# Ακολουθίες — αριθμητική και γεωμετρική πρόοδος

> Δύο μοτίβα που περιγράφουν τόκους, πληθυσμούς και δάνεια.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/progressions

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις αριθμητική από γεωμετρική πρόοδο κοιτώντας διαφορές και λόγους.
- Να βρίσκεις τον ν-οστό όρο χωρίς να γράψεις όλους τους προηγούμενους.
- Να υπολογίζεις άθροισμα ν πρώτων όρων και στις δύο προόδους.
- Να αναγνωρίζεις πρόοδο σε πρόβλημα τόκου, πληθυσμού ή απόσβεσης.

## Δύο τρόποι να προχωρήσεις

Μια **ακολουθία** είναι μια αριθμημένη λίστα αριθμών: $\alpha_1, \alpha_2, \alpha_3, \dots$ Ο δείκτης λέει τη θέση, όχι την τιμή.

Δύο ακολουθίες εμφανίζονται παντού, και διαφέρουν σε ένα μόνο πράγμα: τι κάνεις για να πας στον επόμενο όρο.

- **Αριθμητική πρόοδος** — **προσθέτεις** πάντα τον ίδιο αριθμό $\omega$ (τη διαφορά).
  $3, 7, 11, 15, \dots$ με $\omega = 4$.
- **Γεωμετρική πρόοδος** — **πολλαπλασιάζεις** πάντα με τον ίδιο αριθμό $\lambda$ (τον λόγο).
  $3, 6, 12, 24, \dots$ με $\lambda = 2$.

> **Κλειδί**
>
> Πώς καταλαβαίνεις ποια είναι ποια, με δύο πράξεις:
>
> - Βγάλε **διαφορές** διαδοχικών όρων. Αν βγαίνουν ίδιες → αριθμητική.
> - Βγάλε **πηλίκα** διαδοχικών όρων. Αν βγαίνουν ίδια → γεωμετρική.
>
> Αν καμία από τις δύο δεν βγαίνει σταθερή, η ακολουθία δεν είναι πρόοδος.

## Ο ν-οστός όρος

Για να φτάσεις από τον $\alpha_1$ στον $\alpha_\nu$ κάνεις $\nu - 1$ βήματα — όχι $\nu$. Αυτό το «μείον ένα» είναι το πιο συχνό λάθος της ενότητας.

**Αριθμητική πρόοδος:**

$$
\alpha_\nu = \alpha_1 + (\nu - 1)\omega
$$

**Γεωμετρική πρόοδος:**

$$
\alpha_\nu = \alpha_1 \cdot \lambda^{\nu-1}
$$

## Γιατί η γεωμετρική «ξεφεύγει»

Οι δύο προόδοι ξεκινούν από το ίδιο σημείο, αλλά δεν παίζουν το ίδιο παιχνίδι. Σύρε τις παραμέτρους και δες πόσο γρήγορα χάνεται η μία από την άλλη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πρόσθεση εναντίον πολλαπλασιασμού*

Η ευθεία ανεβαίνει σταθερά. Η καμπύλη ανεβαίνει όλο και πιο απότομα, γιατί κάθε βήμα της είναι ποσοστό του ήδη μεγαλύτερου προηγούμενου. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε «βάζω $50$ € τον μήνα» και «ο λογαριασμός μου αποδίδει $5\%$ τον χρόνο».

> **Πρόσεχε**
>
> Στο διάγραμμα η γεωμετρική είναι καμπύλη γραμμή, αλλά η πρόοδος υπάρχει **μόνο** στις ακέραιες θέσεις $\nu = 1, 2, 3, \dots$. Δεν υπάρχει «όρος $2{,}5$». Η καμπύλη είναι εκεί για να δείξεις τη σύγκριση, όχι επειδή η ακολουθία είναι συνεχής.

## Αθροίσματα

**Αριθμητική πρόοδος:**

$$
S_\nu = \frac{\nu(\alpha_1 + \alpha_\nu)}{2}
$$

Το κόλπο πίσω από αυτόν τον τύπο το βρήκε ο Γκάους ως παιδί: γράψε το άθροισμα μία φορά κανονικά και μία ανάποδα, και πρόσθεσέ τα κατά ζεύγη. Κάθε ζευγάρι δίνει το ίδιο, $\alpha_1 + \alpha_\nu$, και τα ζευγάρια είναι $\nu$. Άρα το διπλάσιο του αθροίσματος είναι $\nu(\alpha_1 + \alpha_\nu)$.

**Γεωμετρική πρόοδος:**

$$
S_\nu = \alpha_1 \frac{\lambda^\nu - 1}{\lambda - 1}, \quad \lambda \neq 1
$$

Ο περιορισμός $\lambda \neq 1$ δεν είναι διακοσμητικός: με $\lambda = 1$ όλοι οι όροι είναι ίσοι και το άθροισμα είναι απλώς $\nu \alpha_1$.

> **Θυμήσου**
>
> Τρεις αριθμοί $\alpha, \beta, \gamma$ είναι διαδοχικοί όροι:
>
> - αριθμητικής προόδου $\iff 2\beta = \alpha + \gamma$ (ο μεσαίος είναι ο **αριθμητικός μέσος**),
> - γεωμετρικής προόδου $\iff \beta^2 = \alpha\gamma$ (ο μεσαίος είναι ο **γεωμετρικός μέσος**).
>
> Αυτές οι δύο σχέσεις λύνουν τις μισές ασκήσεις του κεφαλαίου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στην πρόοδο \$5, 9, 13, \dots\$ βρες τον \$\alpha\_{20}\$

1. Ελέγχω τι είδους πρόοδος είναι. Διαφορές: $9 - 5 = 4$ και $13 - 9 = 4$. Σταθερή → **αριθμητική** με $\omega = 4$, $\alpha_1 = 5$.
2. $\alpha_{20} = \alpha_1 + (20 - 1)\omega = 5 + 19 \cdot 4$

   Πρόσεξε το $19$, όχι το $20$: από τον πρώτο όρο στον εικοστό κάνεις δεκαεννέα βήματα.
3. $= 5 + 76 = 81$
4. **Έλεγχος λογικής.** Ο $\alpha_2 = 9$, ο $\alpha_3 = 13$ — κάθε όρος είναι περίπου $4\nu$. Για $\nu = 20$ περιμένω κάτι κοντά στο $80$. Το $81$ ταιριάζει.

### Παράδειγμα 2: Στην πρόοδο \$2, 6, 18, \dots\$ βρες τον \$\alpha\_7\$ και το \$S\_7\$

1. Διαφορές: $6 - 2 = 4$, $18 - 6 = 12$. Δεν είναι σταθερές.

   Πηλίκα: $\frac{6}{2} = 3$, $\frac{18}{6} = 3$. Σταθερά → **γεωμετρική** με $\lambda = 3$, $\alpha_1 = 2$.
2. $\alpha_7 = \alpha_1 \lambda^{6} = 2 \cdot 3^6 = 2 \cdot 729 = 1458$
3. $S_7 = \alpha_1 \frac{\lambda^7 - 1}{\lambda - 1} = 2 \cdot \frac{3^7 - 1}{3 - 1} = 2 \cdot \frac{2187 - 1}{2}$
4. $= 2186$

   Παρατήρησε: το άθροισμα **επτά** όρων ($2186$) είναι λίγο μεγαλύτερο από τον έβδομο όρο μόνο του ($1458$). Σε γεωμετρική πρόοδο με $\lambda > 1$ ο τελευταίος όρος κυριαρχεί στο άθροισμα.

### Παράδειγμα 3: Αριθμητική με \$\alpha\_3 = 11\$ και \$\alpha\_8 = 31\$. Βρες \$\alpha\_1\$ και \$\omega\$.

1. Γράφω και τους δύο όρους με τον τύπο:

   $\alpha_3 = \alpha_1 + 2\omega = 11$

   $\alpha_8 = \alpha_1 + 7\omega = 31$
2. Δύο εξισώσεις, δύο άγνωστοι. Αφαιρώ την πρώτη από τη δεύτερη — το $\alpha_1$ φεύγει:

   $5\omega = 20 \Rightarrow \omega = 4$
3. Αντικαθιστώ στην πρώτη: $\alpha_1 + 8 = 11 \Rightarrow \alpha_1 = 3$.
4. **Επαλήθευση.** $\alpha_8 = 3 + 7 \cdot 4 = 31$ ✓

   Πιο γρήγορος δρόμος για την επόμενη φορά: από τον τρίτο στον όγδοο όρο υπάρχουν $5$ βήματα και η τιμή ανέβηκε κατά $20$, άρα $\omega = 20 : 5 = 4$. Ίδιο αποτέλεσμα, χωρίς σύστημα.

### Παράδειγμα 4: Καταθέτεις 1000 € με τόκο 5% τον χρόνο. Πόσα έχεις μετά από 10 χρόνια;

1. Κάθε χρόνο το ποσό **πολλαπλασιάζεται** με $1{,}05$ — όχι προστίθεται σταθερό ποσό, γιατί ο τόκος υπολογίζεται πάνω στο τρέχον υπόλοιπο.

   Άρα είναι **γεωμετρική** πρόοδος με $\lambda = 1{,}05$.
2. Προσοχή στην αρίθμηση: αν $\alpha_1 = 1000$ είναι το ποσό τη **στιγμή** της κατάθεσης (χρόνος $0$), τότε μετά από $10$ χρόνια είμαστε στον όρο $\alpha_{11}$.

   $\alpha_{11} = 1000 \cdot 1{,}05^{10}$
3. $1{,}05^{10} \approx 1{,}629$

   $\alpha_{11} \approx 1629$ €
4. **Σύγκριση με απλό τόκο.** Αν έπαιρνες $5\%$ του **αρχικού** ποσού κάθε χρόνο, δηλαδή $50$ €, θα είχες $1000 + 10 \cdot 50 = 1500$ €: αριθμητική πρόοδος.

   Η διαφορά των $129$ € είναι ακριβώς η απόσταση ανάμεσα στην ευθεία και την καμπύλη του διαγράμματος.

### Παράδειγμα 5: Για ποιο \$x\$ οι \$x - 2, \ x + 1, \ 2x + 3\$ είναι διαδοχικοί όροι αριθμητικής προόδου;

1. Η συνθήκη είναι ότι ο μεσαίος είναι ο αριθμητικός μέσος των άλλων δύο:

   $2(x + 1) = (x - 2) + (2x + 3)$
2. $2x + 2 = 3x + 1$
3. $2 - 1 = 3x - 2x \Rightarrow x = 1$
4. **Έλεγχος.** Με $x = 1$ οι όροι είναι $-1, \ 2, \ 5$.

   Διαφορές: $2 - (-1) = 3$ και $5 - 2 = 3$. Σταθερή ✓

## Ερωτήσεις

1. Τι είδους ακολουθία είναι η $4, 12, 36, 108, \dots$;
   - Αριθμητική με $\omega = 8$
   - Γεωμετρική με $\lambda = 3$
   - Γεωμετρική με $\lambda = 8$
   - Ούτε αριθμητική ούτε γεωμετρική
2. Σε αριθμητική πρόοδο με $\alpha_1 = 7$ και $\omega = 5$, πόσο είναι ο $\alpha_{12}$;
   - $62$
   - $67$
   - $60$
   - $84$
3. Πόσο είναι το άθροισμα $1 + 2 + 3 + \dots + 100$;
   - $5000$
   - $5050$
   - $10100$
   - $100$
4. Για ποιο $x > 0$ οι αριθμοί $2, x, 18$ είναι διαδοχικοί όροι γεωμετρικής προόδου;
   - $x = 10$
   - $x = 6$
   - $x = 9$
   - $x = 36$
5. Ένα μηχάνημα αξίας $8000$ € χάνει $25\%$ της αξίας του κάθε χρόνο. Πόσο αξίζει μετά από $2$ χρόνια;
   - $4000$ €
   - $4500$ €
   - $6000$ €
   - $5000$ €
6. Ποιος είναι ο δέκατος όρος της αριθμητικής προόδου $3, 7, 11, \dots$;
   - $39$
   - $43$
   - $40$
   - $36$
7. Πόσο είναι το άθροισμα των είκοσι πρώτων όρων της $2, 4, 6, \dots$;
   - $420$
   - $400$
   - $210$
   - $40$
8. Σε γεωμετρική πρόοδο με $\alpha_1 = 3$ και λόγο $\lambda = 2$, πόσο είναι ο $\alpha_5$;
   - $48$
   - $24$
   - $96$
   - $30$

## Ασκήσεις

1. Σε αριθμητική πρόοδο με $a_1 = 4$ και διαφορά $\omega = 6$, πόσο είναι ο $a_{15}$;
2. Στην πρόοδο $3, 10, 17, \dots$ ποιος όρος είναι ίσος με $136$;
3. Πόσους πρώτους όρους της προόδου $3, 7, 11, \dots$ πρέπει να προσθέσεις, το λιγότερο, ώστε το άθροισμα να ξεπεράσει το $500$;
4. Λες ένα μυστικό σε $2$ φίλους στο πρώτο διάλειμμα. Σε κάθε επόμενο διάλειμμα, όσοι το έμαθαν στο προηγούμενο το λένε ο καθένας σε $2$ που δεν το ξέρουν ακόμα. Πόσους μαθητές έχει το σχολείο σου; Εκτίμησέ το εσύ.
   α) Μετά από πόσα διαλείμματα το ξέρει όλο το σχολείο;
   β) Και μετά από πόσα διαλείμματα το ξέρει όλη η Ελλάδα, περίπου $10$ εκατομμύρια άνθρωποι;
5. Τρεις αριθμοί είναι διαδοχικοί όροι αριθμητικής προόδου και έχουν άθροισμα $15$. Αν προσθέσεις στον πρώτο $1$, στον δεύτερο $4$ και στον τρίτο $19$, γίνονται διαδοχικοί όροι γεωμετρικής προόδου. Ποιοι είναι οι αριθμοί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/progressions
