# Εικόνες και σχήματα λόγου

> Μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, αντίθεση: όχι για να τα ονομάσεις, αλλά για να πεις τι κάνουν.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/poetic-images

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις ποιητικές εικόνες ανάλογα με την αίσθηση που ξυπνούν: οπτικές, ακουστικές, οσφρητικές, απτικές, κινητικές.
- Να αναγνωρίζεις τα βασικά σχήματα λόγου: μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, αντίθεση, επανάληψη, ασύνδετο, κλιμάκωση, σύμβολο.
- Να εξηγείς τι πετυχαίνει ένα σχήμα λόγου στο συγκεκριμένο ποίημα, αντί απλώς να το ονομάζεις.
- Να γράφεις σύντομο ερμηνευτικό σχόλιο που συνδέει τα εκφραστικά μέσα με το νόημα.

## Όχι για να τα ονομάσεις

Στο Γυμνάσιο έμαθες να βρίσκεις μεταφορές και παρομοιώσεις. Στο Λύκειο το
ερώτημα αλλάζει. Το «εδώ υπάρχει προσωποποίηση» είναι η αρχή, όχι η
απάντηση. Αυτό που ζητείται, και στο **ερμηνευτικό σχόλιο** της Γ΄ Λυκείου
(Θέμα Γ των Πανελλαδικών, 15 μονάδες, 100–200 λέξεις), είναι να πεις **τι
κάνει** το σχήμα λόγου **σε αυτό το ποίημα**: τι δείχνει, τι συναίσθημα
γεννά, πώς στηρίζει το νόημα.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε σχόλιο για εκφραστικό μέσο έχει τρία βήματα: **εντοπίζω** (ποιο σχήμα,
> σε ποιους στίχους), **εξηγώ** (τι λέει κυριολεκτικά, τι εικόνα φτιάχνει),
> **ερμηνεύω** (τι πετυχαίνει για το νόημα και το συναίσθημα του ποιήματος). Αν
> λείπει το τρίτο, έχεις μόνο κατάλογο.

## Εικόνες και αισθήσεις

**Εικόνα** στην ποίηση είναι κάθε λεκτική αναπαράσταση που ξυπνά μια
αίσθηση. Δεν είναι μόνο οπτικές:

| Εικόνα        | Αίσθηση          | Παράδειγμα (δικό μας)                 |
| ------------- | ---------------- | ------------------------------------- |
| **Οπτική**    | όραση            | «το κόκκινο πανί στον γκρίζο ουρανό»  |
| **Ακουστική** | ακοή             | «τρίζει η πόρτα στον αέρα»            |
| **Οσφρητική** | όσφρηση          | «μυρωδιά από βρεγμένο χώμα»           |
| **Απτική**    | αφή, θερμοκρασία | «το κρύο μάρμαρο κάτω από τα δάχτυλα» |
| **Κινητική**  | κίνηση           | «τα σύννεφα τρέχουν προς τη θάλασσα»  |

Όταν μια εικόνα ανακατεύει δύο αισθήσεις («ζεστό χρώμα», «πικρή φωνή»), το
σχήμα λέγεται **συναισθησία**.

## Τα σχήματα λόγου

| Σχήμα                  | Τι κάνει                                                             | Τι πετυχαίνει συνήθως                         |
| ---------------------- | -------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------- |
| **Μεταφορά**           | ταυτίζει κάτι με κάτι άλλο, χωρίς «σαν»                              | συμπύκνωση, εικόνα που ξαφνιάζει              |
| **Παρομοίωση**         | συγκρίνει με «σαν», «όπως», «σαν να»                                 | σαφήνεια, εικόνα που ο αναγνώστης αναγνωρίζει |
| **Προσωποποίηση**      | δίνει ανθρώπινες ιδιότητες σε άψυχο ή αφηρημένο                      | ζωντάνια, συναισθηματική εγγύτητα             |
| **Αντίθεση**           | βάζει δίπλα δίπλα αντίθετα                                           | τονίζει και τα δύο μέλη, δείχνει σύγκρουση    |
| **Επανάληψη, αναφορά** | ξαναλέει λέξη ή φράση                                                | έμφαση, ρυθμός, επιμονή μιας σκέψης           |
| **Ασύνδετο**           | σειρά όρων χωρίς «και»                                               | γρηγοράδα, ένταση, συσσώρευση                 |
| **Κλιμάκωση**          | όροι με ένταση που ανεβαίνει ή κατεβαίνει                            | κορύφωση, δραματικότητα                       |
| **Αποστροφή**          | ο ποιητής μιλά σε κάποιον ή κάτι απόντα                              | αμεσότητα, συγκίνηση                          |
| **Σύμβολο**            | ένα συγκεκριμένο πράγμα που σημαίνει κάτι αφηρημένο σε όλο το ποίημα | βάθος, πολλαπλές αναγνώσεις                   |

## Τα «Κεριά» του Καβάφη

Το ποίημα του **Κωνσταντίνου Καβάφη** (1863–1933), όπως δημοσιεύτηκε στο
περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη» το 1926 (Βικιθήκη):

> **ΚΕΡΙΑ**
>
> Τοῦ μέλλοντος ἡ μέρες στέκοντ’ ἐμπροστά μας
> σὰν μιὰ σειρὰ κεράκια ἀναμένα —
> χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ κεράκια.
>
> Ἡ περασμένες μέρες πίσω μένουν,
> μιὰ θλιβερὴ σειρὰ κεριῶν σβυσμένων·
> τὰ πιὸ κοντὰ βγάζουν καπνὸν ἀκόμη,
> κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά.
>
> Δὲν θέλω νὰ τὰ βλέπω· μὲ λυπεῖ ἡ μορφή των,
> καὶ μὲ λυπεῖ τὸ πρῶτο φῶς των νὰ θυμοῦμαι.
> Ἐμπρὸς κυττάζω τ’ ἀναμένα μου κεριά.
> Δὲν θέλω νὰ γυρίσω νὰ μὴ δῶ καὶ φρίξω
> τί γρήγορα ποῦ ἡ σκοτεινὴ γραμμὴ μακραίνει,
> τί γρήγορα ποῦ τὰ σβυστὰ κεριὰ πληθαίνουν.

Πώς δουλεύουν τα εκφραστικά μέσα:

- **Παρομοίωση που γίνεται σύμβολο.** Στον 2ο στίχο οι μέρες είναι «σὰν»
  κεράκια: παρομοίωση. Από εκεί και πέρα το «σαν» χάνεται, και τα κεριά
  **είναι** οι μέρες. Η σύγκριση έγινε **σύμβολο** που κρατά όλο το ποίημα.
- **Αντίθεση.** Μπροστά: «χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ». Πίσω: «κρύα κεριά,
  λυωμένα, καὶ κυρτά». Η μία τριάδα απαντά στην άλλη, λέξη προς λέξη: το
  ζεστό γίνεται κρύο, το ζωηρό λυωμένο. Η αντίθεση είναι η ίδια η σκέψη του
  ποιήματος: μέλλον και παρελθόν.
- **Οπτικές και απτικές εικόνες.** Χρώμα («χρυσᾶ»), θερμοκρασία («ζεστὰ»,
  «κρύα»), καπνός που ακόμα βγαίνει. Τα πρόσφατα περασμένα δεν έχουν
  ολότελα σβήσει.
- **Επανάληψη** στους δύο τελευταίους στίχους: «τί γρήγορα ποῦ… τί γρήγορα
  ποῦ…». Η ίδια φράση δύο φορές μιμείται την επιτάχυνση που φοβάται ο
  ποιητής: η σκοτεινή γραμμή «μακραίνει», τα σβηστά «πληθαίνουν».

Και το νόημα: ο ποιητής **αρνείται να κοιτάξει πίσω** («Δὲν θέλω νὰ
γυρίσω»), αλλά τα λόγια του δείχνουν ότι **ξέρει** τι θα έβλεπε. Η άρνηση
είναι φόβος του χρόνου που περνά.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην απαριθμείς σχήματα χωρίς ερμηνεία. «Στον 3ο στίχο υπάρχει ασύνδετο, στον
> 7ο ασύνδετο, στον 8ο προσωποποίηση» δεν λέει τίποτα για το ποίημα. Ένα σχήμα
> καλά ερμηνευμένο αξίζει περισσότερο από πέντε απλώς ονομασμένα.

## Η φύση του Σολωμού

Από το τρίτο σχεδίασμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» του **Διονυσίου
Σολωμού**, έργο που ο ποιητής δούλευε για χρόνια και άφησε ημιτελές.
Είναι το απόσπασμα με τίτλο «Ο Πειρασμός»: η άνοιξη απλώνεται γύρω από
το πολιορκημένο Μεσολόγγι (Βικιθήκη):

> Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,
> Κι’ η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα,
> Και μες στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους
> Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος.

Ο Έρωτας και ο Απρίλης **χορεύουν**: διπλή **προσωποποίηση**, και ο
Απρίλης είναι «ξανθός» σαν νέος. Η φύση «βρίσκει την ώρα της» σαν
ζωντανό πλάσμα. Οι αισθήσεις ξυπνούν όλες μαζί: σκιά (οπτική), δροσιά
(απτική), μόσχοι (οσφρητική), κελάηδημα (ακουστική), και μάλιστα
«ἀνάκουστος» και «λιποθυμισμένος», σχεδόν **συναισθησία**: ένας ήχος τόσο
αδύναμος που λιποθυμά. Γιατί τόση ομορφιά; Ο τίτλος το λέει. Είναι
**πειρασμός**: η φύση καλεί τους πολιορκημένους στη ζωή, ενώ εκείνοι έχουν
διαλέξει να μείνουν. Η ομορφιά κάνει τη θυσία τους πιο βαριά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο σχήμα, και τι κάνει;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Εντοπίζω, εξηγώ, ερμηνεύω**: το σχήμα λόγου σχολιάζεται πάντα μαζί με
>   αυτό που πετυχαίνει.
> - Εικόνες: **οπτικές, ακουστικές, οσφρητικές, απτικές, κινητικές**·
>   **συναισθησία** όταν ανακατεύονται.
> - Βασικά σχήματα: **μεταφορά, παρομοίωση, προσωποποίηση, αντίθεση,
>   επανάληψη, ασύνδετο, κλιμάκωση, αποστροφή, σύμβολο**.
> - Ένα σχήμα καλά ερμηνευμένο αξίζει περισσότερο από πέντε απλώς ονομασμένα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε σύντομο ερμηνευτικό σχόλιο (περίπου 70 λέξεις) για την αντίθεση στα «Κεριά» του Καβάφη.

1. Εντοπίζω: η 1η στροφή (μέλλον, αναμμένα κεριά) αντιτίθεται στη 2η (παρελθόν,
   σβηστά κεριά). Οι δύο τριάδες επιθέτων απαντούν η μία στην άλλη.
2. Γράφω: **«Το ποίημα στηρίζεται σε μια αντίθεση. Οι μέρες του μέλλοντος
   είναι κεράκια "χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ", ενώ οι περασμένες "κρύα κεριά,
   λυωμένα, καὶ κυρτά". Η αντιστοιχία των δύο τριάδων κάνει το πέρασμα από τη
   ζωή στη φθορά σχεδόν σωματικό: το ζεστό κρυώνει, το ζωηρό λιώνει και
   λυγίζει. Έτσι ο αναγνώστης νιώθει τον φόβο του ποιητή για τον χρόνο, που
   εξηγεί γιατί αρνείται να γυρίσει να κοιτάξει πίσω.»**

### Παράδειγμα 2: Τι πετυχαίνει η παρομοίωση «Τρέχουν εδώ, τρέχουν εκεί, και κάνουν σαν αηδόνια» για τα νερά, στον «Πειρασμό» του Σολωμού;

1. Εντοπίζω και εξηγώ: τα νερά της πηγής συγκρίνονται με αηδόνια, με «σαν». Η
   κοινή ιδιότητα είναι ο **ήχος**: το νερό κελαρύζει όπως κελαηδά το πουλί.
   Είναι **ακουστική εικόνα**, ενισχυμένη από την **επανάληψη** «τρέχουν εδώ,
   τρέχουν εκεί», που δίνει **κίνηση**.
2. Ερμηνεύω: το νερό γίνεται ζωντανό, χαρούμενο, μουσικό· η φύση δεν είναι
   σκηνικό αλλά **φωνή** που καλεί. Αυτό είναι ο «πειρασμός»: η ζωή γύρω από
   το Μεσολόγγι τραγουδά, και οι πολιορκημένοι πρέπει να της αντισταθούν.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε παρομοίωση και μεταφορά;
   - Η παρομοίωση συγκρίνει με «σαν» ή «όπως»· η μεταφορά ταυτίζει χωρίς σύγκριση.
   - Η παρομοίωση βρίσκεται μόνο στην ποίηση, ενώ η μεταφορά και στον καθημερινό λόγο.
   - Η μεταφορά είναι πιο μακριά, γιατί χρειάζεται ολόκληρη στροφή για να αναπτυχθεί.
   - Η παρομοίωση αφορά πρόσωπα και η μεταφορά αντικείμενα του φυσικού κόσμου.
2. Γιατί λέμε ότι στα «Κεριά» η παρομοίωση γίνεται σύμβολο;
   - Γιατί ο Καβάφης χρησιμοποιεί το «σαν» σε κάθε στίχο του ποιήματος.
   - Γιατί τα κεριά είναι θρησκευτικό αντικείμενο και συμβολίζουν πάντα την πίστη.
   - Γιατί μετά τον 2ο στίχο τα κεριά δεν συγκρίνονται πια με τις μέρες· τις αντιπροσωπεύουν σε όλο το ποίημα.
   - Γιατί ο τίτλος του ποιήματος είναι «Κεριά» και κάθε τίτλος είναι σύμβολο.
3. Ποια απάντηση για τον στίχο «κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά» θα έπαιρνε τις περισσότερες μονάδες σε ερμηνευτικό σχόλιο;
   - «Στον στίχο υπάρχει ασύνδετο, μεταφορά και επίθετα.»
   - «Τα επίθετα αντιστρέφουν το “χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ” και κάνουν τη φθορά του χρόνου σχεδόν σωματική.»
   - «Ο στίχος είναι πολύ ωραίος και δείχνει ότι ο Καβάφης ήταν σπουδαίος ποιητής.»
   - «Τα κεριά είναι κρύα επειδή έχουν σβήσει εδώ και πολλή ώρα.»
4. Τι πετυχαίνει η επανάληψη «τί γρήγορα ποῦ… τί γρήγορα ποῦ…» στο τέλος των «Κεριών»;
   - Δείχνει ότι ο ποιητής ξέχασε τι είχε γράψει στον προηγούμενο στίχο.
   - Κάνει το ποίημα πιο εύθυμο, σαν τραγουδάκι με ρεφρέν.
   - Γεμίζει τον στίχο, για να έχει τις συλλαβές που απαιτεί το μέτρο.
   - Μιμείται με τον ρυθμό την επιτάχυνση του χρόνου που φοβάται ο ποιητής.
5. «Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη». Ποιο σχήμα κυριαρχεί;
   - Παρομοίωση, γιατί ο Απρίλης μοιάζει με ξανθό νέο που χορεύει
   - Προσωποποίηση
   - Αντίθεση, γιατί ο έρωτας και ο μήνας είναι πράγματα αντίθετα μεταξύ τους
   - Αποστροφή, γιατί ο ποιητής μιλάει απευθείας στον Έρωτα και στον Απρίλη
6. Ποια εικόνα είναι οσφρητική;
   - «ἀνάκουστος κιλαϊδισμός»
   - «χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ κεράκια»
   - «κλει δροσιές και μόσχους»
   - «τὰ πιὸ κοντὰ βγάζουν καπνὸν ἀκόμη»
7. Γιατί ο Σολωμός δίνει τόση ομορφιά στη φύση γύρω από το πολιορκημένο Μεσολόγγι, στο απόσπασμα «Ο Πειρασμός»;
   - Για να δείξει ότι ο πόλεμος τελείωσε και ήρθε η ειρήνη με την άνοιξη.
   - Γιατί η ομορφιά είναι πειρασμός: καλεί στη ζωή όσους έχουν διαλέξει να αντισταθούν.
   - Για να περιγράψει με ακρίβεια τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής.
   - Γιατί οι ρομαντικοί ποιητές έπρεπε να περιγράφουν πάντα τη φύση.
8. Τι είναι η συναισθησία;
   - Όταν ο ποιητής εκφράζει πολλά συναισθήματα στον ίδιο στίχο.
   - Όταν ο αναγνώστης νιώθει ό,τι ένιωσε και ο ποιητής γράφοντας.
   - Όταν μια εικόνα ανακατεύει δύο αισθήσεις, όπως «πικρή φωνή».
   - Όταν πολλές εικόνες διαφορετικών αισθήσεων μπαίνουν η μία μετά την άλλη.

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία βήματα του σχολίου για ένα εκφραστικό μέσο;
2. Εξήγησε γιατί ένας κατάλογος από σχήματα λόγου δεν είναι ερμηνευτικό σχόλιο.
3. «Του Κίτσου η μάνα κάθουνταν στην άκρη στο ποτάμι· / με το ποτάμι μάλωνε και το πετροβολούσε. / «Ποτάμι, για λιγόστεψε, ποτάμια, γύρνα πίσω, / για να περάσω αντίπερα, στα κλέφτικα λημέρια»» — δημοτικό «Του Κίτσου», συλλογή Ν. Πολίτη, Βικιθήκη. Ποια σχήματα βλέπεις και τι πετυχαίνουν;
4. Ο ετοιμοθάνατος κλέφτης ζητά: «να μπαίνη ο ήλιος το πρωί και το δροσιό το βράδυ, / να μπαινοβγαίνουν τα πουλιά, της άνοιξης ταηδόνια» — δημοτικό «Του κλέφτη το κιβούρι», συλλογή Ν. Πολίτη, Βικιθήκη. Απάντησε στα δύο ερωτήματα.
   α) Ποια αίσθηση ξυπνά «το δροσιό το βράδυ»;
   β) Ποιο σχήμα δένει «το πρωί» με «το βράδυ»;
5. «Τοῦ μέλλοντος ἡ μέρες στέκοντ’ ἐμπροστά μας / σὰν μιὰ σειρὰ κεράκια ἀναμένα — / χρυσᾶ, ζεστὰ, καὶ ζωηρὰ κεράκια. // Ἡ περασμένες μέρες πίσω μένουν, / μιὰ θλιβερὴ σειρὰ κεριῶν σβυσμένων· / τὰ πιὸ κοντὰ βγάζουν καπνὸν ἀκόμη, / κρύα κεριά, λυωμένα, καὶ κυρτά. // Δὲν θέλω νὰ τὰ βλέπω· μὲ λυπεῖ ἡ μορφή των, / καὶ μὲ λυπεῖ τὸ πρῶτο φῶς των νὰ θυμοῦμαι. / Ἐμπρὸς κυττάζω τ’ ἀναμένα μου κεριά. / Δὲν θέλω νὰ γυρίσω νὰ μὴ δῶ καὶ φρίξω / τί γρήγορα ποῦ ἡ σκοτεινὴ γραμμὴ μακραίνει, / τί γρήγορα ποῦ τὰ σβυστὰ κεριὰ πληθαίνουν.» — Κ. Π. Καβάφης, «Κεριά», Αλεξανδρινή Τέχνη (1926), Βικιθήκη. Μια φίλη σου λέει ότι τα «Κεριά» είναι ένα απαισιόδοξο ποίημα και τίποτα άλλο. Συμφωνείς; Στήριξε την απάντησή σου στα εκφραστικά μέσα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/poetic-images
