# Δυνάμεις και ρίζες

> Οι ιδιότητες που σου γλιτώνουν μισή σελίδα πράξεων.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/powers-and-roots

## Τι θα μάθεις

- Να χρησιμοποιείς τις ιδιότητες των δυνάμεων χωρίς να τις μπερδεύεις μεταξύ τους.
- Να εξηγείς γιατί α⁰ = 1 και τι σημαίνει αρνητικός εκθέτης.
- Να απλοποιείς ρίζες και να ρητοποιείς παρονομαστές.
- Να ξέρεις γιατί √(x²) = |x| και όχι x.

## Μία ιδέα, πέντε ιδιότητες

Η δύναμη $\alpha^\nu$ με φυσικό εκθέτη σημαίνει «πολλαπλασιάζω το $\alpha$ με τον εαυτό του $\nu$ φορές». Από αυτό και μόνο βγαίνουν όλες οι ιδιότητες — δεν χρειάζεται να τις αποστηθίσεις αν καταλάβεις από πού έρχονται.

$$
\alpha^\mu \cdot \alpha^\nu = \alpha^{\mu + \nu}
$$

Γιατί; Γιατί βάζεις $\mu$ αντίγραφα δίπλα σε $\nu$ αντίγραφα και μετράς. $2^3 \cdot 2^4$ είναι τρία δυάρια επί τέσσερα δυάρια, δηλαδή εφτά δυάρια.

| Ιδιότητα             | Γραφή                                                                  | Γιατί ισχύει           |
| -------------------- | ---------------------------------------------------------------------- | ---------------------- |
| Γινόμενο ίδιας βάσης | $\alpha^\mu \alpha^\nu = \alpha^{\mu+\nu}$                             | μετράς αντίγραφα       |
| Πηλίκο ίδιας βάσης   | $\frac{\alpha^\mu}{\alpha^\nu} = \alpha^{\mu-\nu}$                     | απλοποιείς αντίγραφα   |
| Δύναμη δύναμης       | $(\alpha^\mu)^\nu = \alpha^{\mu\nu}$                                   | $\nu$ ομάδες των $\mu$ |
| Γινόμενο βάσεων      | $(\alpha\beta)^\nu = \alpha^\nu \beta^\nu$                             | αναδιάταξη παραγόντων  |
| Πηλίκο βάσεων        | $\left(\frac{\alpha}{\beta}\right)^\nu = \frac{\alpha^\nu}{\beta^\nu}$ | το ίδιο, με κλάσμα     |

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν υπάρχει ιδιότητα για **άθροισμα βάσεων**. Το $(\alpha + \beta)^\nu$ **δεν** είναι $\alpha^\nu + \beta^\nu$.
>
> Δοκίμασέ το: $(2+3)^2 = 25$, ενώ $2^2 + 3^2 = 13$. Είναι το ίδιο λάθος με το $(\alpha+\beta)^2 = \alpha^2 + \beta^2$, με άλλο ρούχο.

## Γιατί α⁰ = 1 και τι κάνει ο αρνητικός εκθέτης

Το $\alpha^0$ δεν ορίστηκε αυθαίρετα ίσο με $1$. Είναι η **μόνη** τιμή που κρατάει την ιδιότητα του πηλίκου αληθινή:

$$
\frac{\alpha^3}{\alpha^3} = \alpha^{3-3} = \alpha^0
$$

Αλλά το αριστερό μέλος είναι προφανώς $1$. Άρα $\alpha^0 = 1$ για κάθε $\alpha \neq 0$.

Με την ίδια λογική:

$$
\frac{\alpha^2}{\alpha^5} = \alpha^{2-5} = \alpha^{-3}
$$

και το αριστερό μέλος είναι $\frac{1}{\alpha^3}$. Άρα $\alpha^{-\nu} = \frac{1}{\alpha^\nu}$.

> **Κλειδί**
>
> Ο αρνητικός εκθέτης **δεν κάνει τον αριθμό αρνητικό**. Τον αναποδογυρίζει.
>
> $2^{-3} = \frac{1}{8}$, που είναι θετικός. Το πρόσημο του αποτελέσματος το καθορίζει η βάση, όχι ο εκθέτης.

Δες πώς αλλάζει η γραφική παράσταση καθώς ο εκθέτης περνάει από θετικός σε αρνητικός:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η y = x^ν*

## Ρίζες

Η $\nu$-οστή ρίζα ενός μη αρνητικού αριθμού $\alpha$, γραμμένη $\sqrt[\nu]{\alpha}$, είναι ο **μη αρνητικός** αριθμός που υψωμένος στη $\nu$ δίνει $\alpha$.

Η λέξη «μη αρνητικός» στον ορισμό είναι που κάνει τη ρίζα **συνάρτηση**: το $\sqrt{9}$ είναι $3$, όχι «$\pm 3$». Το $\pm$ εμφανίζεται όταν λύνεις την εξίσωση $x^2 = 9$, γιατί εκεί ρωτάς κάτι διαφορετικό.

Οι ιδιότητες μοιάζουν με τις δυνάμεις, γιατί ρίζα και δύναμη είναι η ίδια πράξη:

$$
\sqrt[\nu]{\alpha} = \alpha^{1/\nu}, \qquad \sqrt{\alpha}\sqrt{\beta} = \sqrt{\alpha\beta}, \qquad \frac{\sqrt{\alpha}}{\sqrt{\beta}} = \sqrt{\frac{\alpha}{\beta}}
$$

> **Θυμήσου**
>
> $\sqrt{x^2} = |x|$, **όχι** $x$.
>
> Δοκίμασε $x = -5$: $\sqrt{(-5)^2} = \sqrt{25} = 5 = |-5|$. Αν έγραφες $x$, θα έβγαζες $-5$ — αρνητική ρίζα, που δεν υπάρχει.
>
> Αυτό είναι το σημείο όπου οι δύο προηγούμενες ενότητες συναντιούνται: η ρίζα «ξεχνάει» το πρόσημο, και η απόλυτη τιμή είναι ακριβώς ο τρόπος να το γράψεις αυτό σωστά.

## Ρητοποίηση παρονομαστή

Ένα κλάσμα με ρίζα στον παρονομαστή δεν είναι λάθος — είναι απλώς δύσχρηστο. Το καθαρίζεις πολλαπλασιάζοντας πάνω και κάτω με κατάλληλη παράσταση:

- Παρονομαστής $\sqrt{\alpha}$ → πολλαπλασιάζω με $\sqrt{\alpha}$.
- Παρονομαστής $\sqrt{\alpha} + \beta$ → πολλαπλασιάζω με τη **συζυγή** $\sqrt{\alpha} - \beta$, ώστε να προκύψει διαφορά τετραγώνων και να φύγει η ρίζα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Απλοποίησε το \$\frac{(2^3)^2 \cdot 2^{-4}}{2^5}\$

1. Ξεκινώ από μέσα προς τα έξω. Δύναμη δύναμης: $(2^3)^2 = 2^{3 \cdot 2} = 2^6$.
2. Αριθμητής, γινόμενο ίδιας βάσης: $2^6 \cdot 2^{-4} = 2^{6 + (-4)} = 2^2$.

   Πρόσεξε ότι ο αρνητικός εκθέτης μπήκε κανονικά στο άθροισμα — δεν χρειάστηκε καμία ειδική μεταχείριση.
3. Πηλίκο ίδιας βάσης: $\frac{2^2}{2^5} = 2^{2-5} = 2^{-3}$.
4. $2^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}$.

   Το αποτέλεσμα είναι **θετικό**, παρότι ο εκθέτης ήταν αρνητικός.

### Παράδειγμα 2: Απλοποίησε το \$\sqrt{72}\$

1. Ψάχνω το μεγαλύτερο **τέλειο τετράγωνο** που διαιρεί το $72$.

   $72 = 36 \cdot 2$, και το $36$ είναι τέλειο τετράγωνο.
2. $\sqrt{72} = \sqrt{36 \cdot 2} = \sqrt{36} \cdot \sqrt{2}$
3. $= 6\sqrt{2}$

   Αν δεν έβλεπες αμέσως το $36$, θα δούλευε και βήμα-βήμα: $\sqrt{72} = \sqrt{4 \cdot 18} = 2\sqrt{18} = 2\sqrt{9 \cdot 2} = 2 \cdot 3\sqrt{2} = 6\sqrt{2}$. Ίδια απάντηση, περισσότερα βήματα.

### Παράδειγμα 3: Ρητοποίησε το \$\frac{6}{\sqrt{3}}\$

1. Πολλαπλασιάζω αριθμητή και παρονομαστή με $\sqrt{3}$. Αυτό είναι πολλαπλασιασμός με $1$, άρα δεν αλλάζει την τιμή.

   $\frac{6}{\sqrt{3}} \cdot \frac{\sqrt{3}}{\sqrt{3}} = \frac{6\sqrt{3}}{3}$
2. Ο παρονομαστής έγινε $\sqrt{3} \cdot \sqrt{3} = 3$, ακέραιος.
3. Απλοποιώ: $\frac{6\sqrt{3}}{3} = 2\sqrt{3}$.

### Παράδειγμα 4: Ρητοποίησε το \$\frac{4}{\sqrt{5} - 1}\$

1. Εδώ ο παρονομαστής είναι **άθροισμα**, όχι σκέτη ρίζα. Πολλαπλασιασμός με $\sqrt{5}$ δεν θα την καθαρίσει.

   Χρησιμοποιώ τη **συζυγή** παράσταση: $\sqrt{5} + 1$.
2. $\frac{4}{\sqrt{5}-1} \cdot \frac{\sqrt{5}+1}{\sqrt{5}+1} = \frac{4(\sqrt{5}+1)}{(\sqrt{5}-1)(\sqrt{5}+1)}$
3. Ο παρονομαστής είναι διαφορά τετραγώνων:

   $(\sqrt{5})^2 - 1^2 = 5 - 1 = 4$
4. $\frac{4(\sqrt{5}+1)}{4} = \sqrt{5} + 1$

   Μια παράσταση που έμοιαζε δυσάρεστη κατέληξε σε κάτι πολύ απλό. Αυτός είναι συνήθως ο λόγος που ζητείται η ρητοποίηση.

### Παράδειγμα 5: Απλοποίησε το \$\sqrt{(x-3)^2}\$ για \$x < 3\$

1. Ο κανόνας είναι $\sqrt{\alpha^2} = |\alpha|$, άρα:

   $\sqrt{(x-3)^2} = |x - 3|$
2. Τώρα χρειάζομαι το πρόσημο του $x - 3$. Μου δόθηκε ότι $x < 3$, άρα $x - 3 < 0$: **αρνητικό**.
3. Για αρνητική παράσταση, $|A| = -A$:

   $|x - 3| = -(x - 3) = 3 - x$
4. Άρα $\sqrt{(x-3)^2} = 3 - x$ όταν $x < 3$.

   **Έλεγχος.** Βάζω $x = 1$: αριστερά $\sqrt{(-2)^2} = 2$, δεξιά $3 - 1 = 2$ ✓. Αν είχα γράψει $x - 3$, θα έβγαζα $-2$: αρνητική ρίζα.

## Ερωτήσεις

1. Απλοποίησε το $3^4 \cdot 3^{-2}$.
   - $9$
   - $3^{-8}$
   - $\frac{1}{9}$
   - $81$
2. Σε τι ισούται το $(-7)^0$;
   - $1$
   - $0$
   - $-1$
   - $-7$
3. Σε τι ισούται το $\sqrt{(-4)^2}$;
   - $-4$
   - $4$
   - $\pm 4$
   - $16$
4. Απλοποίησε το $\sqrt{50}$.
   - $25\sqrt{2}$
   - $5\sqrt{2}$
   - $2\sqrt{5}$
   - $10\sqrt{5}$
5. Ρητοποίησε το $\frac{2}{\sqrt{3}+1}$.
   - $\sqrt{3} - 1$
   - $\sqrt{3} + 1$
   - $\frac{2\sqrt{3}}{3}$
   - $\frac{\sqrt{3}-1}{2}$
6. Απλοποίησε το $\frac{(2^3)^2 \cdot 2^{-4}}{2^5}$.
   - $2^{-3}$
   - $2^{3}$
   - $2^{7}$
   - $2^{-7}$
7. Σε τι ισούται το $\sqrt{x^2}$ για κάθε πραγματικό $x$;
   - $|x|$
   - $x$
   - $-x$
   - $\pm x$
8. Απλοποίησε το $\sqrt{(x - 3)^2}$ για $x < 3$.
   - $3 - x$
   - $x - 3$
   - $x^2 - 9$
   - $|x| - 3$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε το $\frac{2^7}{2^4}$.
2. Υπολόγισε το $\sqrt{50} - \sqrt{18}$.
3. Ρητοποίησε το $\frac{10}{\sqrt{5}}$.
4. Δίνονται οι αριθμοί $x = \frac{1}{\sqrt{5} - 2}$ και $y = \frac{1}{\sqrt{5} + 2}$. Υπολόγισε το $x^2y^4 + x^4y^2$.
5. Υπολόγισε χωρίς κομπιουτεράκι: $\frac{1}{1 + \sqrt{2}} + \frac{1}{\sqrt{2} + \sqrt{3}} + \frac{1}{\sqrt{3} + \sqrt{4}} + \dots + \frac{1}{\sqrt{8} + \sqrt{9}}$
6. Απάντησε χωρίς κομπιουτεράκι. Θα σε βοηθήσει ότι $2025 = 45^2$.
   α) Ποιος είναι μεγαλύτερος, ο $\sqrt{2024} + \sqrt{2026}$ ή ο $90$;
   β) Ποια διαφορά είναι μεγαλύτερη, η $\sqrt{2026} - \sqrt{2025}$ ή η $\sqrt{2025} - \sqrt{2024}$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/powers-and-roots
