# Η έννοια της συνάρτησης και η γραφική της παράσταση

> Πεδίο ορισμού, καρτεσιανό επίπεδο, και εξισώσεις που λύνονται κοιτώντας ένα σχήμα.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/functions

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις πότε μια αντιστοίχιση είναι συνάρτηση και να βρίσκεις τιμές της, και από τύπο με κλάδους.
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού μιας συνάρτησης που δίνεται μόνο με τον τύπο της.
- Να βρίσκεις συμμετρικά σημεία και την απόσταση δύο σημείων στο καρτεσιανό επίπεδο.
- Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις διαβάζοντας τη γραφική παράσταση μιας συνάρτησης.

## Μία είσοδος, ακριβώς μία έξοδος

Ο τόκος που φέρνουν $5000$ ευρώ σε έναν χρόνο εξαρτάται από το επιτόκιο. Η απόσταση που κάνει ένας ποδηλάτης σε δύο ώρες εξαρτάται από τη μέση ταχύτητά του. Το εμβαδόν ενός κύκλου εξαρτάται από την ακτίνα του. Σε όλα, η τιμή του ενός μεγέθους **καθορίζει** την τιμή του άλλου.

**Συνάρτηση** από ένα σύνολο $A$ σε ένα σύνολο $B$ είναι μια διαδικασία (ένας κανόνας) με την οποία **κάθε** στοιχείο του $A$ αντιστοιχίζεται σε **ένα ακριβώς** στοιχείο του $B$.

- Το $A$ λέγεται **πεδίο ορισμού** της $f$.
- Αν το $x \in A$ αντιστοιχίζεται στο $y \in B$, γράφεις $y = f(x)$ και διαβάζεις «$y$ ίσον $f$ του $x$». Το $f(x)$ είναι η **τιμή** της $f$ στο $x$.
- Το $x$ λέγεται **ανεξάρτητη μεταβλητή** και το $y$ **εξαρτημένη**.
- Όλες μαζί οι τιμές $f(x)$ φτιάχνουν το **σύνολο τιμών** $f(A)$, που είναι υποσύνολο του $B$.

> **Κλειδί**
>
> Ο ορισμός βάζει δύο όρους στο $A$ και κανέναν στο $B$:
>
> - **κάθε** στοιχείο του $A$ πρέπει να έχει εικόνα· κανένα δεν μένει χωρίς βέλος
> - **κανένα** στοιχείο του $A$ δεν έχει δύο εικόνες
>
> Στοιχεία του $B$ μπορεί να μην είναι τιμή κανενός, και δύο διαφορετικά $x$ μπορεί να έχουν την ίδια τιμή. Αυτά επιτρέπονται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Συνάρτηση ή όχι;*

## Το πεδίο ορισμού όταν σου δίνουν μόνο τον τύπο

Συνήθως δεν σου δίνουν το $A$ και το $B$, μόνο τον τύπο: «η συνάρτηση $f(x) = \sqrt{1 - 4x}$». Τότε συμφωνούμε ότι:

- πεδίο ορισμού είναι το **ευρύτερο** υποσύνολο του $\mathbb{R}$ στο οποίο ο τύπος έχει νόημα
- το $B$ είναι ολόκληρο το $\mathbb{R}$

Στην πράξη ψάχνεις δύο πράγματα: **παρονομαστή** που μηδενίζεται και **υπόρριζο** που γίνεται αρνητικό. Για την $f(x) = \sqrt{1 - 4x}$ πρέπει $1 - 4x \geq 0$, δηλαδή $x \leq \frac{1}{4}$, άρα $A = \left(-\infty, \frac{1}{4}\right]$.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην απλοποιείς πριν βρεις το πεδίο ορισμού. Η $f(x) = \frac{x^2 - 16}{x^2 - 4x}$ γίνεται $\frac{x + 4}{x}$ μετά την απλοποίηση, που ορίζεται και στο $4$. Η αρχική όμως **δεν** ορίζεται στο $4$, γιατί εκεί μηδενίζεται ο παρονομαστής της. Το πεδίο ορισμού είναι $\mathbb{R} - \{0, 4\}$.

### Τύπος με κλάδους

Μια συνάρτηση μπορεί να έχει διαφορετικό τύπο σε διαφορετικά κομμάτια του πεδίου ορισμού:

$$
f(x) = \begin{cases} x^2 + 1, & x < 0 \\ x - 1, & x \geq 0 \end{cases}
$$

Για να βρεις το $f(-1)$ κοιτάς **πρώτα** σε ποιον κλάδο ανήκει το $-1$: είναι αρνητικό, άρα $f(-1) = (-1)^2 + 1 = 2$. Το $0$ ανήκει στον δεύτερο κλάδο, άρα $f(0) = 0 - 1 = -1$.

### Το $x$ είναι μια άδεια θέση

Οι $f(x) = x^2 - 4x + 7$ και $g(t) = t^2 - 4t + 7$ είναι η **ίδια** συνάρτηση. Το γράμμα δεν παίζει ρόλο· δηλώνει μόνο τη θέση όπου μπαίνει η είσοδος. Γι' αυτό το $f(3x)$ βγαίνει βάζοντας παντού $3x$ στη θέση του $x$:

$$
f(3x) = (3x)^2 - 4 \cdot 3x + 7 = 9x^2 - 12x + 7
$$

## Το καρτεσιανό επίπεδο

Δύο κάθετοι άξονες με κοινή αρχή $O$: ο οριζόντιος $x'x$ (άξονας των τετμημένων) και ο κατακόρυφος $y'y$ (άξονας των τεταγμένων). Κάθε σημείο $M$ αντιστοιχεί σε ένα διατεταγμένο ζεύγος $(\alpha, \beta)$· το $\alpha$ είναι η **τετμημένη** και το $\beta$ η **τεταγμένη** του. Όταν οι δύο άξονες έχουν την ίδια μονάδα μήκους, το σύστημα λέγεται **ορθοκανονικό**, και αυτό εννοούμε στο εξής.

Οι άξονες χωρίζουν το επίπεδο σε τέσσερα **τεταρτημόρια**. Στο 1ο και οι δύο συντεταγμένες είναι θετικές, στο 2ο η τετμημένη αρνητική, στο 3ο και οι δύο αρνητικές, στο 4ο η τεταγμένη αρνητική. Τα σημεία πάνω στους άξονες δεν ανήκουν σε κανένα τεταρτημόριο.

| Το συμμετρικό του $A(\alpha, \beta)$ ως προς | είναι το            | Τι αλλάζει                     |
| -------------------------------------------- | ------------------- | ------------------------------ |
| τον άξονα $x'x$                              | $(\alpha, -\beta)$  | πρόσημο της τεταγμένης         |
| τον άξονα $y'y$                              | $(-\alpha, \beta)$  | πρόσημο της τετμημένης         |
| την αρχή $O$                                 | $(-\alpha, -\beta)$ | και τα δύο πρόσημα             |
| τη διχοτόμο $y = x$                          | $(\beta, \alpha)$   | οι συντεταγμένες αλλάζουν θέση |

### Απόσταση δύο σημείων

Για $A(x_1, y_1)$ και $B(x_2, y_2)$, το Πυθαγόρειο θεώρημα στο ορθογώνιο τρίγωνο με κάθετες πλευρές $|x_2 - x_1|$ και $|y_2 - y_1|$ δίνει:

$$
(AB) = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2}
$$

Ο τύπος ισχύει και όταν η $AB$ είναι παράλληλη σε άξονα· τότε μία από τις δύο διαφορές είναι μηδέν.

Με αυτόν βγαίνει και η **εξίσωση του κύκλου** με κέντρο $O$ και ακτίνα $\rho$: ένα σημείο $M(x, y)$ είναι πάνω στον κύκλο ακριβώς όταν $(OM) = \rho$, δηλαδή

$$
x^2 + y^2 = \rho^2
$$

Για $\rho = 1$ παίρνεις τον **μοναδιαίο κύκλο** $x^2 + y^2 = 1$.

## Η γραφική παράσταση

**Γραφική παράσταση** $C_f$ της $f$ είναι το σύνολο των σημείων $M(x, f(x))$ με $x \in A$. Η εξίσωση $y = f(x)$ επαληθεύεται από τα σημεία της $C_f$ και **μόνο** από αυτά.

Επειδή κάθε $x$ έχει μία μόνο τιμή, δεν υπάρχουν δύο σημεία της $C_f$ με την ίδια τετμημένη: **κάθε κατακόρυφη ευθεία τέμνει τη $C_f$ το πολύ σε ένα σημείο**. Γι' αυτό ένας κύκλος δεν είναι γραφική παράσταση συνάρτησης: η κατακόρυφη που περνάει από το κέντρο του τον τέμνει σε δύο σημεία.

Η γραφική παράσταση της $-f$ είναι η **συμμετρική** της $C_f$ ως προς τον άξονα $x'x$, γιατί τα σημεία $(x, -f(x))$ είναι τα συμμετρικά των $(x, f(x))$.

*Η C\_f της f(x) = x² − 2x, παραβολή προς τα πάνω, και η C\_−f, η ίδια παραβολή αναποδογυρισμένη, συμμετρική της ως προς τον άξονα x'x.*

### Εξισώσεις και ανισώσεις από το σχήμα

Από τη γραφική παράσταση λύνεις χωρίς πράξεις:

| Ζητάς                        | Κοιτάς                                                    |
| ---------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| τις λύσεις της $f(x) = 0$    | τις τετμημένες των σημείων όπου η $C_f$ συναντά τον $x'x$ |
| τις λύσεις της $f(x) = k$    | τις τετμημένες των σημείων της $C_f$ με τεταγμένη $k$     |
| τις λύσεις της $f(x) = g(x)$ | τις τετμημένες των κοινών σημείων της $C_f$ και της $C_g$ |
| τις λύσεις της $f(x) > 0$    | τα $x$ όπου η $C_f$ είναι **πάνω** από τον $x'x$          |
| τις λύσεις της $f(x) > g(x)$ | τα $x$ όπου η $C_f$ είναι **πάνω** από τη $C_g$           |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού είναι η καμπύλη πάνω από την ευθεία;*

Με $k = 3$ οι τομές είναι στα $x = -1$ και $x = 3$, και η καμπύλη είναι πάνω από την ευθεία έξω από αυτά: $f(x) > 3$ για $x \in (-\infty, -1) \cup (3, +\infty)$. Με $k = -1$ υπάρχει ένα μόνο κοινό σημείο, το $(1, -1)$· με $k = -2$ κανένα, και η $f(x) = -2$ δεν έχει λύση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το πεδίο ορισμού της \$f(x) = \frac{1}{x - 2} + \sqrt{x - 1}\$

1. **Δύο περιορισμοί**, ένας για κάθε κομμάτι του τύπου: ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται και το υπόρριζο δεν είναι αρνητικό.

   $x - 2 \neq 0$ και $x - 1 \geq 0$
2. Δηλαδή $x \neq 2$ και $x \geq 1$. Πρέπει να ισχύουν **και οι δύο μαζί**.
3. Από τους αριθμούς από το $1$ και πάνω βγάζεις το $2$:

   $A = [1, 2) \cup (2, +\infty)$

### Παράδειγμα 2: Η \$f\$ έχει τύπο \$x^3\$ για \$x < 0\$ και \$\sqrt{x + 3}\$ για \$x \geq 0\$. Βρες τα \$f(-2)\$, \$f(0)\$ και \$f(6)\$

1. **Ο κλάδος πρώτα.** Το $-2$ είναι αρνητικό, άρα πάει στον πρώτο κλάδο:

   $f(-2) = (-2)^3 = -8$
2. Το $0$ ικανοποιεί το $x \geq 0$, άρα πάει στον δεύτερο:

   $f(0) = \sqrt{0 + 3} = \sqrt{3}$
3. Το $6$ επίσης στον δεύτερο:

   $f(6) = \sqrt{6 + 3} = 3$

### Παράδειγμα 3: Δείξε ότι το τρίγωνο με κορυφές \$A(3, 1)\$, \$B(3, 5)\$, \$\Gamma(-1, 1)\$ είναι ορθογώνιο και ισοσκελές

1. **Οι τρεις πλευρές** με τον τύπο της απόστασης:

   $(AB) = \sqrt{(3 - 3)^2 + (5 - 1)^2} = \sqrt{16} = 4$

   $(A\Gamma) = \sqrt{(-1 - 3)^2 + (1 - 1)^2} = \sqrt{16} = 4$

   $(B\Gamma) = \sqrt{(-1 - 3)^2 + (1 - 5)^2} = \sqrt{32} = 4\sqrt{2}$
2. **Ισοσκελές:** $(AB) = (A\Gamma) = 4$.
3. **Ορθογώνιο:** $(AB)^2 + (A\Gamma)^2 = 16 + 16 = 32 = (B\Gamma)^2$, άρα από το αντίστροφο του Πυθαγορείου η γωνία στο $A$ είναι ορθή.

### Παράδειγμα 4: Για ποιο \$k\$ το σημείο \$M(2, 6)\$ ανήκει στη γραφική παράσταση της \$f(x) = x^2 + k\$;

1. Ένα σημείο ανήκει στη $C_f$ ακριβώς όταν οι συντεταγμένες του επαληθεύουν την $y = f(x)$, δηλαδή όταν $f(2) = 6$.
2. $2^2 + k = 6$, δηλαδή $4 + k = 6$, άρα $k = 2$.
3. **Επαλήθευση:** με $k = 2$ είναι $f(2) = 4 + 2 = 6$ ✓

### Παράδειγμα 5: Λύσε γραφικά την \$x^2 - 1 > 0\$ και βρες πού η \$C\_f\$, με \$f(x) = x^2 - 1\$, τέμνει τους άξονες

1. **Τομή με τον $y'y$:** εκεί $x = 0$, άρα $f(0) = -1$ και το σημείο είναι το $(0, -1)$.
2. **Τομή με τον $x'x$:** εκεί $f(x) = 0$, δηλαδή $x^2 = 1$, άρα $x = -1$ ή $x = 1$. Τα σημεία είναι τα $(-1, 0)$ και $(1, 0)$.
3. **Η ανίσωση.** Η παραβολή ανοίγει προς τα πάνω και κόβει τον $x'x$ στο $-1$ και στο $1$, οπότε είναι πάνω από τον άξονα έξω από αυτά τα δύο σημεία:

   $x \in (-\infty, -1) \cup (1, +\infty)$

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω αντιστοιχίσεις του $A = \{1, 2, 3\}$ στο $B = \{5, 6, 7\}$ **δεν** είναι συνάρτηση;
   - $1 \to 5$, $1 \to 6$, $2 \to 7$, $3 \to 7$
   - $1 \to 5$, $2 \to 5$, $3 \to 5$
   - $1 \to 7$, $2 \to 6$, $3 \to 5$
   - $1 \to 6$, $2 \to 6$, $3 \to 7$
2. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της $f(x) = \sqrt{x - 3}$;
   - $(3, +\infty)$
   - $[3, +\infty)$
   - $(-\infty, 3]$
   - $\mathbb{R}$
3. Η $f$ έχει τύπο $x^2 + 1$ για $x < 0$ και $x - 1$ για $x \geq 0$. Πόσο είναι το $f(0)$;
   - $1$
   - $0$
   - $-1$
   - Δεν ορίζεται
4. Ποιο είναι το συμμετρικό του σημείου $A(-1, 3)$ ως προς τον άξονα $y'y$;
   - $(-1, -3)$
   - $(1, -3)$
   - $(3, -1)$
   - $(1, 3)$
5. Πόση είναι η απόσταση των σημείων $A(-1, 1)$ και $B(3, 4)$;
   - $5$
   - $7$
   - $\sqrt{13}$
   - $25$
6. Γιατί ένας κύκλος δεν είναι γραφική παράσταση συνάρτησης;
   - Γιατί είναι κλειστή καμπύλη και δεν συνεχίζει
   - Γιατί κάποια κατακόρυφη ευθεία τον τέμνει σε δύο σημεία
   - Γιατί κάποια οριζόντια ευθεία τον τέμνει σε δύο σημεία
   - Γιατί δεν περνάει από την αρχή των αξόνων
7. Οι λύσεις της ανίσωσης $f(x) > g(x)$ είναι οι τετμημένες των σημείων όπου:
   - η $C_f$ τέμνει τη $C_g$
   - η $C_f$ είναι πάνω από τον άξονα $x'x$
   - η $C_f$ είναι πάνω από τη $C_g$
   - η $C_g$ είναι πάνω από τη $C_f$
8. Ποια είναι η εξίσωση του κύκλου με κέντρο την αρχή $O$ και ακτίνα $3$;
   - $x^2 + y^2 = 3$
   - $x + y = 3$
   - $x^2 - y^2 = 9$
   - $x^2 + y^2 = 9$

## Ασκήσεις

1. Δίνεται η $f(x) = x^2 - 4x + 7$. Πόσο είναι το $f(-2)$;
2. Βρες το πεδίο ορισμού της $f(x) = \frac{3x}{x^2 - 5x + 6}$.
3. Δίνεται το σημείο $A(\alpha, 3)$. Το $B$ είναι το συμμετρικό του ως προς τον άξονα $x'x$ και το $\Gamma$ το συμμετρικό του ως προς τη διχοτόμο $y = x$.
   α) Βρες την απόσταση $(AB)$, και γράψε την απόσταση $(B\Gamma)$ ως παράσταση του $\alpha$.
   β) Για ποιο $\alpha$ είναι $(AB) = (B\Gamma)$ και τα $A$, $B$, $\Gamma$ σχηματίζουν τρίγωνο; Τι τρίγωνο είναι τότε;
4. Βρες το πεδίο ορισμού της $f(x) = \sqrt{x - 1} + \sqrt{2 - x}$.
5. Η $f$ έχει τύπο $x^2 - 3$ για $x < 1$ και $2x - 1$ για $x \geq 1$. Λύσε την εξίσωση $f(f(x)) = 1$, δηλαδή βρες τα $x$ για τα οποία, αν βάλεις στην $f$ τον αριθμό $f(x)$, βγαίνει $1$.
6. Δίνεται η $f(x) = \sqrt{x}$ και ένα σημείο $B(\beta, 0)$ του άξονα $x'x$. Ψάχνεις το σημείο της $C_f$ που είναι πιο κοντά στο $B$.
   α) Βρες το πιο κοντινό σημείο και την απόστασή του από το $B$, για $\beta = \frac{9}{2}$.
   β) Για ποια $\beta$ το πιο κοντινό σημείο της $C_f$ είναι η αρχή $O(0, 0)$;
7. Μια συνάρτηση $f$, ορισμένη σε όλο το $\mathbb{R}$, ικανοποιεί τη σχέση $f(x) + 2f(1 - x) = 3x$ για κάθε πραγματικό $x$.
   α) Βρες το $f(2)$.
   β) Βρες τον τύπο της $f$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/functions
