# Παράλληλες ευθείες

> Το αίτημα της παραλληλίας και οι γωνίες που προκύπτουν.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/parallel-lines

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τα ζεύγη γωνιών που σχηματίζει μια τέμνουσα.
- Να χρησιμοποιείς το αίτημα της παραλληλίας και προς τις δύο κατευθύνσεις.
- Να αποδεικνύεις ότι το άθροισμα γωνιών τριγώνου είναι 180°.
- Να υπολογίζεις εξωτερική γωνία τριγώνου χωρίς να βρεις πρώτα όλες τις εσωτερικές.

## Το αίτημα που άλλαξε τα μαθηματικά

Δύο ευθείες του ίδιου επιπέδου είναι **παράλληλες** όταν δεν έχουν κοινό σημείο.

Ο Ευκλείδης χρειάστηκε ένα αίτημα που δεν μπορούσε να αποδείξει: από σημείο εκτός ευθείας διέρχεται **μία ακριβώς** παράλληλη προς αυτήν.

Για δύο χιλιάδες χρόνια μαθηματικοί προσπαθούσαν να το αποδείξουν από τα υπόλοιπα αξιώματα. Απέτυχαν — και η αποτυχία γέννησε τις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, πάνω στις οποίες στηρίζεται η γενική σχετικότητα. Το «προφανές» δεν ήταν προφανές.

*Σελίδα από ένα από τα παλαιότερα σωζόμενα χειρόγραφα των «Στοιχείων» του Ευκλείδη, γραμμένο το 888 μ.Χ. και φυλαγμένο στη Βιβλιοθήκη Bodleian της Οξφόρδης. Η σελίδα είναι από το δέκατο βιβλίο· το αίτημα των παραλλήλων βρίσκεται στην αρχή του πρώτου. Πρόσεξε τα σχήματα με γράμματα στις κορυφές: έτσι ονομάζουμε τα σημεία και σήμερα.*

## Οι γωνίες που φτιάχνει μια τέμνουσα

Όταν μια ευθεία (η **τέμνουσα**) κόβει δύο άλλες, φτιάχνονται οκτώ γωνίες. Τα ονόματα των ζευγαριών τους:

| Ζεύγος                  | Θέση                                           | Αν οι ευθείες είναι παράλληλες |
| ----------------------- | ---------------------------------------------- | ------------------------------ |
| Εντός εναλλάξ           | εκατέρωθεν της τέμνουσας, ανάμεσα στις ευθείες | **ίσες**                       |
| Εντός εκτός επί τα αυτά | ίδια πλευρά, η μία μέσα η άλλη έξω             | **ίσες**                       |
| Εντός επί τα αυτά       | ίδια πλευρά, και οι δύο ανάμεσα                | **παραπληρωματικές**           |
| Κατακορυφήν             | απέναντι στην ίδια τομή                        | **πάντα ίσες**                 |

> **Πρόσεχε**
>
> Οι **κατακορυφήν** γωνίες είναι ίσες πάντα, ακόμα κι αν οι ευθείες δεν είναι παράλληλες — προκύπτουν από μία μόνο τομή. Όλα τα υπόλοιπα ζεύγη απαιτούν παραλληλία.
>
> Αυτό είναι το σημείο που μπερδεύει: σε μια άσκηση όπου η παραλληλία **δεν** δίνεται, το μόνο που δικαιούσαι να χρησιμοποιήσεις είναι οι κατακορυφήν.

> **Κλειδί**
>
> Το θεώρημα δουλεύει και **αντίστροφα**, και αυτή είναι η χρήσιμη κατεύθυνση:
>
> - Παράλληλες ⟹ εντός εναλλάξ ίσες.
> - Εντός εναλλάξ ίσες ⟹ παράλληλες.
>
> Η δεύτερη πρόταση είναι το εργαλείο με το οποίο **αποδεικνύεις** ότι δύο ευθείες είναι παράλληλες. Χωρίς αυτήν, η παραλληλία θα ήταν κάτι που μόνο θα σου δινόταν, ποτέ κάτι που θα έδειχνες.

## Η απόδειξη των 180°

Τώρα μπορούμε να αποδείξουμε αυτό που χρησιμοποιούσαμε ως δεδομένο.

Πάρε τρίγωνο $AB\Gamma$ και φέρε από την κορυφή $A$ την **παράλληλη** $\varepsilon$ προς τη $B\Gamma$.

1. Η $AB$ είναι τέμνουσα των παράλληλων $\varepsilon$ και $B\Gamma$. Άρα η γωνία που σχηματίζει η $\varepsilon$ αριστερά του $A$ είναι ίση με τη $\widehat{B}$ (εντός εναλλάξ).
2. Ομοίως, η $A\Gamma$ είναι τέμνουσα, άρα η γωνία δεξιά του $A$ είναι ίση με τη $\widehat{\Gamma}$.
3. Οι τρεις γωνίες στην κορυφή $A$ — η μία ίση με τη $\widehat{B}$, η $\widehat{A}$, και η μία ίση με τη $\widehat{\Gamma}$ — σχηματίζουν **ευθεία γωνία**.

$$
\widehat{A} + \widehat{B} + \widehat{\Gamma} = 180°
$$

Δες το και πειραματικά: όσο κι αν παραμορφώσεις το τρίγωνο, το άθροισμα δεν κουνιέται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το άθροισμα δεν αλλάζει ποτέ*

## Εξωτερική γωνία

Η **εξωτερική** γωνία σε μια κορυφή είναι η παραπληρωματική της εσωτερικής. Από την απόδειξη πιο πάνω προκύπτει αμέσως:

**εξωτερική γωνία = άθροισμα των δύο απέναντι εσωτερικών**

> **Θυμήσου**
>
> Αυτός ο τύπος γλιτώνει ένα βήμα κάθε φορά. Αν ξέρεις δύο εσωτερικές γωνίες και θέλεις την εξωτερική της τρίτης, **μην** υπολογίσεις πρώτα την τρίτη εσωτερική: πρόσθεσε κατευθείαν τις δύο που ξέρεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: \$\varepsilon\_1 \parallel \varepsilon\_2\$ και μια εντός εναλλάξ γωνία είναι \$65°\$.

*Δύο παράλληλες ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με μια εντός εναλλάξ γωνία 65° στο Α και την άλλη, στο Β, σημειωμένη με ερωτηματικό.*

1. Οι εντός εναλλάξ γωνίες παράλληλων ευθειών είναι **ίσες**, άρα η άλλη εντός εναλλάξ είναι επίσης $65°$.
2. Η εντός επί τα αυτά γωνία (ίδια πλευρά της τέμνουσας, ανάμεσα στις ευθείες) είναι **παραπληρωματική**:

   $180° - 65° = 115°$
3. Στο σχήμα υπάρχουν οκτώ γωνίες αλλά μόνο **δύο** διαφορετικές τιμές: $65°$ και $115°$.

   Αυτή είναι η πρακτική συνέπεια της παραλληλίας. Βρες μία γωνία και τις ξέρεις όλες.

### Παράδειγμα 2: Τρίγωνο με \$\widehat{A} = 55°, \ \widehat{B} = 65°\$. Βρες την εξωτερική στο \$\Gamma\$.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με γωνίες Α 55° και Β 65°, και την εξωτερική γωνία στο Γ, πάνω στην προέκταση της ΒΓ, σημειωμένη με ερωτηματικό.*

1. **Ο γρήγορος δρόμος.** Η εξωτερική γωνία στο $\Gamma$ ισούται με το άθροισμα των δύο απέναντι εσωτερικών:

   $\widehat{A} + \widehat{B} = 55° + 65° = 120°$
2. **Επαλήθευση με τον μακρύ δρόμο.** Η εσωτερική $\widehat{\Gamma} = 180° - 55° - 65° = 60°$.

   Η εξωτερική της είναι $180° - 60° = 120°$ ✓
3. Ίδιο αποτέλεσμα, ένα βήμα λιγότερο. Σε σύνθετη άσκηση με πολλά τρίγωνα, αυτά τα βήματα μαζεύονται.

### Παράδειγμα 3: Δείξε ότι αν \$\widehat{x} = \widehat{y}\$ (εντός εναλλάξ), τότε \$\varepsilon\_1 \parallel \varepsilon\_2\$.

1. Αυτή είναι η **αντίστροφη** κατεύθυνση. Θα την αποδείξουμε με **απαγωγή σε άτοπο**.

   Υποθέτω το αντίθετο: ότι οι $\varepsilon_1$, $\varepsilon_2$ **δεν** είναι παράλληλες.
2. Τότε τέμνονται κάπου, σε ένα σημείο $P$. Μαζί με την τέμνουσα, σχηματίζουν τρίγωνο.
3. Σε αυτό το τρίγωνο, η μία από τις $\widehat{x}$, $\widehat{y}$ είναι εσωτερική γωνία και η άλλη είναι **εξωτερική** στην απέναντι κορυφή.
4. Η εξωτερική γωνία ενός τριγώνου είναι **γνήσια μεγαλύτερη** από κάθε απέναντι εσωτερική — αφού ισούται με το άθροισμα των δύο, και η άλλη είναι θετική.

   Άρα $\widehat{x} \neq \widehat{y}$, που αντιφάσκει με το δεδομένο.
5. Η υπόθεση οδήγησε σε **άτοπο**, άρα ήταν λανθασμένη. Οι ευθείες είναι παράλληλες. **Ο.Ε.Δ.**

### Παράδειγμα 4: Οι γωνίες τριγώνου είναι \$3x, \ 4x, \ 5x\$. Βρες τες.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με γωνίες σημειωμένες 3x στο Α, 4x στο Β και 5x στο Γ.*

1. $3x + 4x + 5x = 180°$
2. $12x = 180° \Rightarrow x = 15°$
3. Οι γωνίες είναι $45°$, $60°$, $75°$.
4. **Έλεγχος.** $45 + 60 + 75 = 180$ ✓ Και οι τρεις είναι οξείες, άρα το τρίγωνο είναι **οξυγώνιο**.

   Μπορούσες να το προβλέψεις: η μεγαλύτερη γωνία είναι $5x$ και $5 \cdot 15 = 75 < 90$.

## Ερωτήσεις

1. Δύο παράλληλες τέμνονται από μια ευθεία. Μια εντός εναλλάξ γωνία είναι $72°$. Πόση είναι η άλλη εντός εναλλάξ;
   - $72°$
   - $108°$
   - $18°$
   - Εξαρτάται από την κλίση της τέμνουσας
2. Ποιο ζεύγος γωνιών είναι ίσο **ακόμα και αν** οι ευθείες δεν είναι παράλληλες;
   - Εντός εναλλάξ
   - Κατακορυφήν
   - Εντός εκτός επί τα αυτά
   - Εντός επί τα αυτά
3. Σε τρίγωνο ισχύει $\widehat{A} = 40°$ και $\widehat{B} = 75°$. Πόση είναι η εξωτερική γωνία στην κορυφή $\Gamma$;
   - $65°$
   - $115°$
   - $140°$
   - $180°$
4. Το αίτημα της παραλληλίας του Ευκλείδη λέει ότι από σημείο εκτός ευθείας διέρχονται:
   - Άπειρες παράλληλες προς αυτήν
   - Ακριβώς μία παράλληλη προς αυτήν
   - Καμία παράλληλη
   - Δύο παράλληλες
5. Οι γωνίες ενός τριγώνου είναι ανάλογες των $2, 3, 7$. Ποια είναι η μεγαλύτερη;
   - $70°$
   - $105°$
   - $90°$
   - $126°$
6. Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μια εντός και επί τα αυτά γωνία είναι $115^\circ$. Πόσο είναι η άλλη;
   - $65^\circ$
   - $115^\circ$
   - $245^\circ$
   - $25^\circ$
7. Δύο ευθείες είναι παράλληλες προς μια τρίτη. Τι ισχύει για αυτές;
   - Είναι παράλληλες μεταξύ τους
   - Τέμνονται
   - Είναι κάθετες μεταξύ τους
   - Δεν προκύπτει συμπέρασμα
8. Πόσο είναι το άθροισμα των εξωτερικών γωνιών ενός τριγώνου, μία σε κάθε κορυφή;
   - $360^\circ$
   - $180^\circ$
   - $270^\circ$
   - Εξαρτάται από το τρίγωνο

## Ασκήσεις

1. Δύο παράλληλες τέμνονται από ευθεία. Μια εντός εναλλάξ γωνία είναι $65^\circ$. Πόση είναι η άλλη;
   *Δύο παράλληλες ευθείες ε1 και ε2 που τέμνονται από την ευθεία δ, με μια εντός εναλλάξ γωνία 65° στο Α και την άλλη, στο Β, σημειωμένη x.*
2. Τρίγωνο με $\widehat{A} = 48^\circ$ και $\widehat{B} = 77^\circ$. Από το $\Gamma$ φέρνεις ευθεία παράλληλη στην $AB$, που χωρίζει την εξωτερική γωνία $x$ στο $\Gamma$ σε δύο γωνίες. Βρες τις δύο γωνίες και το $x$.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με γωνίες Α 48° και Β 77°, και την εξωτερική γωνία στο Γ, πάνω στην προέκταση της ΒΓ, σημειωμένη x.*
3. Οι γωνίες ενός τριγώνου είναι $2x$, $3x$ και $4x$. Βρες τες.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με γωνίες σημειωμένες 2x στο Α, 3x στο Β και 4x στο Γ.*
4. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ οι διχοτόμοι των γωνιών $\widehat{B}$ και $\widehat{\Gamma}$ τέμνονται στο $I$, και η γωνία $\widehat{BI\Gamma}$ είναι τριπλάσια της $\widehat{A}$.
   α) Βρες τη $\widehat{A}$.
   β) Αν επιπλέον $\widehat{B} = 64^\circ$, από το $I$ φέρνεις ευθεία παράλληλη στη $B\Gamma$, που τέμνει την $AB$ στο $\Delta$. Πόση είναι η γωνία $\widehat{B\Delta I}$;
5. Οι παράλληλες ευθείες $\varepsilon_1$ και $\varepsilon_2$ τέμνονται από μια ευθεία $\tau$ στα σημεία $A$ και $B$ αντίστοιχα. Ανάμεσα στις δύο παράλληλες σχηματίζονται τέσσερις γωνίες, δύο με κορυφή το $A$ και δύο με κορυφή το $B$, και φέρνεις τις διχοτόμους και των τεσσάρων. Οι δύο διχοτόμοι από τη μία μεριά της $\tau$ τέμνονται στο $P$, και οι δύο από την άλλη στο $Q$.
   α) Τι τετράπλευρο είναι το $APBQ$; Απόδειξέ το.
   β) Πότε το $APBQ$ είναι τετράγωνο;
6. Τα $A$, $B$, $\Gamma$, $\Delta$, $E$ είναι, με αυτή τη σειρά, οι κορυφές ενός κυρτού πενταγώνου. Χαράζεις τις πέντε διαγώνιες $A\Gamma$, $\Gamma E$, $EB$, $B\Delta$, $\Delta A$, και σχηματίζεται ένα αστέρι με πέντε μύτες. Η μύτη στο $A$ είναι η γωνία $\widehat{\Gamma A \Delta}$, και με τον ίδιο τρόπο οι άλλες.
   α) Δείξε ότι οι γωνίες των πέντε μυτών έχουν άθροισμα $180^\circ$, όποιο κι αν είναι το πεντάγωνο.
   β) Τέσσερις από τις μύτες έχουν γωνίες $30^\circ$, $32^\circ$, $35^\circ$ και $40^\circ$. Πόση είναι η πέμπτη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/parallel-lines
