# Η παράγραφος

> Θεματική περίοδος, σχόλια, κατακλείδα: ο σκελετός κάθε κειμένου.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Α΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/paragraph

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τη θεματική περίοδο, τις λεπτομέρειες και την κατακλείδα μιας παραγράφου, όπου κι αν βρίσκονται.
- Να διατυπώνεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου που δεν την έχει γραμμένη.
- Να δίνεις πλαγιότιτλο σε μια παράγραφο και να λες τι ρόλο έχει μέσα στο κείμενο.
- Να γράφεις παράγραφο με ενότητα: μία κεντρική σκέψη, που την υπηρετεί κάθε πρόταση.

## Μία σκέψη, ένα μπλοκ κειμένου

Η παράγραφος είναι η μικρότερη ενότητα ενός κειμένου που αναπτύσσει **μία
σκέψη ως το τέλος**. Δεν είναι κομμάτι κειμένου που κόπηκε επειδή μάκρυνε. Η
αλλαγή γραμμής λέει στον αναγνώστη: εδώ τελειώνει ένα βήμα του συλλογισμού
και αρχίζει το επόμενο.

Στο Γυμνάσιο έμαθες τα τρία μέρη της. Εδώ θα τα δεις πιο προσεκτικά, γιατί
στα κείμενα που θα διαβάζεις από εδώ και πέρα δεν κάθονται πάντα στη θέση
που περιμένεις.

| Μέρος                     | Τι κάνει                                                                  | Πού βρίσκεται συνήθως                                                 |
| ------------------------- | ------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| **Θεματική περίοδος**     | λέει τη βασική σκέψη της παραγράφου                                       | στην αρχή· μερικές φορές στη μέση ή στο τέλος, ή δεν γράφεται καθόλου |
| **Λεπτομέρειες ή σχόλια** | αναπτύσσουν τη σκέψη: εξηγούν, αποδεικνύουν, δίνουν παραδείγματα          | μετά τη θεματική περίοδο                                              |
| **Κατακλείδα**            | κλείνει: συμπεραίνει, συνοψίζει ή ανοίγει δρόμο για την επόμενη παράγραφο | στο τέλος· συχνά λείπει                                               |

Το μεσαίο μέρος το βρίσκεις με δύο ονόματα στα βιβλία: **λεπτομέρειες** ή
**σχόλια**. Μερικοί καθηγητές λένε και **στηρικτικές προτάσεις**. Είναι το
ίδιο πράγμα.

> **Κλειδί**
>
> Μια παράγραφος έχει **ενότητα** όταν κάθε πρόταση υπηρετεί τη σκέψη της
> θεματικής περιόδου. Αν μια πρόταση μιλάει για κάτι άλλο, όσο ενδιαφέρον κι αν
> είναι, ανήκει σε άλλη παράγραφο. Αυτό είναι το πρώτο κριτήριο για να κρίνεις
> μια παράγραφο, δική σου ή ξένη.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα, σαν άρθρο γνώμης σε
περιοδικό για γονείς και εκπαιδευτικούς.

> **Ο ύπνος που χάνεται**
>
> (1) Οι έφηβοι κοιμούνται λιγότερο απ' όσο χρειάζονται, και αυτό δεν είναι
> απλώς θέμα κακής συνήθειας. Στην εφηβεία ο οργανισμός αρχίζει να νυστάζει
> αργότερα το βράδυ· ο δεκαπεντάχρονος που δεν κλείνει μάτι πριν από τις
> έντεκα δεν πεισμώνει, ακολουθεί το βιολογικό του ρολόι. Το πρωί όμως το
> σχολείο ανοίγει στις οκτώ, και το ξυπνητήρι δεν ρωτάει τίποτα.
>
> (2) Οι συνέπειες φαίνονται στην τάξη. Ένας μαθητής που κοιμήθηκε έξι ώρες
> συγκεντρώνεται δυσκολότερα, θυμάται λιγότερα από όσα άκουσε και θυμώνει
> πιο εύκολα. Η πρώτη ώρα της μέρας, συχνά τα μαθηματικά, πέφτει πάνω σε
> μυαλά που δεν έχουν ξυπνήσει ακόμα. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που οι
> καθηγητές της πρώτης ώρας παραπονιούνται για «κοιμισμένες τάξεις».
>
> (3) Το κινητό στο κρεβάτι κάνει τα πράγματα χειρότερα. Το φως της οθόνης
> καθυστερεί ακόμη περισσότερο τη νύστα, και η μία ειδοποίηση φέρνει την
> άλλη. Ορισμένα σχολεία στο εξωτερικό μετέθεσαν την έναρξη του μαθήματος
> κατά μισή ώρα. Η λύση δεν είναι μία, γιατί και το πρόβλημα δεν έχει μία
> αιτία.

Δες τις παραγράφους μία μία.

**Παράγραφος 1.** Θεματική περίοδος η **πρώτη** πρόταση: οι έφηβοι
κοιμούνται λιγότερο, και δεν φταίει μόνο η συνήθεια. Οι λεπτομέρειες
εξηγούν γιατί (το βιολογικό ρολόι) και η τελευταία πρόταση κάνει την
αντίθεση με το σχολικό ωράριο. Αυτή η τελευταία πρόταση δεν είναι κατακλείδα
με τη στενή έννοια· είναι λεπτομέρεια που **ετοιμάζει** την επόμενη
παράγραφο.

**Παράγραφος 2.** Θεματική περίοδος η πρώτη: «Οι συνέπειες φαίνονται στην
τάξη». Λεπτομέρειες: τρεις συνέπειες και ένα παράδειγμα. **Κατακλείδα**: η
τελευταία πρόταση, που βγάζει συμπέρασμα («Δεν είναι παράξενο λοιπόν»).

**Παράγραφος 3.** Εδώ υπάρχει πρόβλημα **ενότητας**. Οι δύο πρώτες
προτάσεις μιλούν για το κινητό. Η τρίτη μιλάει για το ωράριο των σχολείων,
που είναι άλλη σκέψη: η λύση, όχι η αιτία. Και η κατακλείδα μιλάει για
«λύση» ενώ η παράγραφος ξεκίνησε από αιτία. Ένας καλός συντάκτης θα τη
χώριζε στα δύο: μία παράγραφο για το κινητό, μία για τις λύσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη θεωρείς αυτόματα θεματική περίοδο την πρώτη πρόταση. Ρώτα: **ποια
> πρόταση θα κρατούσα αν μπορούσα να κρατήσω μόνο μία;** Αυτή είναι η
> θεματική περίοδος. Αν καμία δεν στέκει μόνη της, η θεματική περίοδος είναι
> **εννοούμενη** και τη διατυπώνεις εσύ.

## Όταν η θεματική περίοδος δεν είναι στην αρχή

Στα δοκίμια και στα λογοτεχνικά κείμενα η θεματική περίοδος συχνά
καθυστερεί. Τρεις περιπτώσεις, πάλι σε δικά μας κείμενα:

**Στο τέλος (επαγωγική πορεία).** Ο συγγραφέας ξεκινά από παραδείγματα και
φτάνει στο γενικό: «Η γιαγιά μου θυμάται ακόμη τα τηλέφωνα όλων των
συγγενών. Η μητέρα μου θυμάται τρία. Εγώ δεν θυμάμαι ούτε το δικό μου.
**Αναθέσαμε τη μνήμη μας στις συσκευές.**» Η τελευταία πρόταση είναι η
θεματική περίοδος· οι προηγούμενες την προετοιμάζουν.

**Στη μέση.** Μια εισαγωγική πρόταση δένει με την προηγούμενη παράγραφο, και
η βασική σκέψη έρχεται δεύτερη: «Αυτά για την πόλη. **Στο χωριό όμως το
πρόβλημα είναι το αντίθετο: δεν υπάρχει κανείς να διαβάσει.**»

**Εννοούμενη.** Η παράγραφος περιγράφει ή αφηγείται, και την ιδέα την
συμπεραίνεις εσύ. Αν κάποιος περιγράφει τον άδειο σταθμό, το κλειστό
φαρμακείο και το σχολείο με τους τέσσερις μαθητές, η εννοούμενη θεματική
περίοδος είναι «το χωριό ερημώνει».

## Ο πλαγιότιτλος

Στις εξετάσεις συχνά σου ζητούν να δώσεις **πλαγιότιτλο** σε κάθε παράγραφο.
Πλαγιότιτλος είναι ένας σύντομος τίτλος που λέει **τι κάνει** η παράγραφος,
σε **ονοματική φράση**, όχι σε ολόκληρη πρόταση με ρήμα.

| Παράγραφος | Πλαγιότιτλος                                       |
| ---------- | -------------------------------------------------- |
| 1          | Η βιολογική αιτία του λιγότερου ύπνου στην εφηβεία |
| 2          | Οι συνέπειες της αϋπνίας στη σχολική τάξη          |
| 3          | Ο ρόλος του κινητού και οι πιθανές λύσεις          |

Ο καλός πλαγιότιτλος είναι **συγκεκριμένος**. Το «Ο ύπνος» είναι θέμα όλου
του κειμένου, όχι της παραγράφου 2. Η σειρά των πλαγιότιτλων είναι ήδη ο
σκελετός μιας περίληψης· θα το χρησιμοποιήσεις στην ενότητα της περίληψης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ξαναχτίσε την παράγραφο*

## Ο ρόλος της παραγράφου στο κείμενο

Μια παράγραφος δεν έχει μόνο εσωτερική δομή· έχει και **θέση** στο κείμενο.
Η εισαγωγική παράγραφος παρουσιάζει το θέμα και συχνά τη θέση του
συγγραφέα. Οι παράγραφοι του κυρίου μέρους αναπτύσσουν από ένα επιχείρημα ή
μία πλευρά. Η τελευταία συμπεραίνει ή προτείνει. Υπάρχουν και σύντομες
**μεταβατικές** παράγραφοι, μίας ή δύο προτάσεων, που κλείνουν ένα μέρος και
ανοίγουν το επόμενο («Αυτά για τις αιτίες. Ας δούμε τώρα τι μπορεί να
γίνει.»).

> **Θυμήσου**
>
> - Τρία μέρη: **θεματική περίοδος, λεπτομέρειες ή σχόλια, κατακλείδα**. Η
>   κατακλείδα συχνά λείπει.
> - Η θεματική περίοδος μπορεί να είναι στην αρχή, στη μέση, στο τέλος ή
>   **εννοούμενη**.
> - **Ενότητα**: κάθε πρόταση υπηρετεί μία σκέψη.
> - **Πλαγιότιτλος**: σύντομη, συγκεκριμένη ονοματική φράση για το τι κάνει η
>   παράγραφος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τη θεματική περίοδο και την κατακλείδα στη δική μας παράγραφο: «Στο σπίτι της γιαγιάς δεν πετιόταν τίποτα. Τα παλιά ρούχα γίνονταν πατσαβούρες, τα βάζα της μαρμελάδας ποτήρια, τα ψίχουλα τροφή για τις κότες. Σήμερα θα το λέγαμε ανακύκλωση. Εκείνη το έλεγε απλώς νοικοκυροσύνη.»

1. Ποια πρόταση θα κρατούσα μόνη; Η πρώτη: «Στο σπίτι της γιαγιάς δεν
   πετιόταν τίποτα». Η δεύτερη τη στηρίζει με τρία παραδείγματα, άρα είναι
   λεπτομέρεια.
2. Οι δύο τελευταίες προτάσεις δεν φέρνουν νέο παράδειγμα· **σχολιάζουν** όσα
   ειπώθηκαν, με μια αντίθεση ανάμεσα στο σήμερα και στο τότε. Αυτές είναι η
   **κατακλείδα**.

### Παράδειγμα 2: Διατύπωσε την εννοούμενη θεματική περίοδο: «Στις επτά το πρωί το λεωφορείο ήταν γεμάτο. Στις οκτώ, στη λεωφόρο, τα αυτοκίνητα δεν κουνιόνταν. Στις οκτώ και μισή ο οδηγός άνοιξε τις πόρτες και είπε σε όσους βιάζονταν να συνεχίσουν με τα πόδια.» (δικό μας κείμενο)

1. Καμία πρόταση δεν λέει γενική σκέψη· όλες είναι στιγμιότυπα μιας διαδρομής.
   Άρα η θεματική περίοδος είναι εννοούμενη.
2. Τι δείχνουν μαζί; Ότι η διαδρομή κράτησε υπερβολικά και ότι το λεωφορείο
   έγινε πιο αργό από το περπάτημα. Θεματική περίοδος: **«Η κίνηση στην πόλη
   τα πρωινά κάνει τη συγκοινωνία άχρηστη.»**

### Παράδειγμα 3: Δώσε πλαγιότιτλο στη δική μας παράγραφο: «Τα σχολικά γεύματα δεν τρέφουν μόνο. Ένα παιδί που ξέρει ότι θα φάει στο σχολείο έρχεται πιο τακτικά, και οι απουσίες μειώνονται. Το κοινό τραπέζι μαθαίνει επίσης στα παιδιά να περιμένουν, να μοιράζονται, να συζητούν.»

1. Θεματική περίοδος: η πρώτη. Λεπτομέρειες: δύο οφέλη πέρα από τη διατροφή,
   η φοίτηση και η κοινωνικότητα.
2. Ο πλαγιότιτλος πρέπει να πει **αυτό το συγκεκριμένο**, όχι απλώς το θέμα.
   Το «Τα σχολικά γεύματα» είναι πολύ γενικό. Καλύτερο: **«Τα οφέλη των
   σχολικών γευμάτων πέρα από τη διατροφή»**.

## Ερωτήσεις

1. Πώς βρίσκεις τη θεματική περίοδο μιας παραγράφου με ασφάλεια;
   - Ψάχνεις την πρόταση που θα κρατούσες αν μπορούσες να κρατήσεις μόνο μία.
   - Παίρνεις πάντα την πρώτη πρόταση, γιατί εκεί βάζει ο συγγραφέας τη βασική του σκέψη.
   - Διαλέγεις τη μεγαλύτερη πρόταση της παραγράφου, που χωράει τις περισσότερες πληροφορίες.
   - Ψάχνεις την πρόταση με το «λοιπόν» ή το «επομένως», που δείχνει το βασικό συμπέρασμα.
2. Ο καθηγητής σου λέει «σχόλια» και το βοήθημα «λεπτομέρειες». Τι ισχύει;
   - Τα σχόλια είναι οι γνώμες του συγγραφέα, οι λεπτομέρειες τα γεγονότα που αναφέρει.
   - Είναι δύο ονόματα για το ίδιο μέρος, που αναπτύσσει τη θεματική περίοδο.
   - Οι λεπτομέρειες ανήκουν στην παράγραφο, τα σχόλια μόνο στον πρόλογο και στον επίλογο.
   - Τα σχόλια είναι η κατακλείδα, ενώ οι λεπτομέρειες είναι οι προτάσεις του κέντρου.
3. Σε παράγραφο για τα οφέλη του περπατήματος, μία πρόταση λέει ότι τα πεζοδρόμια της πόλης είναι σπασμένα. Τι πρόβλημα έχει η παράγραφος;
   - Δεν έχει κατακλείδα, άρα ο αναγνώστης δεν ξέρει πού καταλήγει.
   - Δεν έχει θεματική περίοδο, γιατί μιλάει για δύο διαφορετικά πράγματα μαζί.
   - Χάνει την ενότητά της: μια πρόταση δεν υπηρετεί τη βασική σκέψη.
   - Έχει πολλές λεπτομέρειες, και θα έπρεπε να κοπεί σε τρεις μικρότερες παραγράφους.
4. Μια παράγραφος αρχίζει με τρία παραδείγματα και τελειώνει με τη γενική σκέψη. Πού είναι η θεματική περίοδος;
   - Στο τέλος· τα παραδείγματα οδηγούν σε αυτήν.
   - Στην αρχή, γιατί η πρώτη πρόταση είναι πάντα η θεματική περίοδος.
   - Πουθενά, γιατί μια παράγραφος με παραδείγματα δεν έχει θεματική περίοδο.
   - Στη μέση, ανάμεσα στο δεύτερο και στο τρίτο παράδειγμα της παραγράφου.
5. Ποιος είναι ο καλύτερος πλαγιότιτλος για μια παράγραφο που εξηγεί γιατί οι έφηβοι νυστάζουν αργά το βράδυ;
   - «Ο ύπνος των εφήβων και οι κακές συνήθειες της σημερινής εποχής»
   - «Οι έφηβοι νυστάζουν αργά γιατί αλλάζει το βιολογικό τους ρολόι»
   - «Η βιολογική αιτία της καθυστερημένης νύστας»
   - «Ο ύπνος», γιατί αυτό είναι το θέμα για το οποίο μιλάει η παράγραφος
6. Ποια πρόταση λειτουργεί καθαρά ως κατακλείδα;
   - «Για παράδειγμα, στη Φινλανδία τα σχολεία ανοίγουν αργότερα το πρωί.»
   - «Όλα αυτά δείχνουν ότι ο ύπνος δεν είναι πολυτέλεια αλλά ανάγκη.»
   - «Πρώτα πρέπει να εξετάσουμε από πού ξεκινά το πρόβλημα της αϋπνίας.»
   - «Επιπλέον, η οθόνη του κινητού καθυστερεί κι άλλο τη φυσική νύστα.»
7. «Αυτά για τις αιτίες. Ας δούμε τώρα τι μπορεί να γίνει.» Τι είδους παράγραφος είναι αυτή;
   - Εισαγωγική, γιατί παρουσιάζει το θέμα που θα συζητήσει όλο το κείμενο.
   - Καταληκτική, γιατί κλείνει την πρώτη ενότητα του κειμένου με συμπέρασμα.
   - Μεταβατική: κλείνει ένα μέρος και ανοίγει το επόμενο.
   - Παράγραφος κυρίου μέρους, που αναπτύσσει ένα από τα επιχειρήματα.
8. Μια παράγραφος περιγράφει άδεια σπίτια, κλειστό καφενείο και ένα σχολείο με τρεις μαθητές. Τι κάνεις για τη θεματική περίοδο;
   - Γράφεις ότι η παράγραφος δεν έχει θεματική περίοδο, άρα είναι λάθος γραμμένη.
   - Τη διατυπώνεις εσύ: «Το χωριό ερημώνει».
   - Παίρνεις την πρώτη πρόταση, για τα άδεια σπίτια, που ανοίγει την περιγραφή.
   - Παίρνεις την τελευταία, για το σχολείο, γιατί η θεματική κλείνει συχνά την παράγραφο.

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη της παραγράφου, και ποιο από αυτά λείπει συχνότερα;
2. Εξήγησε γιατί μια πρόταση εκτός θέματος βλάπτει μια παράγραφο, ακόμη κι αν είναι ενδιαφέρουσα.
3. Διάβασε τη δική μας παράγραφο: «Πέρσι η τάξη μας επισκέφτηκε το μουσείο της πόλης τρεις φορές. Την πρώτη φορά κοιτούσαμε τις προθήκες βαριεστημένα. Τη δεύτερη, ένας αρχαιολόγος μάς έδειξε πώς συγκολλούν ένα σπασμένο αγγείο. Την τρίτη, ζητήσαμε μόνοι μας να μείνουμε περισσότερο. Ένα μουσείο ζωντανεύει όταν κάποιος σου δείξει τι γίνεται πίσω από τις προθήκες.» Πού είναι η θεματική περίοδος, τι πορεία ακολουθεί η παράγραφος, και ποιος θα ήταν ένας καλός πλαγιότιτλος;
4. Η δική μας παράγραφος έχει πρόβλημα ενότητας: «Τα ποδήλατα κοινής χρήσης μείωσαν τις σύντομες διαδρομές με αυτοκίνητο. Πολλοί τα παίρνουν ως τον σταθμό του μετρό και συνεχίζουν με τρένο. Ο δήμος όμως έχει ξεχάσει να καθαρίσει τα πάρκα, που γέμισαν σκουπίδια.» Απάντησε στα δύο ερωτήματα.
   α) Ποια πρόταση σπάει την ενότητα;
   β) Ποια είναι η θεματική περίοδος;
5. Ένας συμμαθητής σου γράφει: «Η θεματική περίοδος είναι η πρώτη πρόταση· αν δεν είναι εκεί, η παράγραφος είναι κακογραμμένη.» Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου με παραδείγματα ειδών κειμένου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-a/language/paragraph
