# Βασικά γεωμετρικά σχήματα

> Σημείο, ευθεία, γωνία — και τι ακριβώς επιτρέπεται να υποθέσεις.

Μαθηματικά, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/basic-shapes

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τι δέχεσαι χωρίς απόδειξη (αξίωμα) από τι αποδεικνύεις (θεώρημα).
- Να ονομάζεις σωστά σημείο, ευθεία, ημιευθεία και ευθύγραμμο τμήμα.
- Να αναγνωρίζεις είδη γωνιών και τις σχέσεις τους.
- Να ξέρεις τι σημαίνει απόσταση σημείου από ευθεία και γιατί είναι η κάθετη.

## Από πού ξεκινάει η Γεωμετρία

Η Γεωμετρία δεν ξεκινάει από σχήματα. Ξεκινάει από μια συμφωνία: κάποιες έννοιες τις δεχόμαστε **χωρίς ορισμό**, και κάποιες προτάσεις **χωρίς απόδειξη**.

- **Αρχικές έννοιες:** σημείο, ευθεία, επίπεδο. Δεν ορίζονται, γιατί κάθε ορισμός τους θα χρειαζόταν κάτι ακόμα πιο βασικό.
- **Αξιώματα:** προτάσεις που δεχόμαστε. Π.χ. «από δύο διαφορετικά σημεία διέρχεται μία μόνο ευθεία».
- **Θεωρήματα:** ό,τι αποδεικνύεται από τα παραπάνω.

> **Κλειδί**
>
> Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της Γεωμετρίας, και δεν αφορά μόνο σχήματα: μαθαίνεις να ξεχωρίζεις τι **υποθέτεις** από τι **αποδεικνύεις**.
>
> Σε ένα σχήμα, δύο ευθείες μπορεί να φαίνονται κάθετες. «Φαίνεται» δεν είναι επιχείρημα. Αν δεν δίνεται ή δεν αποδεικνύεται, δεν το χρησιμοποιείς.

## Το λεξιλόγιο, με ακρίβεια

| Όνομα            | Συμβολισμός          | Τι είναι                             |
| ---------------- | -------------------- | ------------------------------------ |
| Ευθεία           | $\varepsilon$ ή $AB$ | άπειρη και προς τις δύο κατευθύνσεις |
| Ημιευθεία        | $Ax$                 | έχει αρχή, όχι τέλος                 |
| Ευθύγραμμο τμήμα | $AB$                 | έχει δύο άκρα, άρα και μήκος         |
| Γωνία            | $\widehat{AOB}$      | δύο ημιευθείες με κοινή αρχή         |

Το μήκος υπάρχει **μόνο** για τμήμα. Δεν έχει νόημα να ρωτήσεις πόσο μακριά είναι μια ευθεία.

## Είδη γωνιών

- **Οξεία:** μικρότερη από $90°$
- **Ορθή:** ακριβώς $90°$
- **Αμβλεία:** ανάμεσα σε $90°$ και $180°$
- **Ευθεία γωνία:** $180°$

Δύο γωνίες λέγονται **συμπληρωματικές** αν έχουν άθροισμα $90°$ και **παραπληρωματικές** αν έχουν άθροισμα $180°$.

Σύρε τις κορυφές και δες τα είδη γωνιών να εμφανίζονται. Πρόσεξε ότι όσο κι αν παραμορφώσεις το τρίγωνο, ένα πράγμα δεν αλλάζει ποτέ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γωνίες σε ένα τρίγωνο*

Το άθροισμα μένει $180°$ **πάντα**. Αυτό δεν είναι σύμπτωση των αριθμών που διάλεξες — είναι θεώρημα, και θα το αποδείξεις στην ενότητα των παράλληλων ευθειών.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα τρίγωνο μπορεί να έχει **το πολύ μία** ορθή ή αμβλεία γωνία. Αν είχε δύο ορθές, το άθροισμά τους θα ήταν ήδη $180°$ και για την τρίτη δεν θα περίσσευε τίποτα.
>
> Δοκίμασέ το στο διάγραμμα: μόλις μια γωνία πλησιάσει τις $180°$, οι άλλες δύο συνθλίβονται προς το μηδέν.

## Κάθετες και απόσταση

Δύο ευθείες είναι **κάθετες** όταν τέμνονται σχηματίζοντας ορθή γωνία. Γράφεται $\varepsilon_1 \perp \varepsilon_2$.

Η **απόσταση σημείου από ευθεία** είναι το μήκος του **κάθετου** τμήματος από το σημείο προς την ευθεία — όχι οποιουδήποτε τμήματος.

> **Θυμήσου**
>
> Γιατί η κάθετη; Επειδή είναι η **συντομότερη**. Κάθε άλλο τμήμα από το σημείο προς την ευθεία είναι υποτείνουσα ενός ορθογωνίου τριγώνου που έχει την κάθετο ως πλευρά — και η υποτείνουσα είναι πάντα μεγαλύτερη από κάθε κάθετη πλευρά.
>
> Δύο ακόμη σύνολα σημείων που ορίζονται από απόσταση:
>
> - **Μεσοκάθετος** τμήματος: τα σημεία που **ισαπέχουν** από τα δύο άκρα του.
> - **Διχοτόμος** γωνίας: τα σημεία που **ισαπέχουν** από τις δύο πλευρές της.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο παραπληρωματικές γωνίες διαφέρουν κατά \$30°\$. Βρες τες.

1. Έστω $x$ η μία γωνία. Παραπληρωματικές σημαίνει άθροισμα $180°$, άρα η άλλη είναι $180° - x$.
2. Διαφέρουν κατά $30°$:

   $x - (180° - x) = 30°$
3. $2x - 180° = 30° \Rightarrow 2x = 210° \Rightarrow x = 105°$
4. Η άλλη είναι $180° - 105° = 75°$.

   **Έλεγχος.** $105° + 75° = 180°$ ✓ και $105° - 75° = 30°$ ✓

### Παράδειγμα 2: Σε τρίγωνο, \$\widehat{A} = 2\widehat{B}\$ και \$\widehat{\Gamma} = 3\widehat{B}\$. Βρες τις γωνίες.

1. Εκφράζω τα πάντα με έναν άγνωστο. Έστω $\widehat{B} = x$.

   Τότε $\widehat{A} = 2x$ και $\widehat{\Gamma} = 3x$.
2. Το άθροισμα των γωνιών κάθε τριγώνου είναι $180°$:

   $2x + x + 3x = 180°$
3. $6x = 180° \Rightarrow x = 30°$
4. $\widehat{A} = 60°$, $\widehat{B} = 30°$, $\widehat{\Gamma} = 90°$.

   Το τρίγωνο είναι **ορθογώνιο** — και αυτό δεν το ζητούσε η άσκηση, αλλά είναι η πιο χρήσιμη πληροφορία που βγήκε.

### Παράδειγμα 3: Μια γωνία είναι τριπλάσια της συμπληρωματικής της. Πόση είναι;

1. Συμπληρωματικές: άθροισμα $90°$. Έστω $x$ η γωνία, οπότε η συμπληρωματική της είναι $90° - x$.
2. $x = 3(90° - x)$
3. $x = 270° - 3x \Rightarrow 4x = 270° \Rightarrow x = 67{,}5°$
4. **Έλεγχος.** Η συμπληρωματική είναι $90° - 67{,}5° = 22{,}5°$, και $3 \cdot 22{,}5° = 67{,}5°$ ✓

   Η γωνία είναι οξεία, όπως έπρεπε: κάθε γωνία που έχει συμπληρωματική είναι αναγκαστικά μικρότερη από $90°$.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω είναι **αξίωμα** και όχι θεώρημα;
   - Το άθροισμα των γωνιών τριγώνου είναι $180°$
   - Από δύο διαφορετικά σημεία διέρχεται μία μόνο ευθεία
   - Σε ισοσκελές τρίγωνο οι προσκείμενες γωνίες στη βάση είναι ίσες
   - Η υποτείνουσα είναι μεγαλύτερη από κάθε κάθετη πλευρά
2. Μια γωνία είναι $47°$. Πόση είναι η παραπληρωματική της;
   - $43°$
   - $133°$
   - $313°$
   - $47°$
3. Μπορεί ένα τρίγωνο να έχει δύο αμβλείες γωνίες;
   - Ναι, αν η τρίτη είναι πολύ μικρή
   - Όχι, ποτέ
   - Ναι, σε αμβλυγώνιο τρίγωνο
   - Μόνο αν είναι ισοσκελές
4. Η απόσταση ενός σημείου $A$ από μια ευθεία $\varepsilon$ είναι:
   - Το μήκος οποιουδήποτε τμήματος από το $A$ προς την $\varepsilon$
   - Το μήκος του κάθετου τμήματος από το $A$ προς την $\varepsilon$
   - Το μήκος του μεγαλύτερου τέτοιου τμήματος
   - Το μήκος του τμήματος προς το μέσο της $\varepsilon$
5. Η μεσοκάθετος ενός τμήματος $AB$ είναι το σύνολο των σημείων που:
   - Απέχουν $1$ cm από το $AB$
   - Ισαπέχουν από το $A$ και από το $B$
   - Βρίσκονται πάνω στο τμήμα $AB$
   - Ισαπέχουν από τις πλευρές μιας γωνίας
6. Τι είναι ένα **θεώρημα**;
   - Πρόταση που αποδεικνύεται από αξιώματα και προηγούμενα θεωρήματα
   - Πρόταση που τη δεχόμαστε χωρίς απόδειξη
   - Η περιγραφή της σημασίας ενός όρου
   - Μια πρόταση που πιστεύουμε αλλά δεν έχει αποδειχθεί
7. Πόσες κάθετες μπορείς να φέρεις από ένα σημείο προς μια δοσμένη ευθεία;
   - Ακριβώς μία
   - Καμία, αν το σημείο είναι εκτός της ευθείας
   - Δύο
   - Άπειρες
8. Τι είναι η διχοτόμος μιας γωνίας;
   - Η ημιευθεία που τη χωρίζει σε δύο ίσες γωνίες
   - Η ευθεία που είναι κάθετη στη μία πλευρά της
   - Η ημιευθεία που διπλασιάζει τη γωνία
   - Το σύνολο των σημείων που ισαπέχουν από την κορυφή

## Ασκήσεις

1. Μια γωνία είναι $38^\circ$. Πόση είναι η συμπληρωματική της;
2. Δύο παραπληρωματικές γωνίες διαφέρουν κατά $40^\circ$. Βρες τες.
3. Η συμπληρωματική μιας γωνίας είναι το ένα τέταρτο της γωνίας. Πόσων μοιρών είναι η γωνία;
4. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ η $\widehat{\Gamma}$ είναι συμπληρωματική της $\widehat{B}$, και η παραπληρωματική της $\widehat{\Gamma}$ είναι τετραπλάσια της συμπληρωματικής της $\widehat{B}$.
   α) Βρες τις τρεις γωνίες.
   β) Η διχοτόμος της $\widehat{A}$ τέμνει τη $B\Gamma$ στο $\Delta$. Πόση είναι η γωνία $\widehat{A\Delta\Gamma}$;
5. Οι ημιευθείες $OA$, $OB$, $O\Gamma$ έχουν κοινή αρχή, με $\widehat{AOB} = 40^\circ$ και $\widehat{BO\Gamma} = 70^\circ$. Η $O\Delta$ είναι η διχοτόμος της $\widehat{AOB}$ και η $OE$ η διχοτόμος της $\widehat{BO\Gamma}$.
   α) Πόση είναι η γωνία $\widehat{\Delta OE}$; Βρες όλες τις περιπτώσεις.
   β) Τώρα $\widehat{AOB} = 40^\circ$ και $\widehat{\Delta OE} = 25^\circ$. Πόση μπορεί να είναι η $\widehat{BO\Gamma}$;
6. Ο λεπτοδείκτης ενός ρολογιού κάνει έναν γύρο σε $60$ λεπτά και ο ωροδείκτης σε $12$ ώρες, και οι δύο με σταθερή ταχύτητα. Στις $3$ ακριβώς οι δύο δείκτες σχηματίζουν ορθή γωνία.
   α) Ποια είναι η επόμενη στιγμή που σχηματίζουν πάλι ορθή γωνία;
   β) Πόσες φορές σε ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο σχηματίζουν οι δείκτες ορθή γωνία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/math/basic-shapes
