# Εξισώσεις 1ου βαθμού

> Πώς λύνεις την αx + β = 0 και πότε δεν λύνεται καθόλου.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/linear-equations

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις μια εξίσωση πρώτου βαθμού με σιγουριά, βήμα-βήμα.
- Να φέρνεις μια εξίσωση με παρενθέσεις ή παρονομαστές στη μορφή αx + β = 0.
- Να κάνεις διερεύνηση: να ξεχωρίζεις πότε η εξίσωση έχει μία λύση, πότε είναι αδύνατη και πότε αόριστη.

## Τι σημαίνει «λύνω μια εξίσωση»

Μια εξίσωση είναι μια **ερώτηση**: για ποια τιμή του $x$ τα δύο μέλη γίνονται ίσα;

Σκέψου μια ζυγαριά που ισορροπεί. Το αριστερό μέλος ζυγίζει όσο και το δεξί. Όσο κάνεις **την ίδια πράξη και στις δύο πλευρές**, η ζυγαριά συνεχίζει να ισορροπεί — αλλάζει η μορφή της εξίσωσης, όχι η λύση της.

Αυτό είναι όλο το κόλπο: αλλάζεις τη μορφή, κρατάς τη λύση, μέχρι να μείνει το $x$ μόνο του.

> **Κλειδί**
>
> Δύο πράξεις κρατούν την ισορροπία:
>
> 1. Προσθέτω ή αφαιρώ **τον ίδιο** αριθμό στα δύο μέλη.
> 2. Πολλαπλασιάζω ή διαιρώ τα δύο μέλη με τον **ίδιο, μη μηδενικό** αριθμό.
>
> Εξισώσεις που προκύπτουν έτσι η μία από την άλλη λέγονται **ισοδύναμες**: έχουν ακριβώς τις ίδιες λύσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Το «μη μηδενικό» δεν είναι ψιλά γράμματα. Αν διαιρέσεις με το $0$, η πράξη δεν ορίζεται. Και αν πολλαπλασιάσεις με $0$, κάθε εξίσωση γίνεται $0 = 0$ — έχεις χάσει την πληροφορία, δεν έχεις λύσει τίποτα.

## Η τυπική μορφή: αx + β = 0

Όποια εξίσωση πρώτου βαθμού και να σου δώσουν — με παρενθέσεις, με κλάσματα, με $x$ και στα δύο μέλη — μπορείς πάντα να τη φέρεις στη μορφή

$$
\alpha x + \beta = 0
$$

όπου $\alpha$ και $\beta$ είναι αριθμοί. Το $\alpha$ λέγεται **συντελεστής** του $x$ και το $\beta$ **σταθερός όρος**.

> **Γράμμα δεν σημαίνει άγνωστος**
>
> Το $\alpha$ και το $\beta$ είναι **γνωστοί** αριθμοί που απλώς δεν γράφτηκαν. Ο μόνος άγνωστος εδώ είναι το $x$.

Γιατί μας νοιάζει αυτή η μορφή; Επειδή μόλις φτάσεις εκεί, όλα εξαρτώνται από **ένα** πράγμα: αν το $\alpha$ είναι μηδέν ή όχι.

Αν $\alpha \neq 0$, διαιρώ και τα δύο μέλη με το $\alpha$:

$$
\alpha x = -\beta \Rightarrow x = -\frac{\beta}{\alpha}
$$

Μία λύση, τελείωσε. Αν όμως $\alpha = 0$, η διαίρεση απαγορεύεται — και τότε συμβαίνει κάτι διαφορετικό.

## Πειραματίσου με τις τρεις περιπτώσεις

Πριν διαβάσεις τη θεωρία, παίξε με το διάγραμμα. Σύρε το $\alpha$ αργά προς το μηδέν και πρόσεξε δύο πράγματα ταυτόχρονα: πώς η ευθεία «ισοπεδώνεται» και πώς αλλάζει η λύση.

Η ευθεία που βλέπεις είναι η $y = \alpha x + \beta$. Η λύση της εξίσωσης $\alpha x + \beta = 0$ είναι το σημείο όπου αυτή η ευθεία **κόβει τον άξονα $x$** — γιατί εκεί ακριβώς το $y$ γίνεται μηδέν.

Αυτή η εικόνα εξηγεί και τις τρεις περιπτώσεις:

- **$\alpha \neq 0$** — η ευθεία είναι λοξή. Κάθε λοξή ευθεία κόβει τον άξονα $x$ σε ένα ακριβώς σημείο, άρα **μία λύση**: $x = -\frac{\beta}{\alpha}$.
- **$\alpha = 0$ και $\beta \neq 0$** — η ευθεία είναι οριζόντια, στο ύψος $\beta$. Δεν αγγίζει ποτέ τον άξονα $x$, άρα **καμία λύση**. Η εξίσωση λέγεται **αδύνατη**, γιατί γίνεται $\beta = 0$ με το $\beta$ να μην είναι μηδέν: ψέμα.
- **$\alpha = 0$ και $\beta = 0$** — η ευθεία *είναι* ο άξονας $x$. Τον «αγγίζει» παντού, άρα **κάθε** $x$ είναι λύση. Η εξίσωση γίνεται $0 = 0$: αληθές, αλλά δεν σου λέει ποιο είναι το $x$. Λέγεται **αόριστη** ή **ταυτότητα**.

> **Θυμήσου**
>
> Η διαδικασία όπου εξετάζεις χωριστά τις περιπτώσεις $\alpha \neq 0$ και $\alpha = 0$ λέγεται **διερεύνηση**. Όταν η εξίσωση έχει παράμετρο (ένα γράμμα σαν το $\lambda$ στη θέση αριθμού), η διερεύνηση δεν είναι προαιρετική — είναι η άσκηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: \$3x - 12 = 0\$

1. Θέλω το $x$ μόνο του. Πρώτα φεύγει ο σταθερός όρος: προσθέτω $12$ **και στα δύο μέλη**.

   $3x - 12 + 12 = 0 + 12$, δηλαδή $3x = 12$.
2. Τώρα το $3$ πολλαπλασιάζει το $x$, άρα διαιρώ και τα δύο μέλη με $3$. Επιτρέπεται, γιατί $3 \neq 0$.

   $\frac{3x}{3} = \frac{12}{3} \Rightarrow x = 4$
3. **Επαλήθευση.** Βάζω $x = 4$ στην αρχική: $3 \cdot 4 - 12 = 12 - 12 = 0$. Σωστά.

### Παράδειγμα 2: \$2(x - 1) + 3 = 3(x + 2) - 4\$

1. Πρώτα ανοίγω τις παρενθέσεις. Πρόσεξε ότι ο αριθμός μπροστά πολλαπλασιάζει **κάθε** όρο μέσα.

   Αριστερά: $2x - 2 + 3 = 2x + 1$. Δεξιά: $3x + 6 - 4 = 3x + 2$.

   Άρα $2x + 1 = 3x + 2$.
2. Μαζεύω τα $x$ στο ένα μέλος και τους αριθμούς στο άλλο. Αφαιρώ $2x$ και αφαιρώ $2$ από τα δύο μέλη:

   $1 - 2 = 3x - 2x \Rightarrow -1 = x$
3. Άρα $x = -1$.

   **Επαλήθευση.** Αριστερά: $2(-1 - 1) + 3 = -4 + 3 = -1$. Δεξιά: $3(-1 + 2) - 4 = 3 - 4 = -1$. Ίσα.

### Παράδειγμα 3: \$\frac{x - 1}{2} - \frac{x}{3} = 1\$

1. Τα κλάσματα φεύγουν αν πολλαπλασιάσω με το Ε.Κ.Π. των παρονομαστών. Εδώ Ε.Κ.Π.$(2, 3) = 6$.

   Πολλαπλασιάζω **όλους** τους όρους — και το $1$ στο δεξί μέλος — με $6$.
2. $6 \cdot \frac{x-1}{2} - 6 \cdot \frac{x}{3} = 6 \cdot 1$

   $3(x - 1) - 2x = 6$
3. Ανοίγω την παρένθεση και μαζεύω:

   $3x - 3 - 2x = 6 \Rightarrow x - 3 = 6 \Rightarrow x = 9$
4. **Επαλήθευση.** $\frac{9-1}{2} - \frac{9}{3} = \frac{8}{2} - 3 = 4 - 3 = 1$. Σωστά.

### Παράδειγμα 4: \$(\lambda^2 - 1)x = \lambda - 1\$

1. Εδώ το $\lambda$ είναι **παράμετρος**: δεν ξέρω την τιμή του, άρα δεν ξέρω ούτε αν ο συντελεστής του $x$ είναι μηδέν. Πρέπει να κάνω διερεύνηση.

   Ο συντελεστής είναι $\lambda^2 - 1 = (\lambda - 1)(\lambda + 1)$ και μηδενίζεται όταν $\lambda = 1$ ή $\lambda = -1$.
2. **Περίπτωση 1: $\lambda \neq 1$ και $\lambda \neq -1$.** Τότε ο συντελεστής δεν είναι μηδέν και μπορώ να διαιρέσω:

   $x = \frac{\lambda - 1}{\lambda^2 - 1} = \frac{\lambda - 1}{(\lambda - 1)(\lambda + 1)} = \frac{1}{\lambda + 1}$

   Μία λύση.
3. **Περίπτωση 2: $\lambda = 1$.** Αντικαθιστώ στην αρχική: $(1 - 1)x = 1 - 1$, δηλαδή $0 \cdot x = 0$.

   Αληθεύει για **κάθε** $x$. Η εξίσωση είναι **αόριστη**.
4. **Περίπτωση 3: $\lambda = -1$.** Αντικαθιστώ: $(1 - 1)x = -1 - 1$, δηλαδή $0 \cdot x = -2$.

   Το αριστερό μέλος είναι πάντα $0$ και δεν γίνεται ποτέ $-2$. Η εξίσωση είναι **αδύνατη**.
5. **Η απάντηση είναι και τα τρία μαζί:**
   - αν $\lambda \neq \pm 1$: μία λύση, $x = \frac{1}{\lambda + 1}$
   - αν $\lambda = 1$: αόριστη, κάθε $x$
   - αν $\lambda = -1$: αδύνατη
   Γύρνα για λίγο στο διάγραμμα πιο πάνω και ξαναδές τις τρεις περιπτώσεις. Είναι οι ίδιες τρεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Η πιο συχνή απώλεια μονάδων στις παραμετρικές εξισώσεις δεν είναι λάθος πράξη — είναι να ξεχάσεις τις περιπτώσεις όπου ο συντελεστής μηδενίζεται. Πριν διαιρέσεις με κάτι, ρώτα: **μπορεί αυτό να είναι μηδέν;**

## Ερωτήσεις

1. Λύσε την εξίσωση $3x - 12 = 0$.
   - $x = 4$
   - $x = -4$
   - $x = 36$
   - $x = 9$
2. Λύσε την εξίσωση $2(x - 3) = 4x + 2$.
   - $x = 4$
   - $x = -4$
   - $x = -2$
   - Αδύνατη
3. Για ποια τιμή του $\lambda$ η εξίσωση $(\lambda - 2)x = 5$ είναι **αδύνατη**;
   - $\lambda = 5$
   - $\lambda = 2$
   - $\lambda = -2$
   - Για καμία τιμή
4. Ποια από τις παρακάτω εξισώσεις είναι **αόριστη** (ταυτότητα);
   - $2x + 2 = 2x + 3$
   - $3(x + 1) = 3x + 3$
   - $x + 1 = 2x + 1$
   - $0 \cdot x = 7$
5. Λύσε την εξίσωση $\frac{x}{2} - 1 = \frac{x}{3}$.
   - $x = 6$
   - $x = -6$
   - $x = 1$
   - $x = \frac{6}{5}$
6. Λύσε την εξίσωση $\frac{2x - 1}{3} = \frac{x + 4}{2}$.
   - $x = 14$
   - $x = 2$
   - $x = -14$
   - $x = 10$
7. Για ποια τιμή του $\lambda$ η εξίσωση $(\lambda - 3)x = \lambda - 3$ είναι **αόριστη**;
   - $\lambda = 3$
   - $\lambda = 0$
   - $\lambda = 1$
   - Για καμία τιμή
8. Ποια εξίσωση είναι **αόριστη**, δηλαδή ταυτότητα;
   - $2(x + 1) = 2x + 2$
   - $2x + 1 = 2x + 3$
   - $3x = 6$
   - $x^2 = 4$

## Ασκήσεις

1. Λύσε: $5x + 15 = 0$
2. Μια μητέρα είναι σήμερα τριπλάσια σε ηλικία από την κόρη της. Σε $12$ χρόνια θα είναι διπλάσια. Πόσων χρονών είναι σήμερα η καθεμία;
3. Λύσε: $\frac{x + 1}{3} - \frac{x}{4} = 1$
4. Δίνεται η εξίσωση $\frac{x}{2} - \frac{x - 1}{3} = \frac{x + \alpha}{6}$, όπου $\alpha$ ένας αριθμός.
   α) Για ποιες τιμές του $\alpha$ έχει λύση, και πόσες λύσεις έχει τότε;
   β) Αλλάζεις τον αριθμητή του δεύτερου μέλους σε $\beta x + 2$. Για ποιες τιμές του $\beta$ έχει μοναδική λύση, και ποια είναι;
5. Δίνεται η εξίσωση $(\lambda - 3)x = \lambda^2 - 9$, με παράμετρο $\lambda$.
   α) Για ποια $\lambda$ έχει μοναδική λύση, και ποια είναι αυτή;
   β) Για ποια $\lambda$ ο αριθμός $5$ είναι λύση της;
   γ) Για ποια $\lambda$ η εξίσωση είναι αδύνατη;
6. Δίνεται η εξίσωση $(\lambda - 1)x = \lambda + 5$, όπου ο $\lambda$ είναι ακέραιος.
   α) Για ποιους ακεραίους $\lambda$ η εξίσωση έχει ακέραια λύση;
   β) Ποιες είναι τότε οι ακέραιες λύσεις $x$; Τι παρατηρείς;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/linear-equations
