# Πολυώνυμα — βασικές πράξεις

> Πρόσθεση, πολλαπλασιασμός και παραγοντοποίηση.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/polynomials

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τον βαθμό και τους συντελεστές ενός πολυωνύμου.
- Να προσθέτεις και να πολλαπλασιάζεις πολυώνυμα χωρίς λάθη προσήμου.
- Να παραγοντοποιείς με κοινό παράγοντα, ομαδοποίηση και ταυτότητες.
- Να λύνεις εξισώσεις με τον μηδενικό παράγοντα.

## Τι είναι πολυώνυμο

Πολυώνυμο του $x$ είναι μια παράσταση της μορφής

$$
\alpha_\nu x^\nu + \alpha_{\nu-1} x^{\nu-1} + \dots + \alpha_1 x + \alpha_0
$$

με σταθερούς συντελεστές και **φυσικούς** εκθέτες. Ο μεγαλύτερος εκθέτης με μη μηδενικό συντελεστή είναι ο **βαθμός**.

Αυτό που **δεν** είναι πολυώνυμο: $\frac{1}{x}$ (εκθέτης $-1$), $\sqrt{x}$ (εκθέτης $\frac{1}{2}$), $2^x$ (το $x$ στον εκθέτη). Η διάκριση δεν είναι σχολαστικότητα — τα πολυώνυμα συμπεριφέρονται προβλέψιμα ακριβώς επειδή περιορίζονται έτσι.

> **Κλειδί**
>
> Ο βαθμός λέει πόσες ρίζες μπορεί να έχει το πολύ ένα πολυώνυμο, και πώς μοιάζει η γραφική του παράσταση «από μακριά». Ένα πολυώνυμο βαθμού $\nu$ έχει **το πολύ** $\nu$ ρίζες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς αλλάζει το σχήμα με τον βαθμό*

## Πράξεις

**Πρόσθεση και αφαίρεση:** μαζεύεις τους **όμοιους** όρους — αυτούς με τον ίδιο εκθέτη. Το $3x^2$ και το $5x^2$ μαζεύονται· το $3x^2$ και το $5x$ δεν μαζεύονται ποτέ.

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν αφαιρείς πολυώνυμο, το μείον πηγαίνει σε **όλους** τους όρους της παρένθεσης:
>
> $(5x^2 - 3x) - (2x^2 - 7x) = 5x^2 - 3x - 2x^2 + 7x = 3x^2 + 4x$
>
> Πρόσεξε ότι το $-7x$ έγινε $+7x$. Αυτό το πρόσημο είναι η πιο συχνή απώλεια μονάδων σε όλη την Α΄ Λυκείου.

**Πολλαπλασιασμός:** κάθε όρος του πρώτου επί κάθε όρο του δεύτερου. Ο βαθμός του γινομένου είναι το **άθροισμα** των βαθμών.

## Παραγοντοποίηση: τέσσερις τρόποι, με σειρά

Η παραγοντοποίηση δεν είναι έμπνευση. Είναι λίστα ελέγχου, και την εφαρμόζεις πάντα με την ίδια σειρά.

**1. Κοινός παράγοντας — πάντα πρώτα.**

$6x^3 - 9x^2 = 3x^2(2x - 3)$

**2. Ταυτότητες.** Ψάχνεις διαφορά τετραγώνων ή τέλειο τετράγωνο:

$x^2 - 16 = (x-4)(x+4)$, $\quad x^2 + 6x + 9 = (x+3)^2$

**3. Ομαδοποίηση** — όταν έχεις τέσσερις όρους:

$x^3 + 2x^2 + 3x + 6 = x^2(x+2) + 3(x+2) = (x+2)(x^2+3)$

**4. Τριώνυμο** $x^2 + \beta x + \gamma$: ψάχνεις δύο αριθμούς με **άθροισμα** $\beta$ και **γινόμενο** $\gamma$.

$x^2 - 7x + 12 = (x-3)(x-4)$, γιατί $-3 - 4 = -7$ και $(-3)(-4) = 12$.

> **Θυμήσου**
>
> Γιατί τόση εμμονή με την παραγοντοποίηση; Επειδή ένα **γινόμενο** μηδενίζεται πολύ πιο εύκολα από ένα άθροισμα:
>
> $$
> A \cdot B = 0 \iff A = 0 \quad \lor \quad B = 0
> $$
>
> Αυτό δεν ισχύει για άθροισμα. Δεν υπάρχει κανόνας «αν $A + B = 0$ τότε…». Γι' αυτό κάθε εξίσωση ανώτερου βαθμού λύνεται με παραγοντοποίηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: \$(2x^2 - 5x + 1) - (x^2 - 3x - 4)\$

1. Ανοίγω τη δεύτερη παρένθεση αλλάζοντας **όλα** τα πρόσημα μέσα της:

   $2x^2 - 5x + 1 - x^2 + 3x + 4$
2. Μαζεύω όμοιους όρους χωριστά:

   $x^2$: $2x^2 - x^2 = x^2$

   $x$: $-5x + 3x = -2x$

   σταθεροί: $1 + 4 = 5$
3. $x^2 - 2x + 5$

   Ο βαθμός παρέμεινε $2$: στην πρόσθεση και την αφαίρεση ο βαθμός δεν ανεβαίνει ποτέ.

### Παράδειγμα 2: Παραγοντοποίησε το \$2x^3 - 8x\$

1. **Βήμα 1: κοινός παράγοντας.** Και οι δύο όροι έχουν $2$ και $x$.

   $2x^3 - 8x = 2x(x^2 - 4)$
2. **Βήμα 2: κοιτάζω αν αυτό που έμεινε παραγοντοποιείται.** Το $x^2 - 4$ είναι διαφορά τετραγώνων.

   $x^2 - 4 = (x-2)(x+2)$
3. $2x^3 - 8x = 2x(x-2)(x+2)$

   Τρεις παράγοντες. Αν είχα σταματήσει στο βήμα 1, η παραγοντοποίηση θα ήταν ατελής — και σε εξέταση αυτό κοστίζει.

### Παράδειγμα 3: Παραγοντοποίησε το \$x^3 - 3x^2 - 4x + 12\$

1. Κοινός παράγοντας σε όλους; Όχι. Ταυτότητα; Δεν φαίνεται. **Τέσσερις όροι** → δοκιμάζω ομαδοποίηση.

   Χωρίζω σε δύο ζευγάρια: $(x^3 - 3x^2)$ και $(-4x + 12)$.
2. Από το πρώτο ζευγάρι βγάζω $x^2$, από το δεύτερο βγάζω $-4$:

   $x^2(x - 3) - 4(x - 3)$

   Το $-4$ (όχι το $+4$) είναι που κάνει τις δύο παρενθέσεις ίδιες. Αν σου βγουν διαφορετικές, δοκίμασε το αντίθετο πρόσημο.
3. Τώρα το $(x-3)$ είναι κοινός παράγοντας:

   $(x-3)(x^2 - 4)$
4. Και το $x^2 - 4$ παραγοντοποιείται κι άλλο:

   $(x-3)(x-2)(x+2)$

### Παράδειγμα 4: Λύσε την \$x^3 - 3x^2 - 4x + 12 = 0\$

1. Δεν υπάρχει τύπος για τριτοβάθμια. Αλλά μόλις την παραγοντοποιήσαμε:

   $(x-3)(x-2)(x+2) = 0$
2. Γινόμενο ίσο με μηδέν σημαίνει ότι **κάποιος** παράγοντας είναι μηδέν:

   $x - 3 = 0 \quad$ ή $\quad x - 2 = 0 \quad$ ή $\quad x + 2 = 0$
3. $x = 3$, $\ x = 2$, $\ x = -2$.

   Τρεις ρίζες για πολυώνυμο βαθμού $3$ — το μέγιστο δυνατό.
4. **Επαλήθευση μιας ρίζας.** $x = 2$: $8 - 12 - 8 + 12 = 0$ ✓.

   Δεν χρειάζεται να ελέγξεις και τις τρεις· ένας έλεγχος πιάνει τα περισσότερα λάθη παραγοντοποίησης.

### Παράδειγμα 5: Παραγοντοποίησε το \$x^2 + x - 20\$

1. Τριώνυμο με συντελεστή $1$ μπροστά από το $x^2$. Ψάχνω δύο αριθμούς με:

   άθροισμα $= 1$ και γινόμενο $= -20$
2. Το γινόμενο είναι **αρνητικό**, άρα οι δύο αριθμοί έχουν διαφορετικά πρόσημα.

   Ζευγάρια με γινόμενο $-20$: $(1, -20)$, $(2, -10)$, $(4, -5)$, $(5, -4)$, $(10, -2)$, $(20, -1)$.
3. Ποιο ζευγάρι δίνει άθροισμα $1$; Το $(5, -4)$: $5 + (-4) = 1$ ✓
4. $x^2 + x - 20 = (x + 5)(x - 4)$

   **Έλεγχος με ανάπτυξη:** $x^2 - 4x + 5x - 20 = x^2 + x - 20$ ✓

## Ερωτήσεις

1. Υπολόγισε το $(4x^2 - x) - (x^2 - 5x)$.
   - $3x^2 + 4x$
   - $3x^2 - 6x$
   - $5x^2 - 6x$
   - $3x^2 - 4x$
2. Ποιος είναι ο βαθμός του γινομένου $(x^2 + 1)(x^3 - 2x)$;
   - $3$
   - $5$
   - $6$
   - $2$
3. Παραγοντοποίησε πλήρως το $3x^3 - 12x$.
   - $3x(x^2 - 4)$
   - $3x(x-2)(x+2)$
   - $3x(x-2)^2$
   - $x(3x-12)$
4. Λύσε την εξίσωση $(x - 5)(2x + 6) = 0$.
   - $x = 5$
   - $x = 5$ ή $x = -3$
   - $x = 5$ ή $x = 3$
   - $x = -5$ ή $x = -3$
5. Παραγοντοποίησε το $x^2 - 2x - 15$.
   - $(x - 5)(x + 3)$
   - $(x + 5)(x - 3)$
   - $(x - 5)(x - 3)$
   - $(x - 15)(x + 1)$
6. Ποιο είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x) = x^3 - 2x + 1$ με το $x - 1$;
   - $0$
   - $1$
   - $-1$
   - $2$
7. Για το $P(x) = 5 - 3x + x^4$, ποιος είναι ο βαθμός και ποιος ο σταθερός όρος;
   - Βαθμός $4$, σταθερός όρος $5$
   - Βαθμός $1$, σταθερός όρος $5$
   - Βαθμός $4$, σταθερός όρος $-3$
   - Βαθμός $3$, σταθερός όρος $5$
8. Παραγοντοποίησε το $x^3 - 3x^2 - 4x + 12$.
   - $(x - 3)(x - 2)(x + 2)$
   - $(x - 3)(x^2 - 4x)$
   - $(x + 3)(x - 2)(x + 2)$
   - Δεν παραγοντοποιείται

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε: $(3x^2 + 2x) - (x^2 - 4x)$
2. Παραγοντοποίησε πλήρως το $5x^3 - 45x$.
3. Ψάχνεις τριώνυμα που γράφονται ως $(x + m)(x + n)$ με ακέραιους $m$ και $n$.
   α) Για ποιες ακέραιες τιμές του $\beta$ γράφεται έτσι το $x^2 + \beta x - 24$;
   β) Για ποιους αρνητικούς ακέραιους $\gamma$, μεγαλύτερους από $-30$, γράφεται έτσι το $x^2 + 2x + \gamma$;
4. Λύσε: $(x - 1)(x + 1)(x + 3)(x + 5) = 105$
5. Το γινόμενο τριών διαδοχικών ακεραίων ισούται με το οκταπλάσιο του μεσαίου. Ποιοι μπορεί να είναι οι τρεις αριθμοί;
6. Ο $1^4 + 64 = 65$ δεν είναι πρώτος, ούτε ο $2^4 + 64 = 80$, ούτε ο $3^4 + 64 = 145$.
   α) Γράψε το $x^4 + 64$ ως γινόμενο δύο τριωνύμων δευτέρου βαθμού.
   β) Δείξε ότι ο $n^4 + 64$ δεν είναι πρώτος για κανέναν φυσικό $n \geq 1$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/polynomials
