ και $\frac{2}{5} = \frac{6}{15}$
3. $\frac{10}{15} + \frac{6}{15} = \frac{16}{15}$

   Το κλάσμα είναι ήδη ανάγωγο, γιατί Μ.Κ.Δ.$(16, 15) = 1$.

### Παράδειγμα 2: Παραγοντοποίησε το \$9x^2 - 25\$

1. Αναγνωρίζω τη μορφή: είναι **διαφορά τετραγώνων**. Πρέπει να δω και τους δύο όρους ως τέλεια τετράγωνα.

   $9x^2 = (3x)^2$ και $25 = 5^2$
2. Εφαρμόζω την ταυτότητα $\alpha^2 - \beta^2 = (\alpha - \beta)(\alpha + \beta)$ με $\alpha = 3x$ και $\beta = 5$:

   $9x^2 - 25 = (3x - 5)(3x + 5)$
3. **Έλεγχος.** Αναπτύσσω πίσω: $(3x-5)(3x+5) = 9x^2 + 15x - 15x - 25 = 9x^2 - 25$. Σωστά.

   Πάντα να ελέγχεις μια παραγοντοποίηση αναπτύσσοντας — παίρνει δέκα δευτερόλεπτα.

### Παράδειγμα 3: Απλοποίησε το \$\frac{x^2 - 4}{x^2 + 4x + 4}\$

1. Ένα κλάσμα απλοποιείται μόνο όταν αριθμητής και παρονομαστής είναι **γινόμενα**. Άρα πρώτα παραγοντοποιώ και τους δύο.

   Αριθμητής: $x^2 - 4 = (x-2)(x+2)$ — διαφορά τετραγώνων.
2. Παρονομαστής: $x^2 + 4x + 4$. Έχει τη μορφή $\alpha^2 + 2\alpha\beta + \beta^2$ με $\alpha = x$, $\beta = 2$, αφού $2\alpha\beta = 4x$. Άρα είναι $(x+2)^2$.
3. $\frac{(x-2)(x+2)}{(x+2)^2} = \frac{x-2}{x+2}$, **με τον περιορισμό** $x \neq -2$.
4. Ο περιορισμός δεν είναι λεπτομέρεια. Στην αρχική παράσταση το $x = -2$ μηδενίζει τον παρονομαστή, άρα δεν επιτρεπόταν εξαρχής. Η απλοποιημένη μορφή «φαίνεται» να δουλεύει εκεί, αλλά δεν είναι η ίδια παράσταση αν δεν κρατήσεις τον περιορισμό.

### Παράδειγμα 4: Αν \$-2 < x < 3\$, βρες τα όρια του \$5 - 2x\$

1. Ξεκινώ από αυτό που ξέρω και χτίζω σιγά-σιγά την παράσταση που θέλω.

   $-2 < x < 3$
2. Πολλαπλασιάζω με $-2$. Ο αριθμός είναι **αρνητικός**, άρα και οι δύο ανισότητες αλλάζουν φορά:

   $(-2)(-2) > -2x > (-2)(3)$, δηλαδή $4 > -2x > -6$.

   Το ξαναγράφω με τη μικρή τιμή αριστερά: $-6 < -2x < 4$.
3. Προσθέτω $5$ παντού. Η πρόσθεση δεν αλλάζει φορά:

   $-6 + 5 < 5 - 2x < 4 + 5 \Rightarrow -1 < 5 - 2x < 9$
4. Άρα $5 - 2x \in (-1, 9)$.

   Γύρνα στην αριθμογραμμή πιο πάνω και βάλε $\alpha = -1$, $\beta = 9$ για να δεις το αποτέλεσμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν πολλαπλασιάζεις μια διπλή ανισότητα με αρνητικό αριθμό, αλλάζουν φορά **και οι δύο** ανισότητες ταυτόχρονα. Αν αλλάξεις μόνο τη μία, γράφεις κάτι που δεν ισχύει για κανένα $x$.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιο από τα παρακάτω σύνολα **δεν** ανήκει ο αριθμός $\sqrt{9}$;
   - Στους φυσικούς, $\mathbb{N}$
   - Στους ακέραιους, $\mathbb{Z}$
   - Στους ρητούς, $\mathbb{Q}$
   - Ανήκει σε όλα
2. Ανάπτυξε το $(x - 4)^2$.
   - $x^2 - 16$
   - $x^2 - 8x + 16$
   - $x^2 + 16$
   - $x^2 - 4x + 16$
3. Παραγοντοποίησε το $4x^2 - 49$.
   - $(2x - 7)(2x + 7)$
   - $(2x - 7)^2$
   - $(4x - 7)(x + 7)$
   - Δεν παραγοντοποιείται
4. Αν $\alpha < \beta$, ποια από τις παρακάτω σχέσεις ισχύει **πάντα**;
   - $\alpha^2 < \beta^2$
   - $\alpha - 3 < \beta - 3$
   - $-\alpha < -\beta$
   - $\frac{1}{\alpha} > \frac{1}{\beta}$
5. Πώς γράφεται ως διάστημα το σύνολο των $x$ με $-1 \leq x < 4$;
   - $(-1, 4)$
   - $[-1, 4)$
   - $[-1, 4]$
   - $(-1, 4]$
6. Ποιος από τους παρακάτω είναι ρητός;
   - $\sqrt{25}$
   - $\sqrt{7}$
   - $\pi$
   - $\sqrt{2} + 1$
7. Αν $a < b$, ποια σχέση ισχύει **πάντα**;
   - $a - 3 < b - 3$
   - $-a < -b$
   - $a^2 < b^2$
   - $\frac{1}{a} < \frac{1}{b}$
8. Πώς γράφεται ως διάστημα το σύνολο των $x$ με $x \geq -2$;
   - $[-2, +\infty)$
   - $(-2, +\infty)$
   - $(-\infty, -2]$
   - $[-2, +\infty]$

## Ασκήσεις

1. Ανάπτυξε το $(2x + 3)^2$.
2. Παραγοντοποίησε πλήρως το $3x^3 - 12x$.
3. Απλοποίησε το $\frac{x^2 - 9}{x^2 - 6x + 9}$.
4. Για δύο αριθμούς ισχύει $\alpha > \beta$, $\alpha + \beta = 7$ και $\alpha^2 + \beta^2 = 29$. Πόσο είναι το $\alpha^2 - \beta^2$;
5. Ο αριθμός $x$ δεν είναι μηδέν και ισχύει $x + \frac{1}{x} = 3$. Χωρίς να βρεις το $x$:
   α) Πόσο είναι το $x^2 + \frac{1}{x^2}$;
   β) Πόσο είναι το $\left(x - \frac{1}{x}\right)^2$;
6. Για ποιους ακεραίους $n$ ο αριθμός $n^2 + 2n + 13$ είναι τετράγωνο ακεραίου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/real-numbers
