# Ύφος και επίπεδο λόγου

> Επίσημο ή οικείο, απλό ή λόγιο: πώς το καταλαβαίνεις και γιατί το διάλεξε ο συγγραφέας.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/register-style

## Τι θα μάθεις

- Να χαρακτηρίζεις το ύφος ενός κειμένου (επίσημο ή οικείο, απλό ή λόγιο, ουδέτερο ή φορτισμένο) και να το τεκμηριώνεις με γλωσσικά στοιχεία.
- Να εξηγείς τι προσφέρουν οι γλωσσικές επιλογές: ρηματικά πρόσωπα, ενεργητική ή παθητική σύνταξη, ονοματοποίηση, μήκος περιόδων, στίξη.
- Να συνδέεις το ύφος με τον σκοπό και τον αποδέκτη του κειμένου.
- Να μετατρέπεις μια φράση από το ένα επίπεδο ύφους στο άλλο.

## Το ίδιο μήνυμα, τέσσερις φορές

Ένα σχολείο θέλει να ανακοινώσει ότι η εκδρομή αναβάλλεται. Δες τέσσερις
δικές μας εκδοχές:

> **Α.** «Γνωστοποιείται ότι η προγραμματισθείσα εκπαιδευτική επίσκεψη
> αναβάλλεται λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών.»
>
> **Β.** «Η εκδρομή της Παρασκευής αναβάλλεται εξαιτίας της κακοκαιρίας. Θα
> ενημερωθείτε για τη νέα ημερομηνία.»
>
> **Γ.** «Παιδιά, κακά νέα: η εκδρομή πάει πίσω, ο καιρός δεν μας αφήνει!»
>
> **Δ.** «Η εκδρομή αναβλήθηκε. Όπως κάθε χρόνο. Ο καιρός, λέει, φταίει.»

Το περιεχόμενο είναι ίδιο. Το **ύφος** είναι τελείως διαφορετικό. Το Α
είναι **επίσημο** και απρόσωπο, σχεδόν γραφειοκρατικό. Το Β είναι
**επίσημο αλλά απλό**. Το Γ είναι **οικείο**. Το Δ είναι **ειρωνικό**: το
«Όπως κάθε χρόνο» και το «λέει» δείχνουν ότι ο συντάκτης δεν πιστεύει την
αιτιολογία.

**Ύφος** είναι ο τρόπος που λέγεται κάτι, όπως προκύπτει από τις γλωσσικές
επιλογές του πομπού. **Επίπεδο ύφους** (ή επίπεδο λόγου) λέμε κυρίως τον
βαθμό επισημότητας: από το πολύ επίσημο ως το οικείο και φιλικό.

> **Κλειδί**
>
> Το ύφος **δεν το μαντεύεις**, το **αποδεικνύεις**. Στις εξετάσεις ο
> χαρακτηρισμός («επίσημο», «οικείο», «ειρωνικό») παίρνει λίγες μονάδες· οι
> περισσότερες είναι στην **τεκμηρίωση**: ποια λέξη, ποια σύνταξη, ποιο
> ρηματικό πρόσωπο, ποιο σημείο στίξης το δείχνει. Και, όπου ζητείται, **γιατί**
> ταιριάζει αυτό το ύφος στον σκοπό και στον αποδέκτη.

## Πού φαίνεται το ύφος

| Γλωσσικό στοιχείο    | Προς το επίσημο, απρόσωπο                                   | Προς το οικείο, ζωντανό                                        |
| -------------------- | ----------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| **Λεξιλόγιο**        | λόγιες λέξεις, ειδικοί όροι («γνωστοποιείται», «δυσμενείς») | λέξεις της καθομιλουμένης, εκφράσεις («πάει πίσω», «κακά νέα») |
| **Ρηματικά πρόσωπα** | γ΄ πρόσωπο, απρόσωπες εκφράσεις («είναι σαφές ότι»)         | α΄ και β΄ πρόσωπο («σας λέω», «εσύ ξέρεις»)                    |
| **Φωνή**             | παθητική («αποφασίστηκε», «ελήφθη»)                         | ενεργητική («αποφασίσαμε»)                                     |
| **Ονοματοποίηση**    | ουσιαστικά στη θέση ρημάτων («η αναβολή της επίσκεψης»)     | ρήματα («αναβάλαμε την εκδρομή»)                               |
| **Περίοδοι**         | μακριές, με πολλή υπόταξη                                   | σύντομες, παράταξη ή ασύνδετο                                  |
| **Στίξη**            | τελείες, κόμματα                                            | θαυμαστικά, ερωτήσεις, αποσιωπητικά                            |

Κάθε επιλογή έχει **λειτουργία**:

- Η **παθητική σύνταξη** και η **ονοματοποίηση** κρύβουν ποιος έκανε κάτι.
  Το «Ελήφθη απόφαση για αύξηση των τελών» δεν λέει ποιος αποφάσισε. Αυτό
  δίνει **αντικειμενικότητα** και **κύρος**, μερικές φορές όμως και
  **αποποίηση ευθύνης**.
- Το **α΄ πληθυντικό** («όλοι μας», «ζούμε σε μια εποχή…») βάζει τον
  συγγραφέα και τον αναγνώστη στην ίδια πλευρά· δημιουργεί **οικειότητα** και
  **συλλογικότητα**.
- Το **β΄ πρόσωπο** απευθύνεται **άμεσα** στον αναγνώστη· κάνει το κείμενο
  πιο **ζωντανό** και τον εμπλέκει.
- Οι **ρητορικές ερωτήσεις** προκαλούν τη σκέψη του αναγνώστη και τον
  οδηγούν στην απάντηση που θέλει ο συγγραφέας.

> **Πρόσεχε**
>
> Το λόγιο λεξιλόγιο δεν σημαίνει «καλύτερο» ύφος. Ένα άρθρο για εφήβους
> γραμμένο σαν δικαστική απόφαση **αποτυγχάνει**, γιατί δεν μιλάει στον
> αποδέκτη του. Το κριτήριο είναι πάντα η **καταλληλότητα**: ταιριάζει το
> ύφος στο ποιος γράφει, σε ποιον, πού και γιατί;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ύφος;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Ύφος**: ο τρόπος που λέγεται κάτι. **Επίπεδο ύφους**: πόσο επίσημο ή
>   οικείο.
> - Τεκμηρίωση: **λεξιλόγιο, ρηματικά πρόσωπα, φωνή, ονοματοποίηση,
>   περίοδοι, στίξη**.
> - Παθητική και ονοματοποίηση: **αντικειμενικότητα**, κύρος, μερικές φορές
>   απόκρυψη ευθύνης. Α΄ πληθυντικό: **οικειότητα**. Β΄ πρόσωπο: **αμεσότητα**.
> - Κριτήριο: η **καταλληλότητα** για τον σκοπό και τον αποδέκτη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε το ύφος και τεκμηρίωσέ το με δύο γλωσσικά στοιχεία: «Έχει διαπιστωθεί ότι η αύξηση της χρήσης οθονών κατά τις βραδινές ώρες συνδέεται με τη μείωση της διάρκειας του ύπνου.» (δικό μας κείμενο)

1. Χαρακτηρισμός: **επίσημο, απρόσωπο** ύφος, που ταιριάζει σε επιστημονικό ή
   πληροφοριακό κείμενο.
2. Τεκμηρίωση:
   - **Παθητική, απρόσωπη σύνταξη** («Έχει διαπιστωθεί»): δεν φαίνεται ποιος το
     διαπίστωσε· το εύρημα παρουσιάζεται ως αντικειμενικό γεγονός.
   - **Ονοματοποίηση** («η αύξηση της χρήσης», «η μείωση της διάρκειας»): οι
     πράξεις γίνονται έννοιες, και η πρόταση μοιάζει με επιστημονική
     διατύπωση.
   Και τα δύο προσδίδουν **κύρος** και **αντικειμενικότητα**.

### Παράδειγμα 2: Ξαναγράψε σε οικείο ύφος, για ανάρτηση μαθητικής ομάδας: «Παρακαλούνται οι μαθητές να προσέλθουν στο αμφιθέατρο για τη συμμετοχή τους στην εκδήλωση.»

1. Αλλάζω ένα ένα τα στοιχεία: η παθητική «Παρακαλούνται» γίνεται άμεση
   απεύθυνση· το λόγιο «προσέλθουν» γίνεται «ελάτε»· η ονοματοποίηση «για τη
   συμμετοχή τους» γίνεται ρήμα.
2. Αποτέλεσμα: **«Ελάτε όλοι στο αμφιθέατρο, να είμαστε μαζί στην
   εκδήλωση!»** Το β΄ πρόσωπο και το α΄ πληθυντικό φέρνουν οικειότητα, και το
   θαυμαστικό ζωντάνια. Το περιεχόμενο δεν άλλαξε.

### Παράδειγμα 3: Τι πετυχαίνει το α΄ πληθυντικό σε αυτό το δικό μας απόσπασμα άρθρου; «Όλοι μας έχουμε πετάξει ένα πλαστικό μπουκάλι χωρίς να το σκεφτούμε. Δεν είμαστε κακοί άνθρωποι· είμαστε βιαστικοί.»

1. Ο συγγραφέας θα μπορούσε να γράψει «Οι πολίτες πετούν πλαστικά». Τότε θα
   κατηγορούσε κάποιους άλλους, και ο αναγνώστης θα ένιωθε ότι δεν αφορά τον
   ίδιο.
2. Με το «όλοι μας» βάζει **και τον εαυτό του** στους υπεύθυνους. Ο αναγνώστης
   δεν νιώθει ότι τον κατηγορούν, άρα δεν αμύνεται· νιώθει ότι ανήκει σε μια
   ομάδα που μπορεί να αλλάξει. Το α΄ πληθυντικό δημιουργεί **οικειότητα** και
   **συλλογική ευθύνη**, και έτσι κάνει το κείμενο πιο **πειστικό**.

## Ερωτήσεις

1. «Αποφασίστηκε η αύξηση των εισιτηρίων.» Τι πετυχαίνει κυρίως η παθητική σύνταξη;
   - Κάνει την ανακοίνωση πιο φιλική, για να μη θυμώσουν οι επιβάτες με την αύξηση.
   - Δεν φαίνεται ποιος αποφάσισε· η απόφαση μοιάζει αντικειμενική.
   - Δείχνει ότι η απόφαση πάρθηκε πολύ πρόσφατα, την ίδια μέρα με την ανακοίνωση.
   - Τονίζει τον υπεύθυνο της απόφασης, που αναλαμβάνει δημόσια την ευθύνη του.
2. Ποια φράση έχει ονοματοποίηση;
   - «Ο δήμος καθάρισε τις παραλίες πριν από το καλοκαίρι.»
   - «Καθαρίσαμε όλοι μαζί τις παραλίες της περιοχής μας.»
   - «Ο καθαρισμός των παραλιών ολοκληρώθηκε.»
   - «Καθαρίστε τις παραλίες πριν φύγετε για το σπίτι σας!»
3. Ένα άρθρο γράφει: «Όλοι μας ξεχνάμε πόσο τυχεροί είμαστε που έχουμε νερό στη βρύση.» Τι προσφέρει το α΄ πληθυντικό;
   - Οικειότητα· ο συγγραφέας βάζει και τον εαυτό του στην ίδια ομάδα με τον αναγνώστη.
   - Αντικειμενικότητα, γιατί ο συγγραφέας μιλάει γενικά για όλους και όχι για τον εαυτό του.
   - Επισημότητα, γιατί το α΄ πληθυντικό χρησιμοποιείται κυρίως στα επίσημα έγγραφα.
   - Ειρωνεία, γιατί ο συγγραφέας στην πραγματικότητα κατηγορεί τους αναγνώστες του.
4. «Τι υπέροχη μέρα για να χαλάσει το ασανσέρ, ακριβώς όταν μετακομίζουμε!» Πώς χαρακτηρίζεις το ύφος;
   - Επίσημο, γιατί η πρόταση είναι σωστά δομημένη και χωρίς λάθη.
   - Ενθουσιώδες, γιατί ο ομιλητής χαίρεται για τη μέρα της μετακόμισης.
   - Ουδέτερο, γιατί απλώς πληροφορεί ότι το ασανσέρ χάλασε σε συγκεκριμένη μέρα.
   - Ειρωνικό
5. Γράφεις επιστολή στον δήμαρχο για να ζητήσεις φωτισμό σε ένα πάρκο. Ποια αρχή είναι κατάλληλη;
   - «Κύριε Δήμαρχε, σας απευθύνομαι εκ μέρους των μαθητών του σχολείου μας.»
   - «Γεια σας, κύριε Δήμαρχε! Έχουμε ένα θεματάκι με το πάρκο και θέλουμε λίγη βοήθεια.»
   - «Δια της παρούσης γνωστοποιείται προς την Υμετέρα Εξοχότητα το κάτωθι πρόβλημα.»
   - «Δήμαρχε, το πάρκο είναι σκοτεινό και κανείς δεν κάνει τίποτα. Ως πότε;»
6. Ένα απόσπασμα έχει πολύ σύντομες περιόδους, χωρίς συνδέσμους: «Χτύπησε το τηλέφωνο. Σήκωσα. Σιωπή.» Τι πετυχαίνει;
   - Ένταση και γρήγορο ρυθμό· ο αναγνώστης κρατά την ανάσα του.
   - Επισημότητα και κύρος, όπως στα έγγραφα των δημόσιων υπηρεσιών.
   - Σαφήνεια και λεπτομέρεια, γιατί ο συγγραφέας εξηγεί κάθε στοιχείο χωριστά.
   - Χιούμορ, γιατί οι κοφτές φράσεις θυμίζουν τηλεγράφημα και κάνουν τον αναγνώστη να γελάσει.
7. Ποια κρίση για το ύφος είναι σωστή;
   - Όσο πιο λόγιες λέξεις έχει ένα κείμενο, τόσο καλύτερο είναι το ύφος του.
   - Το οικείο ύφος είναι λάθος σε κάθε γραπτό κείμενο και ταιριάζει μόνο στον προφορικό λόγο.
   - Ένα ύφος είναι καλό όταν ταιριάζει στον σκοπό και στον αποδέκτη.
   - Το ύφος είναι θέμα ταλέντου και δεν μπορεί να αναλυθεί με γλωσσικά στοιχεία.
8. «Φαντάσου να ξυπνάς μια μέρα και να μην έχει ρεύμα σε όλη την πόλη.» Γιατί ο συγγραφέας διαλέγει το β΄ ενικό;
   - Για να δείξει ότι μιλάει για τη δική του εμπειρία, κάτι που έζησε ο ίδιος πρόσφατα.
   - Για να εμπλέξει άμεσα τον αναγνώστη, που φαντάζεται τον εαυτό του στη σκηνή.
   - Για να κάνει το κείμενο πιο απρόσωπο και αντικειμενικό, κατάλληλο για επιστήμονες.
   - Γιατί απευθύνεται σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, όπως σε ένα φιλικό γράμμα.

## Ασκήσεις

1. Ανέφερε τρία γλωσσικά στοιχεία που κάνουν ένα κείμενο πιο επίσημο και απρόσωπο.
2. Εξήγησε γιατί η ειρωνεία είναι ισχυρό αλλά ριψοκίνδυνο μέσο σε ένα άρθρο γνώμης.
3. Δικό μας απόσπασμα από ανακοίνωση εταιρείας: «Λόγω απρόβλεπτων τεχνικών δυσκολιών, κατέστη αναγκαία η προσωρινή διακοπή της παροχής υπηρεσιών. Καταβάλλεται κάθε δυνατή προσπάθεια για την ταχεία αποκατάσταση.» Χαρακτήρισε το ύφος, τεκμηρίωσέ το με δύο στοιχεία και εξήγησε τι εξυπηρετεί αυτό το ύφος την εταιρεία.
4. Ξαναγράψε σε οικείο ύφος, για ανάρτηση σε μαθητική ομάδα, τις δύο φράσεις.
   α) «Η προσέλευση των μαθητών κρίνεται απαραίτητη.»
   β) «Δεν επιτρέπεται η κατανάλωση τροφίμων στον χώρο.»
5. Ο διευθυντής σου ζητά να γράψεις την ίδια είδηση (η σχολική βιβλιοθήκη ανοίγει και τα απογεύματα) για δύο αποδέκτες: την επίσημη ιστοσελίδα του σχολείου και το κανάλι των μαθητών. Τι θα άλλαζες στο ύφος και γιατί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/register-style
